Xoán I de Inglaterra

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Xoán I de Inglaterra
Rei de Inglaterra e Señor de Irlanda
John of England.png

Reinado 6 de abril de 1199 - 18/19 de outubro de 1216
Nacemento 24 de decembro de 1166
Oxford, Inglaterra Inglaterra
Falecemento 18/19 de outubro de 1216
Newark-on-Trent, Inglaterra Inglaterra
Predecesor Ricardo I de Inglaterra
Sucesor Henrique III de Inglaterra
Cónxuxe/s Isabel de Gloucester
Isabel de Angulema
Casa real Casa de Plantagenet
Proxenitores Henrique II de Inglaterra
Leonor de Aquitania

Escudo de Xoán I de Inglaterra

Xoán I de Inglaterra, nado o 24 de decembro de 1166 e finado 19 de outubro de 1216, tamén coñecido como Xoán sen Terra (en franco-normando: Johan sanz Terre),[1] foi rei de Inglaterra desde o 6 de abril de 1199 ata a súa morte en 1216. Xoán perdeu o Ducado de Normandía fronte o rei Filipe II de Francia, provocando a perda da maior parte do Imperio anxevino e o subsecuente aumento de poder da dinastía dos Capeto durante o século XIII. A revolta dos baróns ao final do reinado de Xoán levou a sinatura da Carta Magna, un documento que ás veces é considerado como o primeiro paso na evolución da constitución do Reino Unido.

Xoán, foi o máis novo dos cinco fillos do rei Henrique II de Inglaterra e Leonor de Aquitania, e nun primeiro momento non se esperaba que herdase unha gran cantidade de terras. Trala falida revolta dos seus irmáns máis vellos entre 1173 e 1174, Xoán pasou a ser o favorito do rei. Recibiu en 1177 o Señorío de Irlanda así como unha gran cantidade de terras en Inglaterra e no continente. Os irmáns de Xoán Guillerme, Henrique e Godofredo morreron sendo novos; nese momento Ricardo I ascendeu ao trono en 1189, e Xoán pasou a ser o potencial herdeiro. Mentres o seu irmán Ricardo participaba na Terceira Cruzada, Xoán liderou un intento de rebelión contra o administrador real. Porén, trala morte de Ricardo en 1199, Xoán foi proclamado rei de Inglaterra e chegou a un acordo con Filipe II de Francia no que o francés recoñecía as posesións continentais de Xoán polo tratado de Le Goulet do ano 1200.

A guerra con Francia estoupou de novo no 1202, Xoán obtivo varias vitorias, pero a escaseza de recursos militares e o seu trato aos nobres normandos, bretóns e de Anjou resultou na perda das súas posesións do norte de Francia en 1204. Xoán pasou a maior parte da seguinte década tratando de recuperar esas terras, reformando o exército e reconstruíndo as alianzas continentais. As reformas xudiciais de Xoán tiveron un importante impacto no sistema inglés da common law, así como un importante aumento dos ingresos. O rei foi excomungado en 1209 debido a unha disputa co papa Inocencio III, aínda que resolveuse o problema no 1213. Os intentos de Xoán de derrotar ao rei de Francia en 1214 fracasaron debido a vitoria francesa sobre os aliados de Inglaterra na batalla de Bouvines. Cando regresou a Inglaterra, Xoán tivo que afrontar unha rebelión de moitos dos seus baróns, que estaban descontentos pola súa política fiscal e o seu trato á nobreza. Como resultado desta rebelión Xoán acordou asinar a Carta Magna en 1215, aínda que ningún dos dous bandos cumpriu coas condicións. A primeira guerra dos baróns estoupou pouco despois, coa axuda de Luís de Francia. Pronto caeu nunha situación de estancamento. Xóan morreu por mor da disentería, durante a campaña no leste de Inglaterra en 1216; os partidarios do seu fillo Henrique lograron a vitoria sobre Luís e os baróns o ano seguinte.

Os cronistas contemporáneos foron moi críticos coas actuacións de Xoán como rei, e o seu reinado foi obxecto de debate e revisión polos historiadores desde o século XVI. O historiador Jim Bradbury resumiu a opinión histórica actual das cualidades positivas de Xoán, observando que hoxe en día segue sendo considerado como un "bo administrador, un bo home e un bo xeneral".[2] Porén, os historiadores modernos están de acordo en que tamén cometeu moitos erros como rei, incluíndo o que Ralph Turner describe como "unha personalidade de mal gusto, incluso perigosa" con trazos de crueldade.[3] Estas cualidades negativas deron suficiente material aos escritores da época vitoriana, e Xoán continúa sendo visto como un infame na cultura popular principalmente por historias como a de Robin Hood.

Primeiros anos (1166–89)[editar | editar a fonte]

Infancia e herdanza anxevina[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Imperio anxevino.
Un mapa a color da Francia medieval, mostrando os territorios anxevinos no oeste, os territorios do rei de Francia ao leste, e o ducado de Tolosa ao sur.
O Imperio continental anxevino (en laranxa) a finais do século XII

Xoán naceu o 24 de decembro de 1166 froito do matrimonio de Henrique II de Inglaterra e Leonor de Aquitania.[4] Henrique herdara unha considerable cantidade de territorios na costa atlántica –Anjou, Normandía e Inglaterra– e expandiu o seu imperio conquistando a Bretaña.[5] Henrique coa poderosa Leonor de Aquitania, quen reinaba sobre o Ducado de Aquitania, e tiña dereitos sobre Toulouse e Auvernia, situados ao sur de Francia, ademais de ser a ex-muller de Luís VII de Francia.[5] O resultado desta unión foi o Imperio Anxevino, nomeado así pola liña paterna de Henrique dos condes de Anjou e, máis concretamente o seu sitio en Angers.[nb 1] O Imperio, porén, era moi fráxil: aínda que as terras eran leais a Henrique, cada unha tiña a súa propia historia, costumes e estruturas de goberno.[7] Canto máis ao sur, pasando por Anjou e Aquitania, o poder de Henrique diminuía considerablemente, apenas asemellándose ao concepto moderno de imperio. Algúns lazos tradicionais entre algunhas partes do imperio, como Normandía e Inglaterra, disolvéronse ao cabo do tempo.[8] Non estaba claro que sucedería co imperio trala morte de Henrique. A pesar de que a cuestión herdanza por primoxenitura estaba estendéndose xa pola Europa dese tempo, non era moi popular entre os reis normandos de Inglaterra.[9] Moitos crían que Henrique dividiría o seu imperio, dando a cada fillo unha porción considerable de terras, e esperaban que estes continuaran traballando xuntos como aliados trala morte do rei.[10] Para complicar aínda máis a situación, unha gran parte do imperio anxevino estaba baixo o control de Henrique, pero como vasalo do Rei de Francia, da dinastía rival dos Capetos. Henrique aliouse en varias ocasións co Sacro Imperio Romano Xermánico en contra o rei francés, facendo que a relación feudal fose máis tensa entre os dous.[11]

