Linguas tocarias

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Linguas tocarias
Falado en: China
Rexións: Rexión Autónoma de Xinxiang, Conca do Tarim
Total de falantes: Lingua morta dende o século VIII, aproximadamente
Familia: Indoeuropea
 Linguas tocarias
Escrita: Alfabeto tocario
Estatuto oficial
Lingua oficial de: Non. Lingua morta
Regulado por: Non existe
Códigos de lingua
ISO 639-1: -
ISO 639-2: ine
ISO 639-3: ambos:
xto — [[Turfanio ou tocario A]]
txb — [[Cucheano ou tocario B]]
China Xinjiang.svg
Rexión Autónoma de Xinxiang onde se falaron ambas linguas tocarias

A lingua tocaria ou o conxunto de linguas coñecidos como tocario, é a rama máis descoñecida dos idiomas do grupo indoeuropeo. Formado por dous idiomas, tocario A (turfanio, arsi ou tocario oriental) e tocario B (cucheano ou tocario occidental). Estas linguas faláronse aproximadamente entre os séculos VI e século IX, antes de que se extinguisen ao se asimilaren os seus falantes coas tribos uigures.

Ambas linguas faláronse na Conca do Tarim en Asia Central, no que na actualidade é a provincia chinesa de Xinxiang. O nome vén dos tocarios (en grego: Τόχαροι, "tokharoi") dos historiadores gregos (Ptolomeo VI, 11, 6). Estes identifícanse en ocasións cos yuezhi e os cuxanos, e a estremeira Tocaristán normalmente fai referencia á Bactria do primeiro milenio. Un texto túrquico refírese á lingua turfania (tocario A) como twqry. A súa interpretación é difícil, pero F. W. K. Müller asociouna co nome dos tokharoi de Bactria.

Temas indoeuropeos

Linguas indoeuropeas
Albanés · Anatolio · Armenio
Báltico · Céltico · Dacio · Eslavo
Frixio · Grego · Indoiranio · Itálico
Tracio · Tocario · Xermánico
 
Pobos indoeuropeos
Albaneses · Anatolios · Armenios
Bálticos · Celtas · Eslavos
Gregos · Indoarios · Indoiranios
Iranios · Itálicos · Tracios
Tocarios · Xermanos
 
Protoindoeuropeos
Lingua · Relixión · Sociedade
 
Hipóteses Urheimat
Hipótese anatolia · Hipótese armenia
Hipótese india · Hipótese Kurgan · TCP
 
Estudos indoeuropeos

Fonética[editar | editar a fonte]

Foneticamente, o tocario é unha lingua centum (pronunciado /'kentum/) da familia indoeuropea, caracterizada pola fusión das consoantes palato-velares coas velares (*k, *g, *gh), o que se adoita asociar cos idiomas indoeuropeos falados na zona europea (linguas itálicas, linguas celtas, linguas xermánicas, grego...). Neste sentido parece que o Tocario está illado dentro da zona das linguas do grupo "satem".

Vogais[editar | editar a fonte]

  • /i/, /e/, /a/ (transcrita <ā>) /u/, /o/, /ɨ/ (transcrita <ä>), /ə/ (transcrita <a>).
  • Ditongos (só en tocario B): /əi/ (transcrita <ai>), /oi/ (transcrita <oy>), /əu/ (transcrita <au>), /au/ (transcrita <āu>).

Consoantes[editar | editar a fonte]

  • Oclusivas: /p/, /t/, /c/, /k/, /kʷ/ (transcrita <ku>).
  • Africadas: /ts/
  • Fricativas: /s/, /ɕ/ (transcrita <ś>), /ʂ/ (transcrita <ṣ>).
  • Aproximantes: /w/, /j/ (transcrita [y]).
  • Vibrantes: /r/.
  • Nasais: /m/, /n/ (transcrita <ṃ> en final de palabra), /ɲ/ (transcrita <ñ>).
  • Aproximantes laterais: /l/, /ʎ/ (transcrita <ly>).

Nótese que os valores consonánticos anteditos están baseados normalmente na escrita dos préstamos do sánscrito e do prácrito. Sospéitase por exemplo do valor retroflexo para /ʂ/ nos derivados do /s/ palatalizado. Probablemente é a pouco frecuente sibilante /ʃ/ (como a do galego <x>), oposta á frecuente sibilante /ɕ/ (como o grafema Pinyin do mandarín <x>).

