Agostiño de Hipona

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Santo Agostiño de Hipona
Saint Augustine of Hippo.jpg
Biografía
Nacemento 13 de novembro de 354 en Tagaste, Numidia (actual Alxeria)
Pasamento 28 de agosto de 430 en Hipona, Numidia (actual Alxeria)
Proceso de canonización
Canonización Anterior á Congregación.
Proclamado Doutor da Igrexa o 20 de setembro de 1295 por Bonifacio VIII
Veneración
Venerado/a en Maioría das confesións cristiás
Festividade 28 de agosto
Santuario principal San Pietro in Ciel d'Oro, Pavía, Italia
Patrón/a de teólogos

Santo Agostiño, Aurelius Augustinus, nado en Tagaste (Numidia) o 13 de novembro de 354 e finado en Hipona o 28 de agosto de 430, foi un teólogo, filósofo e Doutor da Igrexa. Na súa obra incorpora a filosofía clásica á doutrina cristiá; exerceu grande influencia no pensamento cristián.

Traxectoria[editar | editar a fonte]

Naceu na África romana. O seu pai, Patricio, era un maxistrado pagán. A súa nai, Santa Mónica foi posta pola igrexa como exemplo de muller cristiá, preocupada sempre polo benestar da súa familia. Mónica ensinoulle ao seu fillo os principios básicos da relixión cristiá e ao ver como Agostiño se afastaba do camiño do cristianismo entregouse á oración. Isto fixo que Agostiño se chamase a si mesmo "fillo das bágoas da súa nai".

Santo Agostiño tiña moita imaxinación e unha intelixencia extraordinaria. Destacou nos estudos das letras. Mostrou moito interese pola literatura, especialmente pola grega clásica e a elocuencia. Os seus principais trunfos foron en Madaura e Cartago onde estudou retórica. Sentiu unha forte atracción polo teatro durante os seus anos de estudante en Cartago. Nestes anos tamén destacou nos concursos poéticos e certames públicos.

A pesar de que se deixaba levar cegamente polas paixóns humanas e polo seu espírito sensual e mullereiro, non abandonou os estudos, centrados especialmente na filosofía. É nesta época cando Agostiño coñece a súa muller coa que estabelece unha relación de 14 anos e coa que ten un fillo, Adeodato.

Na súa busca incansable de resposta ó problema da verdade, Agostiño pasa dunha escola filosófica a outra sen que encontre unha verdadeira resposta ás súas inquedanzas. Finalmente chega ao maniqueísmo crendo que neste sistema encontraría o modelo segundo o cal podería orientar a súa vida. Varios anos seguiu esta doutrina, e soamente a abandona despois de falar co bispo Fausto. Ante esta decepción, convenceuse da imposibilidade de chegar á plena verdade, e por isto fíxose escéptico.

Conta a lenda que un día Santo Agostiño paseaba pola beira do mar, dándolle voltas na súa cabeza ás moitas doutrinas sobre a realidade de Deus, entre elas, a doutrina da Santa Trindade. Un rapaz que estaba xogando na beira do mar faille entender que é imposible que a súa mente tan pequena poida entender o misterio de Deus. Sumido nunha gran frustración persoal, decide no 383 ir a Roma.

Conversión ao cristianismo[editar | editar a fonte]

Foi en Milán onde se produciu a última etapa da súa conversión: empezou a asistir ás celebracións litúrxicas do bispo Ambrosio. Entón decidiu romper definitivamente co maniqueísmo. Esta noticia alegrou moito a súa nai que se encargou de buscarlle un matrimonio acorde co seu estado social e dirixilo cara ó bautismo. Despediuse da súa compañeira sentimental e decidiu vivir en ascese, decisión que chegou despois de coñecer os escritores neoplatónicos.

É no 386 cando se consagra ó estudo formal e metódico das ideas do cristianismo. Renuncia á súa cátedra e retírase xunto coa súa nai e cuns compañeiros cerca de Milán para dedicarse ó estudo e á meditación. O 23 de abril de 387, ós 33 anos, foi bautizado en Milán polo bispo Ambrosio. Xa bautizado, volve a África onde foi bispo de Hipona, pero antes de embarcar, a súa nai morre.