Ao pouco de nacer, Xoán recibiu os coidados da ama de leite, unha práctica tradicional entre as familias nobres.[12] A súa nai, Leonor, deixou Inglaterra para ir a Poitiers, a capital de Aquitania, e enviou a Xoán e a súa irmá Xoana a Abadía de Fontevrault.[13] Isto puido ter o obxectivo de dirixir ao seu fillo máis novo, sen posible herdanza, a escoller a carreira eclesiástica.[12] Leonor pasou os seguintes anos conspirando contra o seu esposo Henrique e ningún dos dous xogou un papel importante na mocidade de Xoán.[12] A Xoán asignóuselle probablemente, como os seus irmáns, un titor mentres estaba en Fontevrault, encargado da súa educación e controlando aos serventes da súa casa. Máis tarde Xoán pasaría a recibir as ensinanzas de Ranulph Glanville, un importante administrador inglés.[14] O príncipe Xoán pasou algún tempo como membro da casa do seu irmán máis vello Henrique o Mozo, onde probablemente recibiu instrución nas técnicas militares e de caza.[13]

Xoán creceu ata os 1,68m de altura, relativamente baixo, cun "poderoso, corpo fornido" e cabelos vermello escuro; para os seus contemporáneos semellaba un habitante de Poitou.[15] Desfrutaba coa lectura, e algo pouco habitual naquel entón, construíndo a súa propia biblioteca.[16] Adoitaba xogar a xogos de azar, en especial ao backgammon, e foi un entusiasmado cazador incluso para os estándares da época.[17] Gustáballe a música, pero non as cancións.[18] Chegou a ser un gran "coñecedor de xoias", reunindo unha gran colección, e fíxose famoso pola súas opulentas vestimentas e, segundo os cronistas franceses, polo seu fondo para o viño malo.[19] A medida que ía crecendo, Xoán fíxose coñecido polos seus cambios de humor que unhas veces facíano amigable, xeneroso e enxeñoso, e outras celoso, propenso aos ataques de rabia ou morderse as unllas.[20][nb 2]

Mocidade[editar | editar a fonte]

Os pais de Xoán, Henrique II e Leonor de Aquitania.

Durante a mocidade de Xoán, Henrique tratou de resolver a cuestión da súa sucesión. Henrique o Mozo foi coroado rei de Inglaterra en 1170, pero non recibiu ningún poder máis de parte do seu pai; tamén tivo a promesa de recibir Normandía e Anjou como parte da súa futura herdanza. Ricardo foi nomeado conde de Poitou co control de Aquitania, mentes que Godofredo recibiu o ducado de Bretaña.[21] Neste momento parecía pouco probable que Xoán recibira unha importante cantidade de terras, e foi alcumado cariñosamente polo seu pai como sen Terra.[22]

Henrique II quería protexer as fronteiras do sur de Aquitania e decidiu prometer a Xoán con Alais, a filla e herdeira de Humberto III de Savoia.[23] Como parte do acordo Xoán tivo a promesa de herdar Savoia, Piamonte, Maurienne, e outras posesións do conde Humberto.[23] Pola súa banda na potencial alianza matrimonial, Henrique III deulle a Xoán os castelos de Chinon, Loudun e Mirebeau. Como Xoán so tiña cinco anos por aquel entón, o seu pai continuou controlándoas por motivos prácticos.[23] Henrique o Mozo quedou impresionado por isto, a pesar de xa lle fora garantido o control dalgún castelo no seu novo reino, estes eran parte da súa futura propiedade e lle foron entregados a Xoán sen consultarlle.[23] Alais fixo a viaxe a través dos Alpes e uniuse a corte de Henrique II, porén finou antes de casar co seu prometido o que deixou a Xoán de novo sen herdanza.[23]

En 1173 os irmáns máis vellos de Xoán, apoiados por Leonor, alzáronse en revolta contra o rei na breve rebelión de 1173. Irritado pola súa posición subordinada a Henrique e a preocupación de que Xoán puidera recibir terras a súa costa,[21] Henrique o Mozo viaxou a París e aliouse co rei Luís VII.[24] Leonor, irritada polas persistentes inxerencias do seu marido en Aquitania, animou a Ricardo e Godofredo a unirse ao seu irmán en París.[24] Henrique II saíu vitorioso fronte a coalición dos seus fillos, pero por xeneroso con eles no tratado de paz asinado en Montlouis.[23] A Henrique o Mozo permitíuselle viaxar por Europa xunto aos seus cabaleiros, Ricardo recibiu de novo Aquitania, e Godofredo puido volver á Bretaña. Tan só Leonor quedou prisioneira polo seu papel na revolta.[25]

Xoán pasou o conflito viaxando xunto ao seu pai, e recibiu numerosas posesións ao longo do reino como parte do tratado de paz. Dende entón foi o favorito do seu pai, a pesar de ser o menos beneficiado na cuestión sucesoria.[23] Henrique II comezou a buscar novas terras para Xoán, moitas delas a costa da nobreza. En 1175 apropiouse dos estados do defunto Reginald de Dunstanville e entregoullas a Xoán.[23] O ano seguinte, Henrique desherdou as irmás de Isabel de Gloucester, contrario a costume legal, e prometeu a Xoán coa adiñeirada Isabel.[26] En 1177, no Consello de Oxford, Henrique retirou o Señorío de Irlanda a William FitzAldelm e nomeou a Xoán, de dez anos, novo señor da illa.[26]

Pintura do século XIII de Henrique II e os irmáns de Xoán, de esquerda a dereita: Guillerme, Henrique, Ricardo, Matilda, Godofredo, Leonor, Xoana e Xoán.

