Britania posromana

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Britania en 500, despois da Vitoria do Rei Artur (probabelmente o romano romano-británico Ambrosio Aureliano) sobre os bárbaros anglosaxóns na Batalla de Monte Badon.

Os séculos V e VI da historia de Gran Bretaña foron denominados como a "Idade Escura" porque é certamente moi pouco o que se sabe dese período histórico. O seu carácter escuro é, porén, verdadeiramente crucial na formación das nacións británicas, porque é o momento en que acontecen en poucos anos dous feitos radicais: o abandono romano da illa e a invasión dos anglos, xutos e saxóns. O período conclúe cunha supremacía absoluta do anglosaxón, un retroceso imparábel do celta e a desaparición do latín. A escaseza de fontes históricas serviu de acicate para deixar voar a imaxinación para estes séculos, escenario temporal do ciclo artúrico.

Fontes[editar | editar a fonte]

Material escrito[editar | editar a fonte]

Consérvase moi pouco material escrito deste período. Só hai dúas fontes británicas coetáneas: a Confessio de San Patricio e De Excidio Britanniae (Sobre a ruína de Britania) de Xildas. A confesión de San Patricio revela aspectos da Britania que el coñeceu durante o seu cativerio. É particularmente útil o fincapé que fai no estado do cristianismo naquel momento. A obra de Xildas está escrita nun estilo xeremíaco e polémico, coa intención de precaver os gobernantes das maldades do pecado, demostrando a través de exemplos históricos e bíblicos como os malos gobernantes son sempre castigados por Deus, no caso de Britania a través da destrutiva ira dos invasores saxóns. O compoñente histórico da Excidio é breve e o material que contén aparece claramente seleccionado en función dos intereses do autor. Non se ofrecen datas absolutas e algúns dos detalles, como os relativos aos muros de Hadrián e Antonino son claramente erróneos. Non obstante, Xildas nos reflexa como percibían o seu inmediato pasado os monxes que vivían e estudaban nos reinos anglosaxóns que resultaron deste escuro proceso histórico.

As fontes continentais, máis abundantes, son enormemente problemáticas. A máis famosa é o chamado rescrito de Honorio, en que o emperador de Occidente Honorio comunicou ás civitates britonas que en adiante deberían procurarse a defensa por si mesmas. A primeira referencia a este rescrito aparece na obra do bizantino Zósimo, no século VI, no contexto dunha discusión acerca da situación do sur de Italia. Non hai máis mencións a Britania no texto de Zósimo, o que levou a pensar a algúns investigadores que o rescrito en realidade se refería a Bruttium, é dicir, a Calabria, e non a Britania. A Crónica Gala, outro texto de interpretación complicada, ofrécenos información acerca de San Xermano e da súa visita ou visitas a Britania. Na obra de Procopio, outro escritor bizantino do século VI, encontramos certas referencias a Britania, cuxa exactitude está lonxe de parecer certa.

Numerosas fontes posteriores afirman poder ofrecer información fiábel acerca deste período. O primeiro en intentalo foi o monxe Beda o Venerábel, que escribiu a comezos do século VIII. O correspondente ao período posromano da súa Historia ecclesiastica gentis Anglorum está baseado maiormente en Xildas, aínda que co intento engadido de datar o que en De Excidio só está descrito. Fontes máis tardías, como a historia atribuída a Nennio, a Crónica anglosaxoa e os Annales Cambriae, aparecen xa fortemente condicionadas polo mito e só poden ser usadas coa maior precaución.

Evidencias arqueolóxicas[editar | editar a fonte]

A arqueoloxía ofrece evidencias algo maiores, aínda que aínda moi limitadas. O estudo dos enterramentos e cremacións e dos enxovais funerarios asociados a eles contribuíu a fortalecer o noso coñecemento das identidades culturais deste período. As escavacións realizadas en distintos asentamentos revelaron como puideron cambiar as estruturas sociais e ata que punto a vida en Gran Bretaña continuou inalterada en certos aspectos ata a Alta Idade Media. As escavacións en cidades foron particularmente importantes a este respecto. As investigacións sobre sistemas de cultivo e de arqueoloxía ambiental contribuíron a aclarar os elementos de permanencia e cambio no mundo agrícola durante este período. A arqueoloxía, porén, ten os seus límites, especialmente no relativo á datación. A datación por radiocarbono non pode ofrecer unha datación o suficientemente precisa para un período tan breve en termos arqueolóxicos, pero tan intenso e decisivo desde unha perspectiva histórica xeral. O método apropiado para un período como este é a dendrocronoloxía, pero son moi poucas as pezas de madeira axeitadas que se encontraron. A numismática, tan útil noutros períodos, resulta frustrante neste momento, tendo en conta que non entraron novas moedas en circulación desde os primeiros anos do século V.