Agostiño e Mónica

Monacato e episcopado[editar | editar a fonte]

Cando chegou a Tagaste vendeu todos os seus bens e os beneficios obtidos repartiunos entre os pobres. Retirouse cuns compañeiros a vivir nunha pequena propiedade para facer vida monacal. No 391 viaxou a Hipona para buscar un lugar onde abrir un mosteiro e vivir cos seus irmáns, pero durante a celebración litúrxica foi elixido pola comunidade para que fose sacerdote. Aceptou esta elección con bágoas nos ollos ao igual que cando foi consagrado bispo no 395.

Pensamento[editar | editar a fonte]

As súas teses esenciais foron:

  • Razón e fe compenétranse no coñecemento de Deus (Crede ut intelligas; intellige ut credas: cre para entender; entende para crer).
  • O home é un ser dotado de interioridade: Agostiño de Hipona anticipa a Descartes ao afirmar que a mente se pode enganar en relación ás cousas que están fóra dela. Pero mentres dubida é consciente de si mesma en canto que dubida. A certeza da existencia é algo que presupón o dubidar e o enganarse: Podo enganarme, pero se me engano existo (Se enim fallor, sum). Deste xeito, o roteiro para acadar o alicerce da certeza é a interioridade (in interiore homine habitat veritas). Só no interior atópanse as verdades seguras e, por un proceso de iluminación, se chega ás verdades eternas e ao mesmo Deus que está no máis íntimo da intimidade.
  • A teoloxía inmanente da historia é a instauración, no posíbel, do reino de Deus na terra: Na historia coexisten a Cidade do Home e a Cidade de Deus, ningunha república ou imperio pode reclamar para si ser a Cidade de Deus, esta vaise realizando no amor a Deus e na práctica da virtude, en especial, a caridade e a xustiza.

Razón e fe[editar | editar a fonte]

Fe e razón para Agostiño de Hipona non son facultades estrañas ou enfrontadas, senón en íntima relación. Ao fin, ambas as dúas buscan o mesmo: comprender a verdade cristiá, isto é, o contido da revelación: a existencia de Deus, a creación do mundo, a encarnación de Xesús Cristo etc. Neste sentido, se a fe, que xa viu a verdade, orienta a razón e ilumina na súa busca, a razón esclarece a súa vez o significado das verdades reveladas. Esta unión de fe e razón, estraña a mentalidade filosófica moderna, xustifícase en base a diversas consideracións[Cómpre referencia]: en primeiro lugar, a verdade é única, de modo que, salvo erro, ambos camiños rematan converxendo; en segundo lugar, é necesario defender a razoabilidade do cristianismo, isto é a compatibilidade da tradición filosófica e as afirmacións da nova fe, fronte os ataques do paganismo; por último, a mencionada unidade delimítase, para Agostiño, nunha tendencia da propia filosofía neoplatónica, a saber, que o principio de todo entretemento é o coñecemento da realidade divina.

Filosofía[editar | editar a fonte]

Leu e aprendeu de memoria moitas obras de filosofía, entre elas as de Cicerón, Varrón, Séneca, Plotino e Porfirio. Sentiu preferencia polos neoplatónicos que exerceron unha grande influencia sobre el.

Os principios sobre os que se basea e se inspira a filosofía de Santo Agostiño foron interioridade, participación e inmutabilidade. Co primeiro fai unha invitación ó suxeito para que se volva a si mesmo, pero non para pararse no suxeito, senón para que se dea conta de que nel hai algo máis. A mente humana está en relación coas realidades intelixibles e inmutábeis. Con este principio demostra a existencia de Deus que é o único fundamento proporcionado das verdades inmutábeis, que coñecemos por iluminación, proba a espiritualidade da alma e a súa inmortalidade e ademais dá unha explicación psicolóxica da Trindade. O segundo principio podémolo enunciar así: todo ben ou é ben pola súa mesma natureza e esencia, ou é ben por participación; no primeiro caso é o ben sumo, no segundo caso é un ben limitado. Esta participación pode ser: a participación no ser, na verdade ou no amor. En canto á inmutabilidade, o ser verdadeiro, xenuíno e auténtico é só o ser inmutábel. Non existe ningunha forma nin outra medida, senón que é o ser. Este principio vale para distinguir o ser por esencia do ser por participación.

As Ideas e o Cosmos[editar | editar a fonte]

As ideas son os arquetipos dos seres en Deus. Deus que é esencialmente amor, por un pulo de amor sae de si mesmo e crea o Cosmos da nada mediante a copia deses arquetipos. Deus constitúe o mundo mediante as ideas eternas de forma, materia e tempo. A partir da implantación na materia dos xermolos orixinarios (rationes seminales) se explica o proceso evolutivo mediante unha constante actividade creadora de Deus.