Henrique o Mozo loitou nunha breve guerra contra o seu irmán Ricardo en 1183 polo status de Inglaterra, Normandía e Aquitania.[26] O rei Henrique II situouse do lado de Ricardo, e Henrique o Mozo finou de disentería ao final da campaña.[26] Coa perda do seu principal herdeiro, Henrique reorganizou os seus plans para a sucesión: Ricardo sería rei de Inglaterra, aínda que sen ningún poder ata a morte do seu pai; Godofredo quedaría coa Bretaña, mentes que Xoán pasaría a ser o novo duque de Aquitania no lugar de Ricardo.[26] Ricardo rexeitou deixar Aquitania,[26] o cal enfureceu a Henrique II, quen ordenou a Xoán, coa axuda de Godofredo, a marchar cara o sur para recuperar o ducado pola forza.[26] Os dous irmáns atacaron a capital de Poitiers, e Ricardo respondeu atacando a Bretaña.[26] A guerra terminou nun punto morto e unha tensa reconciliación familiar en Inglaterra a finais do ano 1184.[26]

No 1185 Xoán fixo a súa primeira visita a Irlanda, acompañado por 300 cabaleiros e un equipo de administradores.[27] Henrique tratou que Xoán fora nomeado oficialmente rei de Irlanda, porén o papa Lucio III rexeitou a posibilidade.[27] O primeiro período de goberno de Xoán en Irlanda non foi un éxito. A illa acababa de ser conquistada polas forzas anglo-normandas, e aínda había tensións entre Henrique II, os novos poboadores e os nativos.[28] Xoán ofendeu aos líderes locais irlandeses facendo burlas das súas longas barbas, non logrou aliarse cos novos colonos anglo-normados, e comezou a perder terreo militarmente fronte aos irlandeses, polo que regresou a Inglaterra ese mesmo ano, culpando ao vicerrei polo fracaso.[28]

Os problemas na familia de Xoán continuaron crecendo. O seu irmán Godofredo morreu durante un torneo no ano 1186, deixando un fillo póstumo, Artur, e unha filla Leonor.[29] A morte de Godofredo acercou a Xoán de xeito significativo ao trono de Inglaterra.[29] O desconcerto polo que sucedería trala morte de Henrique continuou en aumento. Ricardo tiña ganas de comezar unha nova cruzada e seguía preocupado de que mentres el estivera lonxe o seu pai nomeara a Xoán como o seu sucesor.[30]

Ricardo comezou as conversas pola posible alianza con Filipe II en París durante o 1187. O ano seguinte deulle unha homenaxe ao rei francés polo seu apoio para a guerra contra Henrique.[31] Ricardo e Filipe uníronse contra o pai do primeiro, e para o verán do 1189 o rei logrou a paz, asegurándolle a Ricardo a sucesión.[32] Ao principio do conflito Xoán permaneceu do lado do seu pai, mais cambiou de bando cando parecía claro que Ricardo ía a gañar a batalla.[32] Pouco despois Henrique II morreu.[32]

Reinado de Ricardo (1189–99)[editar | editar a fonte]

Cando Ricardo chegou ao trono en setembro de 1189, xa declarara as súas intencións de unirse á Terceira Cruzada.[32] Ricardo recadou as grandes sumas de diñeiro que necesitaba para a expedición por medio da venda de terras, títulos e nomeamentos, e tratou de asegurar que non habería unha revolta mentres estivera fora do seu imperio.[33] Xoán foi nomeado conde de Mortain, arranxouse o seu matrimonio con Isabel de Gloucester e recibiu valiosas terras en Lancaster e os condados de Cornualles, Devon, Dorset, Nottingham e Somerset, todo coa fin de comprar a súa lealdade mentres Ricardo estaba na cruzada.[34] Ricardo mantivo o control de castelos clave neses condados, en prevención de que Xoán obtivera moito poder militar e político, e durante ese tempo, o rei nomeou ao seu sobriño Artur de Bretaña herdeiro ao trono.[35] Pola súa banda, Xoán prometeu non visitar Inglaterra durante os seguintes tres anos, tempo que estaba previsto que Ricardo adicara a cruzada e regresar do levante sen temor a que Xoán obtivera moito poder.[36] Ricardo legou a autoridade política en Inglaterra, conxuntamente ao bispo Hugo de Puiset e a Guillerme Mandeville, nomeou ao bispo de Ely William Longcham, o seu chanceler.[37] Mandeville finou ao pouco tempo, Longchamp ocupou o seu cargo xunto a Puiset, nunha unión pouco eficaz.[36] Leonor, a raíña nai, convenceu a Ricardo de que deixase a Xoán volver a Inglaterra na súa ausencia.[36]

A situación política en Inglaterra pronto comezou a deteriorarse. Longchamp rexeitou traballar con Puiset e fíxose impopular entre a nobreza inglesa e o clero.[38] Xoán utilizou esta impopularidade para mostrarse a si mesmo como un gobernante alternativo coa súa propia corte real, completa cun xustiza, chanceler e outros postos de importancia, e estaba contento de ser visto como un rexente alternativo, e posiblemente o novo rei.[39] O conflito armado estalou entre Xoán e Longchamp, e para outubro de 1191 Longchamp xa estaba illado na Torre de Londres e Xoán controlaba a cidade grazas ás promesas que fixera aos cidadáns en agradecemento polo seu recoñecemento como herdeiro presuntivo de Ricardo.[40] Neste momento, Walter de Coutances, o arcebispo de Rouen, regresou a Inglaterra enviado por Ricardo para restaurar a orde.[41] A popularidade de Xoán foi eclipsada pola de Coutances as noticias de que Ricardo contraera matrimonio en Cripre estendéronse, xunto a posibilidade de que dese matrimonio naceran fillos e lexítimos herdeiros.[42]

Xoán durante unha cacería de cervos.

Os problemas políticos continuaron. Xoán comezou a explorar a posibilidade de alianza co rei de Francia, quen acababa de regresar da cruzada. Esperaba conseguir Normandía, Anjou e outros territorios en Francia que Ricardo recibira en compensación pola súa alianza con Filipe.[42] Leonor de Aquitania logrou convencelo de que non o fixera.[42] Longchamp, quen abandonara Inglaterra trala intervención de Coutances, regresou e reclamou que fora inxustamente relevado do seu posto como xustiza.[43] Xoán interveu, suprimindo as reclamacións de Longchamp a cambio da promesa de apoialo na administración real, incluída a reafirmación da súa posición como herdeiro ao trono.[43] Cando Ricardo aínda non regresara da cruzada, Xoán comezou a difundir que o seu irmán estaba morto ou desaparecido.[43] De feito, Ricardo fora capturado na súa viaxe de regreso a Inglaterra polo duque Leopoldo de Austria, e entregado ao emperador Henrique VI, quen o retivo a cambio dun rescate.[43] Xoán aproveitou a oportunidade e viaxou a París, onde formou unha alianza co rei Filipe. Acordouse que Xoán abandonaría a súa muller e casaría coa irmá de Filipe Adela, en compensación polo apoio de Filipe.[44] A loita comezou en Inglaterra entre as forzas leais a Ricardo e os leais a Xoán.[44] A posición militar de Xoán era débil e acordouse unha tregua; a comezos de 1194 o rei finalmente regresou a Inglaterra, e as forzas de Xoán foron finalmente derrotadas.[45] O príncipe Xoán retirouse ata Normandía, onde Ricardo atopouno a finais dese ano.[45] O rei Ricardo declarou que o seu irmán máis novo –a pesar de ter só 27 anos– era tan só "un neno con malvados conselleiros" e perdoouno, devolvéndolle todas as súas terras salvo Irlanda.[46]