Evidencias lingüísticas e toponímicas[editar | editar a fonte]

O estudo do inglés antigo ou anglosaxón, do celta britónico, do celta goidélico e do latín permitiron encontrar evidencias do contacto entre os britanos e os anglosaxóns, así como entre os britanos das terras baixas e altas. A toponimia revélanos así mesmo a lingua da cultura política e socialmente dominante.

Xenética[editar | editar a fonte]

As investigacións recentes sobre o cromosoma Y e o ADN mitocondrial das actuais poboacións británicas e continentais botaron algo de luz acerca de como puideron ocorrer os movementos de poboación durante o período posromano. En 2002, investigadores do University College London sinalaron que puido haber realmente unha migración en gran escala de anglosaxóns na Inglaterra central e oriental. Un estudo máis completo do mesmo centro inclinouse máis ben cara a unha migración anglosaxoa substancialmente menor de que inicialmente se pensara, e tamén ofrece evidencia de que o compoñente xenético preanglosaxón está presente en todas as zonas das illas Británicas. Este estudo resulta aínda máis sorprendente pola posibilidade que ofrece da presenza antes do século V de significativas poboacións xeneticamente emparentadas cos anglosaxóns nunha área do Gales central.

O final da Britania romana[editar | editar a fonte]

Un dos grandes retos da historiografía do final da Britania romana foi a súa datación exacta. As datas propostas son varias: o final da cuñación de moeda en 402, a rebelión do usurpador Constantino III en 407, a rebelión mencionada por Zósimo en 409 ou o suposto rescrito de Honorio de 410. A pesar dos ríos de tinta que fixo correr o intento de encontrar unha data en que Roma abandonou de forma efectiva Britania, non deberiamos considerar esta cuestión nos termos dunha moderna descolonización. A data da fin da Britania romana é unha cuestión complexa, e o proceso exacto probabelmente permaneza oculto.

Hai unha certa controversia acerca de por que terminou o dominio romano sobre Britania. Segundo a interpretación clásica, sostida entre outros por Mommsen, Roma abandonou Britania. A inestabilidade interna do Imperio e a necesidade de retirar tropas para frear o avance bárbaro foron as principais razóns argumentadas para este abandono. Deste xeito, foi o colapso do sistema imperial o que abocou ao final da Britania romana. Porén, outros historiadores como Michael Jones defenderon teses alternativas en que máis que Roma abandonou Britania, habería que dicir que foi Britania a que abandonou Roma. Britania foi foco de numerosos intentos de usurpación imperial a finais do século IV e comezos do V, e o fluxo de diñeiro cara á illa parece que se secou a comezos do século V, significando isto que non se puido pagar de forma regular a administradores e tropas. Todo isto leva a pensar que Britania entrou nun período de rebeldía xeneralizada contra o centro imperial. Ambos os dous argumentos son susceptíbeis de crítica, aínda que aínda non contamos con máis investigacións que poidan achegar máis ao noso entendemento do por que acabou a Britania romana.

Recentemente estase considerando a posibilidade de que cara a finais do século V un rei ou "ducator" romano romano-britanico -que algúns identifican con Aurelius Ambrosianus- poida derrotar (arredor de 495 ou 503) momentaneamente o invasor anglo-saxón na batalla de Mons Badon (preto de Bath) e dar orixe á lenda do Rei Artur. Este período coincide co regreso do goberno romano nos tempos de Xustiniano e termina coa terríbel praga de Xustiniano, que despoboou o mundo mediterráneo arredor de 540. Neses anos os anglosaxóns lograron conquistar os poucos territorios que quedaban dos últimos británicos romanizados (enormemente golpeados pola praga e a redución de natalidade sucesiva) e a partir do ano 550 desapareceron todas as evidencias dunha continuación da civilización romana en Britannia.[1]

A migración anglosaxoa[editar | editar a fonte]

O famoso casco de Sutton Hoo.