O tempo e a memoria[editar | editar a fonte]

Agostiño de Hipona pasa da clásica concepción obxectiva do tempo vencellada ao Cosmos cara unha dimensión do tempo ligada á conciencia subxectiva. O ser do home é unha esencia temporal. O pasado xa non é, o futuro aínda non é, o presente é o intre no que o futuro convértese en pasado. Con todo, o xiro fundamental é á conciencia subxectiva da duración, o transcorrer do tempo como experiencia. Isto é por mor da memoria que conserva as pegadas das efémeras sensacións. Existen pois tres dimensións do tempo:

  • O presente das cousas idas é a memoria.
  • O presente das cousas actuais é a percepción.
  • O presente das cousas futuras é a espera.

A experiencia do presente estendese ao pasado e ao futuro mediante a rememoración. O tempo é unha extensión da alma. O interior do home está disperso entre o pasado e o futuro e arela o imperecedoiro e só acada a serenidade descansando na verdade eterna atendendo ás cousas que están diante del. O home recoñécese como partícipe da eternidade recolléndose mediante o amor no Deus eterno. A memoria, pois, non só abrangue a experiencia pasada derivada dos sentidos corporais senón tamén o que está presente nela á marxe dos sentidos: as verdades eternas e Deus mesmo.

Igrexa[editar | editar a fonte]

A Igrexa é un dos temas centrais de Santo Agostiño. Estudouna como feito histórico. Cando fala dela pódese referir á comunidade dos xustos ou á comunidade dos predestinados.

O núcleo central da eclesioloxía é Cristo, que está sempre presente obrando na Igrexa, o Espírito Santo é a alma do corpo místico e por iso o principio da comuñón. A igrexa é o reino de Cristo.

Agostiño enfrontouse dialecticamente ao que considerou herexías que, segundo el, se afastaban do depósito da fe apostólica.

  • O donatismo: que defendía a intolerancia fronte aos que non se mantiveron fieis nas persecucións. Ante el, foi partidario da acollida e o perdón.
  • O pelaxianismo: que defendía que o home se salva polos méritos da súas boas obras. Ante el, sostivo que a salvación do home só dependía do amor gratuíto de Deus (graza) manifestado na encarnación, morte e resurrección de Cristo.

Sobre a rixidez das estruturas eclesiais, Agostiño de Hipona mantiña que moitos dos que semellan estar fóra da Igrexa, están dentro, entrementres que moitos dos que crían estar dentro, estaban fóra. O decisivo é a fe en Cristo expresada no amor.

Ética[editar | editar a fonte]

Santo Agostiño de Rubens

O home arela a felicidade. Para acadala é necesario o sometemento da vontade ao amor e desbotar as paixóns carnais que levan á soberbia, a envexa, a carraxe, a avaricia e a luxuria. Só o amor sana ou santifica a esencia do home reconstruíndoa como imaxe de Deus, tal como este o creou. Para Agostiño de Hipona a lei moral cífrase na súa célebre frase: ama e fai o que queiras. Para Agostiño o amor é unha perla preciosa que, se non se posúe, de nada serven o resto das cousas, e se se posúe, sobra todo o demais. Porén, aquela santificación é precisa porque acadar o amor é imposible para o home en virtude das súas propias forzas. O pecado orixinal danou a natureza humana e esta necesita o don gratuíto de Deus (graza).

A graza non anula a vontade. Agostiño de Hipona afirma o home como ser libre, capaz de libre albedrío, aínda que sometido a forzas dinámicas que determinan a acción. Unha forza decisiva é a vontade, que permite ao home cumprir deberes autoimpostos e libremente elixidos. Así, o home pode escoller. De tódolos xeitos, de cara a salvación eterna, o decisivo é a graza. Agostiño de Hipona condena o pelaxianismo, que consideraba herético porque defendía erróneamente que o home se salvaba polas boas accións e non polo amor gratuíto de Deus, que rescata ao home do pecado.