Durante o resto do reinado de Ricardo, Xoán apoiou ao seu irmán no continente, aparentemente leal.[47] A política de Ricardo no continente centrouse nunha intento de recuperar as fortalezas e castelos que perdeu fronte a Filipe II de Francia durante a cruzada. Aliouse cos líderes de Flandres, Bolonia e o Sacro Imperio Romano para acurralar a Filipe desde Alemaña.[48] No ano 1195 Xoán levou a cabo con éxito un ataque repentino contra o castelo de Évreux mellorando así as defensas de Normandía fronte a Filipe.[47] Ao seguinte, Xoán tomou a cidade de Gamaches e situouse a tan só 80 km de París, capturando ao bispo de Beauvais.[47] En compensación polos seus servizos, Ricardo retirou a súa malevolentia (mala vontade) de Xoán, e restauroulle os condados de Gloucestershire e de Mortain.[47]

Primeiros anos de reinado (1199–1204)[editar | editar a fonte]

Ascenso ao trono, 1199[editar | editar a fonte]

A torre da homenaxe de Château Gaillard. A perda deste castelo sería desastrosa para as posicións militares de Xoán en Normandía.

Trala morte de Ricardo o 6 de abril de 1199 había dous posibles herdeiros ao trino anxevino: Xoán, cuxas reclamacións baseábanse en ser o único fillo aínda con vida de Henrique II, e o duque Artur I da Bretaña, que ocupaba a posición do seu pai Godofredo.[49] Aparentemente Ricardo comezou a recoñecer a Xoán como o seu herdeiro nos últimos anos antes da súa morte, pero non quedou claro e o dereito medieval non axudaba moito a resolver a cuestión sucesoria.[50] Segundo as leis normanda, Xoán debía ser o rei por ser o único fillo aínda con vida do defunto rei Henrique II, porén segundo as leis anxevinas era Artur o herdeiro, por ser o único fillo do fillo máis vello de Henrique. A situación pronto chegou ao conflito.[9] Xoán recibiu o apoio dunha parte da nobreza inglesa e normanda e foi coroado en Westminster, acompañado da súa nai Leonor de Aquitania. Artur recibiu o apoio da nobreza da Bretaña, de Maine e Anjou e recibiu o apoio de Filipe II de Francia, quen seguía coa intención de acabar co dominio anxevino no continente.[51] Co exército de Artur premendo no val do Loira cara Angers, e as forzas de Filipe avanzando cara Tours, as posesións continentais de Xoán estaban en perigo de ser divididas en dous.[52]

A guerra en Normandía estaba limitada polo potencial defensivo dos castelos e o incremento do custo das campañas.[53] As fronteiras normandas limitaban defensas naturais, pero estaban fortemente reforzadas con castelos, como o Château Gaillard, situados en puntos estratéxicos, construídos e mantidos a un alto prezo.[54] Era difícil para un comandante avanzar dentro do territorio sen protexer as súas liñas de comunicación capturando estas fortalezas, que freaban o progreso de calquera ataque.[55] Os exércitos da época estaban formados tanto por mercenarios como milicias feudais.[56] Os gravames feudais só podían elevarse por un curto período de tempo antes de que a tropa regresara a casa, dando por finalizada a campaña. Pola súa banda, as forzas mercenarias, a miúdo chamadas brabaçons por mor do Duque de Brabante, pero recrutados polo norte de Europa, podían operar todo o ano e dar un comandante con opcións máis estratéxicas para continuar coa campaña, pero o custo era moito maior que o equivalente das milicia feudais.[57] Como resultado, os comandantes foron cada vez máis propensos a aumentar o número de mercenarios.[58]

Trala súa coroación, Xoán viaxou a Francia coas súas forzas militares e adoptou unha postura defensiva ao longo das fronteiras do sur e do leste de Normandía.[59] Ambas partes fixeron unha tregua para unhas falidas negociacións antes de que a guerra recomezara. A posición de Xoán era agora máis forte, grazas a confirmación de que os condes Balduíno IX de Flanders e Renaudo de Bolonia renovaron a súa alianza anti-francesa que contraeron con Ricardo.[51] O poderoso nobre de Anjou, William des Roches foi persuadido para cambiar de bando e apoiar a Xoán. De repente, a balanza parecía decantarse do lado de Xoán.[60] Ningún dos bandos quería continuar co conflito, e seguindo unha tregua papal, os dous líderes reuníronse en xaneiro de 1200 para negociar os posibles termos para a paz.[60] Desde a perspectiva de Xoán, era unha posibilidade de estabilizar o control das súas posesións continentais e ter unha paz duradeira con Filipe. Xoán e Filipe negociaron o Tratado de Le Goulet en maio de 1200. Por este tratado, Filipe recoñecía a Xoán como lexítimo herdeiro de Ricardo I de Inglaterra e respectaba as súas posesións en Francia, abandonando temporalmente as aspiracións do seu cliente, Artur.[61][nb 3] Xoán, pola súa banda abandonaba a vella política de contención contra Filipe por medio das alianzas con Flandres e Bolonia, e aceptaba o dereito do lexítimo señorío feudal de Filipe sobre as súas posesións en Francia.[62] A súa política granxeoulle o sobrenome de Xoán o Brando polos cronistas ingleses, que criticaban o seu comportamento fronte a agresividade seu irmán Ricardo.[63]

O tratado de Le Goulet, 1200–1202[editar | editar a fonte]

A tumba de Isabel de Angulema, segunda muller de Xoán, na Abadía de Fontevraud en Francia.