A explicación tradicional[editar | editar a fonte]

Tradicionalmente, sostívose que os anglosaxóns migraron a Britania en gran número durante os séculos V e VI, desprazando de maneira substancial a poboación britana. O anglosaxonista Frank Stenton, aínda que admitindo unha considerábel presenza reminiscente britana, esencialmente asumiu esta interpretación, argumentando que a maior parte do sur de Inglaterra foi invadida na primeira fase da guerra. Esta interpretación está baseada nas fontes escritas, particularmente en Xildas, pero tamén en fontes posteriores, que describiron a chegada dos anglosaxóns como un feito substancialmente violento. A toponimia e a lingüística ofreceron apoio a esta interpretación, tendo en conta que é moi escasa a toponimia britana existente na parte oriental da illa e foron moi poucas as palabras britanas que entraron no anglosaxón ou inglés antigo. Esta interpretación foi acollida moi favorabelmente polos primeiros historiadores ingleses, que querían fortalecer a súa idea dunha Inglaterra que se desenvolveu de forma diferente á Europa continental, cunha monarquía limitada e un pobo amante da liberdade. De acordo con esta interpretación, a peculiaridade inglesa provén da masiva invasión anglosaxoa. A visión tradicional é aínda sostida por algúns historiadores; en 2002 Lawrence James escribiu que Inglaterra foi mergullada por unha corrente anglosaxoa que desprazou completamente os romano-británícos.

Interpretacións recentes[editar | editar a fonte]

Esta interpretación tradicional foi criticada considerabelmente. No centro da argumentación está a revisión do número de anglosaxóns que chegaron a Britania durante este período. Pénsase que a invasión non foi tan masiva como tradicionalmente se pensou e que é altamente improbábel que a poboación britana fose substancialmente desprazada polos anglosaxóns. A toponimia e a lingüística poden ser explicadas porque os anglosaxóns eran política e socialmente dominantes no sur e o leste de Britania, de xeito que a súa lingua e cultura se converteron en dominantes. Hai algunhas evidencias arqueolóxicas de que anglosaxóns e britanos viviron nos mesmos lugares. Por exemplo, no cemiterio de Wasperton, en Warwickshire, é posíbel ver como unha familia foi adoptando a cultura anglosaxoa ao longo dun longo período.

O destino dos britano-romanos[editar | editar a fonte]

Tintagel

Outra cuestión difícil de resolver é o destino da poboación romana britano-romana despois do dominio romano. Algúns claramente adoptaron a cultura anglosaxoa e acabaron identificándose a si mesmos como anglosaxóns. Outros puideron vivir en comunidades separadas baixo o dominio anglosaxón. As leis do rei Edelberto de Kent, probabelmente escritas a comezos do século VII, fan referencia a unha infraclase legal coñecida como laets, que poderiamos identificar con comunidades romanas britano-romanas ou "latinos". Máis clara é a referencia aos wealas, unha infraclase britana obxecto de lexislación polo código de Ine de Wessex, composto a finais do século VII ou comezos do VIII.

Porén, a natureza violenta do período non debería ser obviada, e é bastante probábel que este período estivese dominado por tensións endémicas, a que se fai alusión en todas as fontes escritas. Esta situación puido contribuír grandemente a unha mortalidade considerábel da poboación romana romano-britanica. As epidemias, coñecidas tamén polas referencias escritas, contribuíron probabelmente a incrementos de mortalidade, aínda que non sabemos ata que punto puido chegar a afectar desigualmente a britanos e anglosaxóns.

Tamén está claro que algúns britanos emigraron ao continente, do que resultou que a Armórica gala fose coñecida como Bretaña. Hai tamén evidencia de migracións britanas á Gallaecia. A datación destas migracións é incerta, pero estudos recentes suxiren que as migracións desde o suroeste de Britania a Bretaña comezaron xa a comezos do século IV e que concluíron maiormente cara ao ano 500. Estes poboadores non parece que fosen propiamente refuxiados, tendo en conta que empezaron a migrar antes das invasións xermanas, e fixeron sentir a súa presenza na toponimia das máis occidentais provincias atlánticas de Armórica, Cornualla e Domnonea (Devon). Porén hai claras evidencias lingüísticas de contactos estreitos entre o suroeste de Britania e Bretaña ao longo de todo o período posromano.