Como para outros Pais da Igrexa para Agostiño Hipona a ética social tradúcese na condena da inxustiza das riquezas e o imperativo da solidariedade cos desfavorecidos

As riquezas son inxustas ou porque as adquiriches inxustamente ou porque elas mesmas son inxustiza, por canto ti tes e outro non ten, ti vives na abondancia e outro na miseria
Psalmos 48

Agostiño de Hipona defendeu tamén o ben da paz e procurou promovela:

Acabar coa guerra mediante a palabra e buscar ou manter a paz coa paz e non coa guerra é un título de gloria maior que matar aos homes coa espada
Epístola 229

O mal[editar | editar a fonte]

Agostiño trata de responder ao misterio de porque Deus, Sumo Ben, que crea un mundo bo, onde todas as criaturas son esencialmente boas, permite a existencia dramática do mal. Tenta dar unha resposta baseada na inexistencia do mal en si mesmo. Afirma que o mal é mera carencia, ausencia de ben. Así mesmo, sostén que a posibilidade do mal é condición para o exercicio da liberdade por parte do home. Este non sería libre nin racional se non puidese ponderar a conveniencia do ben e do mal. Foi a opción humana polo mal o que perturbou o cosmos e a historia, e danou a súa natureza.

As dúas cidades[editar | editar a fonte]

Na súa obra, a Cidade de Deus, tras o saco de Roma por Alarico no ano 410, Agostiño de Hipona albisca o desmoroamento do Imperio romano e fai unha reflexión sobre a Historia Universal. Nesta conviven a Cidade de Deus coas súas potencias espirituais e a Cidade dos Homes cos seus poderes políticos, a súa moral e as súas esixencias. Dentro dela o Estado que non se volque na xustiza resulta ser unha magna latrocinia (un "gran roubo"). Para Agostiño de Hipona o Imperio Romano nunca fundou o seu Dereito na xustiza. A Cidade de Deus atópase na historia confundida coa Cidade dos Homes, supón a desacralización das formas políticas humanas e está en peregrinaxe. Só Deus sabe deslindar entre unha e outra, pero é a Cidade de Deus a que manifesta un sentido e unha meta segundo o plan xeral da Providencia.

Antropoloxía mística[editar | editar a fonte]

Para Agostiño de Hipona, o home é un misterio e un enigma, un ser que se interroga e busca sempre insatisfeito:

Fixéchesnos Señor para ti e o noso corazón estará inquedo ata que non acougue en ti
Confesións

Segundo el, a resposta está dentro do home, na súa interioridade:

Vólvete a ti mesmo. A verdade habita no máis íntimo do home. E se encontras que a túa natureza é mudable, trascéndete a ti memso. Pero ao facelo, lembra que trascendes unha alma que razona. Así pois, diríxete a onde ascende a luz mesma da razón
De vera religione

Esa pescuda interior tradúcese nun diálogo relixioso no que expresa a súa inquedanza existencial e a súa busca vital:

Porque ti estabas máis dentro de mín que o máis íntimo da miña intimidade
Confesións

Esa traxectoria vital, concíbea como unha interrelación mística que parte dunha experiencia de alienación que acaba nunha vivencia de plenitude:

Tarde te amei, tarde te amei, fermosura tan antiga e tan nova, tarde te amei. E velaquí que ti estabas dentro de min, e eu fóra, e fóra buscábate eu, e me arrebolaba sobre esas fermosuras que ti creaches. Ti estabas comigo, mais eu non estaba contigo. Mantíñanme lonxe de ti aquelas cousas que, se non estivesen en ti, non existirían. Chamaches e gritaches e rachaches a miña xordeira; brillaches e resplandeciches, e escorrentaches a miña cegueira; exhalaches a túa fragancia, respireina e suspiro por ti; gorenteite e teño fame e sede de ti; tocáchesme e abraseime na túa paz
Confesións

Obras[editar | editar a fonte]

  • De inmortalitate animae, 387.
  • De doctrina christiana, 397-426.
  • Contra Faustum (contra os maniqueos).
  • De natura boni contra Manichaeos.
  • De baptismo (contra Donatistas).
  • De correctione Donatistarum.
  • Confessiones, 397-398.
  • De trinitate, 400-416.
  • De civitate Dei, 413-426.
  • Retractationes, 426-428.

Festa[editar | editar a fonte]

Neoplatonismo
Filósofos neoplatónicos Amonio Sacas | Filón de Alexandría | Hipatia | Iámblico | Plotino | Plutarco | Porfirio | Proclo | Pseudo-Dionisio
Conceptos básicos Emanacións | Hipóstase | Monismo | Nous | Un
Filósofos influenciados Agostiño de Hipona | Escoto Eríxena | Marsilio Ficino | Pico della Mirandola