A paz non durou máis de dous anos. A guerra comezou de novo por mor da decisión de Xoán de casar con Isabel de Angulema en agosto do ano 1200. Para poder casar de novo, Xoán tiña que abandonar a condesa Isabel de Gloucester, a súa primeira muller. Logrou o seu propósito argumentando que o matrimonio non era válido pois non contaba coa dispensa papal necesaria para casar coa condesa Isabel por ser primos.[61] Non está claro por que escolleu a Isabel de Angulema como segunda esposa. Os cronistas da época afirmaron que quedou profundamente namorado dela, e desexaba unha muller máis bela e nova.[61] Por outra banda, as terras ligadas a Isabel de Angulema eran estratexicamente vitais para Xoán posto que adquiría a ruta principal por terra entre Poitou e Gascuña, o que fortalecía a súa posición en Aquitania.[64][nb 4]

Por desgraza, Isabel xa estaba comprometida con Hugo de Lusiñán, un importante membro da nobreza de Poitou e irmán do conde Raúl I de Lusiñán, quen tiña terras arredor da complicada fronteira normanda.[61] Xoán pretendía beneficiarse do matrimonio con Isabel, o cal poñía en perigo os intereses da dinastía de Lusiñán, cuxas terras eran nese momento unha ruta para bens da coroa e movemento de tropas a través de Aquitania.[66] En lugar de negociar algún tipo de compensación, Xoán tratou a Hugo con desprezo, o cal resultou no alzamento de Lusiñán que foi rápidamente esmagado polo inglés, quen tamén interveu para sorprender a Raúl en Normandía.[64]

Aínda que Xoán era o conde de Poitou e por tanto o verdadeiro señor feudal dos lusiñanos, estes podían reclamar as accións de Xoán en Francia ante o seu propio señor, o rei Filipe de Francia[64] Hugo fixo exactamente isto en 1201 e Filipe convocou a Xoán a que acudira á corte de París no 1202, citando o tratado de Le Goulet para fortalecer o caso.[64] Xoán estaba disposto a debilitar a súa posición na Francia occidental, e argumentou que non necesitaba asistir á corte de Filipe debido ao seu status especial como duque de Normandía, que o liberaba por tradición de asistir á corte francesa.[64] Filipe respondeu afirmando que non convocaba a Xoán como duque de Normandía, senón como conde de Poitou, o cal non tiña ningún tratamento especial.[64] Cando Xoán negouse a asistir, Filipe declarouno en rebeldía das súas responsabilidades feudais, asignou a Artur todas as terras francesas de Xoán para que estiveran baixo o poder da Coroa de Francia –coa excepción de Normandía, que retivo para si mesmo– e comezou unha guerra contra Xoán.[64]

A perda de Normandía, 1202–04[editar | editar a fonte]

A campaña de 1202, que rematou coa vitoria de Xoán na batalla de Mirebeau. As frechas vermellas indican os movementos do rei de Inglaterra, as azuis indican os movementos das tropas dos aliados bretóns e lusiñáns de Filipe II.

Xoán adoptou inicialmente unha postura defensiva similar a adoptada en 1199: evitando a batalla en campo aberto e defendendo os castelos importantes.[67] As súas operacións comezaron a volverse máis caóticas a medida que avanzaba a contenda, e Filipe comezou a facer progresos no leste.[67] Para xullo, as forzas de Artur ameazaban a Leonor de Aquitania no castelo de Mirebeau. Acompañado por Guillerme de Roches, o seu senescal en Anjou, Xoán pivotou o seu exército de mercenarios para axudar a súa nai.[67] As súas forzas colleron a Artur por sorpresa e capturaron a tódolos líderes rebeldes na batalla de Mirebeau.[67] Co seu flanco sur debilitado, Filipe veuse forzado a retroceder cara o leste e dirixirse cara o sur para conter o exército de Xoán.[67]

A posición de Xoán en Francia viuse considerablemente reforzada trata vitoria en Mirebeau, pero o trato de Xoán aos seus novos prisioneiros e ao seu aliado, William de Roches, pronto eclipsou a situación. De Roches era un poderoso nobre de Anjou, pero Xoán o ignoraba continuamente, o que supuxo unha gran ofensa, mentres o rei mantivo aos líderes rebeldes nunhas condicións tan pésimas que vinte e dous deles morreron.[68] Neste tempo, a maior parte da nobreza mantiña vínculos coa realeza, e o seu comportamento cos seus parentes resultaba inaceptable.[69] William de Roches e outros aliados de Xoán na rexión de Anjou e Bretaña desertaron ao bando de Filipe, e Bretaña alzouse nunha revolta.[69] A situación económica de Xoán era difícil: factores como o custo dos materiais militares e os soldados tíñanse en conta, Filipe desfrutaba dunha considerable, aínda que non suficiente, vantaxe de recursos sobre Xoán.[70][nb 5]

A comezos de 1203 houbo máis desercións de aliados locais, o cal supuxo unha redución na capacidade de manobrar de Xoán na rexión.[69] Tratou de convencer ao papa Inocencio III de intervir no conflito, pero resultou inútil.[69] A medida que a situación empeoraba para Xoán, o rei decidiu mandar asasinar a Artur, co obxectivo de eliminar ao seu principal rival e reducir o movemento rebelde na Bretaña.[69] Artur quedou preso inicialmente en Falaise, e máis tarde trasladado a Rouen. Tras isto, o destino de Artur non está claro, mais os historiadores modernos cren que foi asasinado por Xoán.[69] Os anais da abadía de Margam suxiren que "Xoán capturou a Artur e o mantivo con vida en prisión durante un tempo no castelo de Rouen ... cando Xoán estaba bébedo matou a Artur coas súas propias mans e atou unha rocha ao corpo para despois tiralo no Sena".[72][nb 6] Os rumores sobre a morte de Artur reduciron aínda máis os apoios de Xoán na rexión.[73] A irmá de Artur, Leonor, quen tamén fora capturada en Mirebeau, permaneceu en prisión durante anos, porén en mellores condicións.[73]

A invasión de Filipe II do Ducado de Normandía en 1204. As frechas azuis sinalan os movementos das tropas francesas e as azul claro as dos seus aliados bretóns.