En Gallaecia, unha zona igualmente de forte substrato celta, houbo unha inmigración britana na zona de Mondoñedo. Precisamente a sede episcopal do devandito nome é a herdeira directa da sede coñecida como Britonia ou Bretoña, que foi o bispado britano durante o reino suevo. Finalmente estas poboacións, como as celtas galaicas, perderon o seu idioma propio e latinizáronse.

Durante o período posromano, non só se crearon os reinos anglosaxóns. No oeste da illa creáronse uns reinos celtas, de que temos noticias en Xildas. A organización destes reinos puido estar fundamentada nas estruturas romanas, aínda que é máis segura a influencia de Irlanda, a cal nunca foi parte do imperio romano. A arqueoloxía axudou a fortalecer o noso coñecemento destes reinos, especialmente en depósitos como o de Tintagel ou o do oppidum de South Cadbury. Ao norte dos reinos anglosaxóns desenvolvéronse os reinos britanos de Rheged, Strathclyde, Elmet e Gododdin. Rexistráronse reparacións no muro de Hadrián durante os séculos V e VI. Achados casuais en cidades como Wroxeter e Caerwent contribuíron a documentar a ocupación continuada de cidades romanas. Este uso urbano continuado puido estar asociado á estrutura eclesiástica.

O oeste de Gran Bretaña neste período atraeu a aqueles que desexan caracterizar ao rei Artur como unha figura histórica. Aínda que hai pouca evidencia escrita dos contemporáneos para isto, os restos arqueolóxicos suxiren considerabelmente a posibilidade de que un rei romano britano-romano (se cadra Aurelius Ambrosianus) puido exercer un considerábel poder durante o período posromano, como demostran a creación de sitios como Tintagel ou como o terraplén de Wansdyke. É pouco probábel que se achen evidencias firmes para soster isto, aínda que este tipo de interpretacións poden continuar atraendo a imaxinación popular, tanto como algún escepticismo académico xeneralizado.

Cambios ambientais[editar | editar a fonte]

Hai evidencias de cambio climático no século V, cunhas condicións que se volveron máis frías e húmidas, que puideron facer desaxeitadas para o cultivo cerealeiro certas terras altas. A dendrocronoloxía revela un evento climático particular no ano 540. Michael Jones suxire que o declinar dunha produción agrícola que acadara altos niveis de explotación tivo que ter considerábeis consecuencias demográficas.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Little, Lester K. Plague and the End of Antiquity: The Pandemic of 541 – 750

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Arthurian Period Sources, volumes 1–9, General Editor John Morris, published Phillimore & Co, Chichester (includes full text of Gildas & Nennius, St Patrick material and various annals and charters).
  • Esmonde-Cleary, A.S. The Ending of Roman Britain (London: Batsford, 1989).
  • Dark, K. Britain and the End of the Roman Empire (Stroud: Tempus, 2000).
  • Jones, M.E. The End of Roman Britain (Ithaca: Cornell University Press, 1996).
  • Collins, R. & Gerrard J. (ed.). Debating Late Antiquity in Britain AD300–700 (Oxford: British Archaeological Review, 2004).
  • Fouracre, P. (ed.), The New Cambridge Medieval History, Volume I, c.500–c.700 (Cambridge: Cambridge University Press, 2005).
  • Dumville, D.N. Sub-Roman Britain: History and Legend, History 62 (1977), pp. 173–92.
  • Pryor, F. Britain AD: A Quest for Arthur, England and the Anglo-Saxons. Harper Collins, 2004, ISBN 0-00-718186-8.
  • Alcock, L. Arthur's Britain: History and Archaeology AD 367–634, Allen Lane, The Penguin Press, Harmondsworth, 1971, ISBN 0-7139-0245-0.
  • Little, L.K. Plague and the End of Antiquity: The Pandemic of 541–750 Cambridge, 2006. ISBN 0-521-84639-0.