Morfoloxía[editar | editar a fonte]

O tocario reelaborou completamente o sistema flexivo nominal do protoindoeuropeo. Os únicos casos herdados da lingua común son nominativo, xenitivo, e acusativo; en tocario o antigo acusativo é coñecido como o caso oblicuo. Ademais destes tres casos, porén, cada lingua tocaria ten seis casos formados pola adición dun sufixo invariábel ao caso oblicuo. Por exemplo, a palabra do tocario A käṣṣi "mestre" declínase do seguinte xeito:

Caso Sufixo Singular Plural
Nominativo käṣṣi käṣṣiñ
Xenitivo käṣṣiyāp käṣṣiśśi
caso oblicuo käṣṣiṃ käṣṣis
Instrumental -yo käṣṣinyo käṣṣisyo
Perlativo käṣṣinā käṣṣisā
Comitativo -aśśäl käṣṣinaśśäl käṣṣisaśśäl
Alativo -ac käṣṣinac käṣṣisac
Ablativo -äṣ}} käṣṣinäṣ käṣṣisäṣ
Locativo -aṃ käṣṣinaṃ käṣṣisaṃ

Sistema de escritura[editar | editar a fonte]

Existen documentos en tocario na forma de fragmentos de manuscritos, a maioría do século VII e do século VIII (con algunhas excepcións anteriores), escritos sobre follas de palmeira, táboas de madeira e papel chinés, preservados grazas ao clima extremadamente seco da Cunca do Tarim. Atopáronse mostras da lingua en Cucha (Kucha) e Caraxahar (Carashahr), incluíndo moitas inscricións murais.

Placa de madeira con inscricións en tocario. Cucha, China, século V-VIII. Museo nacional de Tokio.

Os tocarios A e B non eran mutuamente intelixíbeis. Propiamente falando, baseándose na interpretación de twqry como relacionado con tokharoi, só ao tocario A lle poderíamos chamar Tocario mentres que o tocario B debería ser chamado cucheano (o seu nome nativo podería haber sido kuśiññe), pero posto que as súas gramáticas se adoitan tratar xuntas nos libros especializados, os termos A e B resultan de utilidade. A lingua común, proto-tocario, debeu preceder en varios séculos a estas dúas linguas, sendo probabelmente do primeiro milenio antes de Cristo.

O alfabeto que usaron os tocarios deriva do alfabeto silábico brahmi do norte da India, denominado Brahmi inclinado. Pronto descubriuse que unha gran proporción dos manuscritos eran traducións de coñecidas obras budistas en sánscrito, mesmo algunhas delas están en textos bilingües, o que facilitou o descifrado do idioma. Ademais de textos relixiosos budistas e maniqueos, tamén apareceu correspondencia entre mosteiros así como textos sobre a súa contabilidade, documentos comerciais, permisos de caravanas, textos máxicos e medicinais e mesmo un poema de amor. Moitos tocarios abrazaron a dualidade maniquea ou o budismo.

Importancia cultural[editar | editar a fonte]

A existencia dos idiomas tocarios e o seu alfabeto descoñecíase completamente ata que uns descubrimentos casuais a principios do século XX deron algo de luz aos fragmentos de manuscritos nun, entón, alfabeto descoñecido que resultou que pertencían a unha rama descoñecida da familia indoeuropea.

O descubrimento do tocario alterou algunhas das teorías sobre as relacións entre as linguas indoeuropeas e deu novo pulo aos estudos lingüísticos. As linguas tocarias son unha gran excepción xeográfica no patrón habitual de distribución das ramas indoeuropeas, sendo a única que se expandiu para o leste a partir do punto de orixe teórico inicial das linguas indoeuropeas.

O tocario probabelmente desapareceu despois do ano 840, cando os uigures foron expulsados de Mongolia polos quirguizos e se estableceron na cunca do Tarim. Esta teoría vén avalada polo descubrimento de traducións de textos tocarios ao uigur. Durante o goberno uigur, os dous pobos mesturáronse para dar como resultado unha considerábel proporción da poboación actual de Xinxiang.

Mostra de vocabulario tocario
Galego moderno Tocario A Tocario B Grego antigo Latín Sánscrito *Proto-Indoeuropeo

un
dous
tres
catro
cinco
seis
sete
oito
nove
dez
cen
pai
nai
irmán
irmá
(cabalo)²
vaca
voz

sas
wu
tre
śtwar
päñ
şäk
şpät
okät
ñu
śäk
känt
pācar
mācar
pracar
şar
yuk
ko
vak

şe
wi
trai
śtwer
piś
şkas
şukt
okt
ñu
śak
kante
pācer
mācer
procer
şer
yakwe
keu
vek

heis
dyo
treis
téssares
pente
hex
hepta
okto
ennea
deka
hekaton
pater
meter
(phrater)¹
(eor)¹
hippos
bous
(epos)¹

ūnus
duo
trēs
quattuor
quīnque
sex
septem
octō
novem
decem
centum
pater
mater
frāter
soror
equus
bos
vox

eka
dvi
tri
catur
pañca
ṣaṣ
sapta
aṣṭa
nava
daśa
śata
pitṛ
mātṛ
bhrātṛ
svasṛ
aśva
go
vāc

  • oinos or *sems
    *duwo
    *treyes
    *qwetwor
    *penkwe
    *sweks
    *septm
    *oktou
    *newn
    *dekm
    *kmtom
    *p@2ter
    *mater
    *bhrater
    *swesor
    *ekwo
    *gwou
    *wekw

¹ = Cognado, con significado cambiado ² = Palabra en galego con significado aproximado

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]