A finais de 1203, Xoán tratou de socorrer o Château Gaillard, que aínda que estaba sendo sitiado por Filipe, continuaba protexendo o flanco oriental de Normandía.[74] Xoán intentou unha operación sincronizada que incluía tropas de terra e mar –considerado por moitos historiadores actuais como unha concepción imaxinativa, pero moi complexa para levarse a cabo polas tropas da época–.[74] A operación de socorro de Xoán quedou bloqueada polas forzas de Filipe, e o inglés veuse obrigado a repregarse na Bretaña nun intento de afastar a Filipe de Normandía.[74] Xoán devastou unha gran parte da Bretaña, pero non logrou afastar a Filipe de Normandía.[74]

A situación de Xoán comezou a deteriorarse rápidamente. A fronteira oriental de Normandía estivo amplamente cultivada por Filipe e os seus predecesores durante moitos anos, mentres que as autoridades anxevinas no sur quedaron reducidas trala entrega de varios castelos por parte de Ricardo algúns anos antes.[75] O uso de mercenarios nas rexións centrais acabou co apoio restante nesa zona tamén, o que supuxo un avance no colapso do poder anxevino.[76][nb 7] Xoán repregouse a través do Canal da Mancha en decembro, enviando ordes de establecer unha nova liña defensiva ao oeste do Château Gaillard.[74] En marzo de 1204, Gaillard caeu. A madre de Xoán, Leonor, finou un mes máis tarde.[74] Isto supuxo non só un duro golpe para Xoán, senón un golpe nas fráxiles alianzas deste no sur de Francia.[74] Filipe marchou cara o sur arredor da nova liña defensiva e golpeou no corazón do ducado, encontrando pouca resistencia.[74] Para agosto, Filipe xa tomara Normandía e avanzaba cara o sur para ocupar Anjou e Poitou.[78] A única posesión que Xoán conservaba no continente era o Ducado de Aquitania.[79]

Últimos anos (1204–14)[editar | editar a fonte]

Políticas no continente[editar | editar a fonte]

Debuxo de comezos do século XIII de Matthew Paris mostrando a guerra contemporánea, incluíndo o uso de castelos, ballestas e cabaleiros.

Durante o resto do seu reinado, Xoán centrouse en intentar recuperar Normandía.[80] Os feitos suxiren que non acptou a perda do ducado como permanente.[80] Estratexicamente, Xoán tivo que afrontar varios retos:[81] Inglaterra tiña que estar protexida contra unha posible invasión francesa,[81] as rutas mariñas cara Bordeos tiñan que protexerse debido á perda da ruta por terra ata Aquitania, e as súas restantes posesións en terra aquitana debían protexerse debido á morte da súa nai, Leonor, en abril de 1204.[81] O plan de Xoán pasaba por utilizar Poitou como base de operacións, e avanzar polo val do Loira cara París, derrotar ao exército francés e romper as liñas de comunicación internas dos franceses antes de desembarcar no ducado normando.[81] O seu plan beneficiaríase do enfrontamento que Flandres e Boloña terían con Francia polo leste –volvendo así a estratexia de Ricardo I de aplicar presión sobre Francia desde Alemaña–.[81] Todo isto requiría dunha gran suma de cartos e soldados.[82]

O rei pasou a maior parte de 1205 protexendo Inglaterra da posible invasión francesa.[80] Como medida de emerxencia, Xoán recreou unha versión do Edicto de Armas de 1181, no cal cada condado debía crear unha estrutura para mobilizar os impostos locais.[80] Cando desapareceu a ameaza de invasión, Xoán reuniu unha gran forza militar en Inglaterra pensada para Poitou, e unha gran frota con soldados baixo o seu propio comando pensada para Normandía.[82] Para lograr isto, creou a contribución feudal para as súas campañas, cun sistema máis flexible baixo o cal un cabaleiro de cada dez sería mobilizado, pero estaría apoiado financeiramente polos outros nove. Estes cabaleiros cabaleiros servirían por un período indeterminado.[82] Tamén reuniu un gran número de enxeñeiros para os asedios e un gran número de ballesteiros.[83] O rei estaba apoiado por baróns con experiencia militar, incluído William Longespée, William de Pembroke, Roger de Lacy e, ata que perdeu o seu favor, William de Braose.[83]

Xoán xa comezara a mellorar as súas forzas no canal da Mancha antes da perda de Normandía e rapidamente mellorou a súa frota trala perda do ducado. A maior parte dos seus barcos estaban en Cinque Ports, pero a base naval de Portsmouth tamén foi ampliada.[84] A finais de 1204, tiña dispoñibles 50 galeras, e outros 54 barcos foron construídos ente 1209 e 1212.[85] William de Wrotham foi nomeado "gardián das galeras", isto é almirante da frota.[80] Wrotham foi o responsable de unir as galeras de Xoán, os buques de Cinque Ports e os barcos mercantes capturados nunha única frota plenamente funcional.[80] Xoán ordenou adoptar melloras no deseño dos barcos, incluíndo un novo tipo de barcos de transporte chamados "buisses" e castelos de proa extraíbles para o uso en combate.[84]

William o Mariscal (l), un dos líderes militares de Xoán.

O descontento da nobreza inglesa detivo os planes da expedición de 1205, e só unha pequena forza liderada por William Longespée partiu cara Poitou.[82] En 1206 Xoán marchou cara Poitou, pero foi obrigado a desviarse cara o sur para contrarrestar as ameazas de Afonso VIII de Castela sobre Gascuña.[82] Tralo éxito da campaña contra Afonso, Xoán dirixiuse ao norte, tomando a cidade de Angers.[82] Filipe de Francia marchou cara o sur para reunirse con Xoán. As campañas de ese ano remataron nunha tregua de dous anos asinada polos dous monarcas.[86]

Durante a tregua de 1206-1208, Xoán centrouse en mellorar os seus recursos financeiros e militares en preparación para outro intento de recuperar Normandía.[87] Utilizou parte do seu diñeiro para sufragar novas alianzas nas fronteiras orientais de Francia, onde o poder da dinastía capetiana comezaba a intimidar aos veciños de Francia.[87] Para 1212 Xoán logrou aliarse co seu sobriño Otón, pretendente ao trono do Sacro Imperio Romano Xermánico, así como cos condes Renaud de Bolonia e Fernando de Flandres.[87] Os planes da invasión de 1212 quedaron pospostos debido a descontento da nobreza polo seu servizo en Poitou.[87] Filipe tomou a dianteira en 1213, enviando ao seu fillo Luís a invadir Flandres coa intención de avanzar cara Inglaterra.[87] Xoán veuse forzado a pospoñer os seus planes para facer fronte a esta agresión. Enviou a súa flamante frota a atacar aos franceses no porto de Damme.[88] O ataque foi un éxito, destruíronse os barcos de Filipe e calquera posibilidade de invasión de Inglaterra ese ano.[88] Xoán esperaba poder explotar a súa vantaxe invadindo Francia a finais de 1213, pero de novo o descontento da nobreza atrasou os seus plans ata comezos de 1214, na que sería a súa última campaña no continente.[88]

Fracaso en Francia e Primeira Guerra dos Baróns (1215–16)[editar | editar a fonte]

A vitoria francesa na batalla de Bouvines acabou cos planes de Xoán de recuperar Normandía en 1214 e provocou a primeira guerra dos baróns.

Tensións e descontento[editar | editar a fonte]

As tensións entre Xoán e a nobreza creceu durante varios anos, como quedou demostrado no complot contra o rei de 1212.[89] Moitos dos nobres descontentos viñan do norte de Inglaterra, e foron coñecidos polos seus contemporáneos como "os norteños". Este nobres rara vez participaron no conflito en Francia, e moitos deles debían grandes sumas de diñeiro a Xoán. A revolta caracterizouse como unha rebelión dos debedores do rei.[90] Moitos membros da casa militar do rei uníronse á revolta, en especial aqueles ós que Xoán dera cargos administrativos por Inglaterra. Os seus vínculos locais e lealdades superaron á súa propia lealdade ao rei.[91] A tensión tamén aumentou no norte de Gales, onde a oposición ao tratado de 1211 entre Xoán e Llywelyn converteuse nun conflito aberto.[92] Para algúns o nomeamento de Peter de Roches como xustiza foi un importante factor, xa que era considerado como un estranxeiro por moitos dos nobres.[93] O fracaso da campaña de Xoán en Francia en 1214 foi, probablemente, a chispa final que precipitou a revolta dos nobres durante os últimos anos de Xoán como rei. James Holt describiu a traxectoria cara a guerra civl como "directa, breve e inevitable" trala derrota de Bouvines.[94]

Fracaso da campaña francesa de 1214[editar | editar a fonte]

En 1214 Xoán comezou a súa campaña final para recuperar Normandía. O rei era optimista, xa que lograra aliarse co emperador Otón, Renaud de Bolonia e o conde Fernando de Flandres. Desfrutaba ademais do favor do papa, e reuniu fondos suficientes para sufragar os gastos dun exercito con experiencia.[95] Porén, cando Xoán partiu cara Poitou en febreiro de 1214, moitos dos nobres rexeitaron axudalo. Os mercenarios tiveron que cubrir as baixas.[96] Os plantes de Xoán para dividir as forzas de Filipe consistían en avanzar ao nordeste desde Poitou cara París, mentres que Otón, Renaud e Fernando, apoiados por William Longespée, avanzaban cara o sur desde Flandres.[96]

A primeira parte da campaña resultou un éxito. Xoán superou en astucia as forzas lideradas polo delfín Luís, e reconquistou o condado de Anjou a finais de xuño.[97] Asediou o castelo de Roche-au-Moine, que resultaba estratéxico, forzando que Luís entrara en combate co gran exército de Xoán.[98] Os nobres anxevinos locais rexeitaron avanzar xunto ao rei, provocando unha lixeira desvantaxe e o repregamento das tropas de Xoán a La Rochelle.[98] Pouco despois, Filipe gañou a batalla de Bouvines no norte contra Otón e o resto de aliados de Xoán, acabando así coas esperanzas deste de recuperar Normandía.[99] O tratado de paz, previsto cunha duración de seis anos, devolvía Anjou a Francia e obrigaba a Xoán a pagar unha compensación.[99] Xoán regresou a Inglaterra en outubro.[99]

Morte[editar | editar a fonte]

A tumba do rei Xoán na catedral de Worcester.

En setembro de 1216 Xoán comezou un importante ataque. Marchou desde Cotswolds, finxiu unha ofensiva para liberar ao sitiado Castelo de Windsor, e atacou polo leste arredor de Londres ata Cambridge para dividir as áreas ocupadas polos rebeldes de Lincolnshire and East Anglia.[100] Desde alí viaxou cara o norte para poñer fin ao sitio de Lincoln e de noco ao leste cara King's Lynn, probablemente para solicitar máis axuda do continente.[101][nb 8] En King's Lynn, Xoán contraeu a disentería, o que resultaría fatal.[101] Mentes Alexandre II invadía de novo o norte de Inglaterra, tomando Carlisle en agosto para máis tarde marchar cara o sur para dar unha homenaxe ao príncipe Luís polas súas posesións en Inglaterra. Xoán case interceptou a Alexandre durante o camiño.[102] As tensións entre Luís e os baróns ingleses comezaron a aumentar, o que levou a un aumento no número de desercións, incluíndo ao fillo de William Marshal e a William Longespée, que volveron ao bando de Xoán.[103]

O rei regresou ao oeste pero perdeu parte do seu equipaxe durante o camiño.[104] Roger de Wendover deu a visión máis gráfica deste episodio, suxerindo que as pertenzas do rei, incluídas as xoias da coroa, perdéronse mentres cruzaba os estuarios que desembocan en The Wash, quedando atrapadas nas areas movedizas.[104] Varios cronistas deron conta do incidente de diferente maneira e o lugar do incidente nunca quedou confirmado.[105] Os historiadores modernos aseguran que para outubro de 1216, Xoán estaba nun "punto morto" e "nunha situación militar comprometida pola derrota".[106]

A enfermidade de Xoán empeorou e ao tempo de chegar ao castelo de Newark resultoulle imposible continuar coa viaxe. Xoán finou a noite do 18/19 de outubro.[4][107] Numerosas testemuñas –probablemente ficticias– circularon sobre a súa morte de que fora envelenado.[108] O seu corpo foi escoltado ao sur por unha compañía de mercenarios e enterrado na catedral de Worcester fronte ao altar de san Vulstano.[109] No 1232 fíxose un novo sarcófago coa súa efixie, no cal descansan os seus restos dende entón.[110]

Devanceiros[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. O termo Imperio anxevino creouno a historiadora vitoriana Kate Norgate.[6]
  2. Henrique II tamén mordíase as unhas; a rabia extrema considerase por moitos historiadores como un trazo dos monarcas anxevinos.[20]
  3. O tratado ofreceu a Artur certa protección como vasalo de Xoán.[62]
  4. Angulema e Limoges eran condados situados estratexicamente que tradicionalmente gozaron dunha gran autonomía. Formaron unha ruta esencial para as comunicacións entre Anjou e Gascuña. Moitos dos detalles que rodeaban estes condados durante a época non están claros e son obxecto de debate histórico, pero parece que tanto as dinastías inglesa como francesa intentaron influír nas alianzas coas familias da rexión durante os anos posteriores ao 1202.[65]
  5. Esta interpretación é de John Gillingham, cuxo punto de vista é que Ricardo, ao contrario de Xoán, logrou defender Normandía cun nivel de recursos similar.[71]
  6. Aínda que tódolos biógrafos modernos de Xoán cren que matou a Artur, os detalles da abadía de Margan poden ser cuestionables. Como sinala Frank McLynn, os monxes galeses parecen "curiosamente ben informados" sobre os detalles do incidente en Francia.[72]
  7. David Carpenter proporciona un resumo sobre o colapso de Normandía.[77]
  8. A vila de King's Lynn chamouse simplemente Lynn durante o século XIII.
  1. Norgate (1902), pp. 1–2.
  2. Bradbury (2007), p.353.
  3. Turner, p.23.
  4. 4,0 4,1 Fryde, Greenway, Porter and Roy, p.37.
  5. 5,0 5,1 Warren, p.21.
  6. Norgate (1887), p.169.
  7. Barlow, p.275; Warren, p.23.
  8. Barlow, p.284.
  9. 9,0 9,1 Barlow, p.305.
  10. Warren, p.27.
  11. Barlow, p.281.
  12. 12,0 12,1 12,2 Turner, p.31.
  13. 13,0 13,1 Warren, p.26.
  14. Turner, p.31; Warren, p.26.
  15. McLynn, pp.27, 77.
  16. Warren, p.140.
  17. Warren, pp.139–40; McLynn, p.78
  18. McLynn, p.78.
  19. Warren, p.139; McLynn, p.78; Danziger and Gillingham, p.26.
  20. 20,0 20,1 McLynn, p.78, 94; Turner, p.30.
  21. 21,0 21,1 Carpenter (2004), p.223; Turner, p.35.
  22. McLynn, p.36.
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 23,6 23,7 Turner, p.36.
  24. 24,0 24,1 Carpenter (2004), p.223.
  25. Carpenter (2004), p.243.
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 26,5 26,6 26,7 26,8 Turner, p.37.
  27. 27,0 27,1 Warren, p.35.
  28. 28,0 28,1 Warren, p.36.
  29. 29,0 29,1 Warren, p.37.
  30. Turner, p.39; Warren, p.38.
  31. Turner, p.38.
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 Warren, p.38.
  33. Warren, pp.38–9.
  34. Warren, pp.39–40.
  35. Barlow, p.293; Warren p.39.
  36. 36,0 36,1 36,2 Warren, p.40.
  37. Warren, p.39.
  38. Warren, p.41.
  39. Warren, pp.40–1.
  40. Inwood, p.58.
  41. Warren, p.42.
  42. 42,0 42,1 42,2 Warren, p.43.
  43. 43,0 43,1 43,2 43,3 Warren, p.44.
  44. 44,0 44,1 Warren, p.45.
  45. 45,0 45,1 Warren, p.46.
  46. Warren, pp.46–7.
  47. 47,0 47,1 47,2 47,3 Warren, p.47.
  48. Fryde (2007), p.336.
  49. Carpenter (2004), p.264.
  50. Barlow, p.305; Turner, p.48.
  51. 51,0 51,1 Warren, p.53.
  52. Warren, p.51.
  53. Barrett, p.91.
  54. Warren, pp.57–8; Barlow, p.280.
  55. Warren, p.57.
  56. Warren, p.59.
  57. Huscroft, pp.169–70.
  58. Huscroft, p.170.
  59. Carpenter (2004), p.264; Turner, p.100.
  60. 60,0 60,1 Warren, p.54.
  61. 61,0 61,1 61,2 61,3 Turner, p.98.
  62. 62,0 62,1 Warren, p.55.
  63. Warren, p.63.
  64. 64,0 64,1 64,2 64,3 64,4 64,5 64,6 Turner, p.99.
  65. Vincent, pp. 168–182.
  66. Turner, pp.98–9.
  67. 67,0 67,1 67,2 67,3 67,4 Turner, p.100.
  68. Turner, pp.100–1.
  69. 69,0 69,1 69,2 69,3 69,4 69,5 Turner, p.101.
  70. Holt (1984), p.94; Turner, p.94; Bradbury (1998), p.159; Moss, p.119.
  71. Gillingham (1994), p.76.
  72. 72,0 72,1 McLynn, p.306.
  73. 73,0 73,1 Warren, p.83.
  74. 74,0 74,1 74,2 74,3 74,4 74,5 74,6 74,7 Turner, p.102.
  75. Power, pp.135–6.
  76. Power, p.135.
  77. Carpenter (2004), pp.264–5.
  78. Turner, pp.102–3.
  79. Turner, p.103.
  80. 80,0 80,1 80,2 80,3 80,4 80,5 Turner, p.106.
  81. 81,0 81,1 81,2 81,3 81,4 Turner, pp.106–7.
  82. 82,0 82,1 82,2 82,3 82,4 82,5 Turner, p.107.
  83. 83,0 83,1 Barlow, p.336.
  84. 84,0 84,1 Warren, p.123.
  85. Turner, p.106; Warren, p.123
  86. Turner, pp.107–8.
  87. 87,0 87,1 87,2 87,3 87,4 Turner, p.108.
  88. 88,0 88,1 88,2 Turner, p.109.
  89. Turner, pp.173–4.
  90. Carpenter (2004), p.273, after Holt (1961).
  91. Church (1999), p.154.
  92. Rowlands, pp.284–5.
  93. Carpenter (2004), p.287.
  94. Turner, pp.173–4; Holt (1961), p.100.
  95. Barlow, p.335.
  96. 96,0 96,1 Carpenter (2004), p.286.
  97. Carpenter (2004), p.286; Warren, p.221.
  98. 98,0 98,1 Warren, p.222.
  99. 99,0 99,1 99,2 Warren, p.224.
  100. Turner, p.194; Warren, p.253.
  101. 101,0 101,1 Warren, p.253.
  102. Turner, p.194; Duncan, p.267; Warren, p.253.
  103. McLynn, p.455; Warren, p.253.
  104. 104,0 104,1 Warren, p.254.
  105. Warren, pp.284–5; Barlow, p.356.
  106. Turner, p.195; Barlow, p.357.
  107. Warren, pp.254–5.
  108. Given-Wilson, p.87.
  109. Warren, p.255; McLynn, p.460.
  110. Danziger and Gillingham, p.270.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]


Predecesor:
Ricardo I de Inglaterra
Flag of England.svg
Rei de Inglaterra e Señor de Irlanda

1199 - 1216
Sucesor:
Henrique III de Inglaterra