Acerbaixán

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
República de Acerbaixán
Azərbaycan Respublikası
Bandeira de Acerbaixán
Emblema de Acerbaixán
Bandeira Emblema
Azerbaijan (orthographic projection).png

Capital Bakú
 • Poboación 2 100 000 (2003)
Cidade máis poboada Bakú
Linguas oficiais Azarí
Forma de goberno República presidencialista
Ilham Aliyev
Artur Rasizade
 • Declarada
 • Recoñecida
19 de novembro de 1990
30 de agosto de 1991
Superficie Posto 111º
 • Total 86 600 km²
 • % auga Desprezable
Fronteiras 2 013 km
Costas 0 km
Poboación Posto 89º
 • Total (2013 est.) 9 411 800[1] hab.
 • Densidade 106 hab./km²
PIB (nominal)
 • Total n/d
 • per cápita n/d
PIB (PPA) Posto 88º
 • Total (2011) 94 318 millóns USD[2]
 • per cápita 10 340 USD[2]
Moeda Manat acerbaixano (AZM)
IDH n/d
Xentilicio acerbaixano/acerbaixana[3][4]
Fuso horario (UTC+4)
 • Horario de verán (UTC+5)
Dominio de Internet .az
Prefixo telefónico +994
Prefixo radiofónico 4JA-4KZ
Código ISO 031 / AZE / AZ
Membro de: ONU, OSCE, COE, CEI, OIC

Acerbaixán[4][5][6][7][8] (en azarí: Azərbaycan), oficialmente República de Acerbaixán (en azarí: Azərbaycan Respublikası), é un estado situado no Cáucaso á beira do Mar Caspio, que limita con Rusia polo norte, Xeorxia e Armenia polo oeste e Irán polo sur. A República Autónoma de Nakhichevan (un enclave de Acerbaixán) limita con Armenia ao norte e ao leste, Irán ao sur e oeste e Turquía ao noroeste.

Cultural, histórica e politicamente,[9] Acerbaixán considérase oficiosamente como parte de Europa. Non obstante, a súa localización no Cáucaso meridional sitúaa nunha suposta fronteira imaxinaria entre Europa e Asia, tratándose realmente dunha nación transcontinental, a medio camiño entre os dous ámbitos xeográficos. Estas clasificacións son arbitrarias, pois non hai diferenza xeográfica facilmente definible entre Asia e Europa.

Acerbaixán é actualmente membro de máis de 40 organizacións internacionais, incluíndo as Nacións Unidas, o Consello de Europa, o Movemento de Países Non Aliñados, o Banco Asiático de Desenvolvemento, a Comunidade de Estados Independentes, a Organización da Conferencia Islámica e a Organización de Cooperación Económica do Mar Negro. É un dos integrantes da Asociación para a Paz da Organización do Tratado do Atlántico Norte, así como da alianza militar Organización do Tratado de Seguridade Colectiva (OTSC). É tamén membro observador da Organización Mundial do Comercio.

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

Acerbaixán e as súas principais cidades

De acordo coa etimoloxía moderna, o nome de Acerbaixán deriva da de Atropates,[10][11] un Sátrapa Persa[12][13][14], baixo o Imperio aqueménida, quen máis tarde foi reinstalado como o sátrapa de Medos baixo Alexandre o Grande.[15][16] Crese que a etimoloxía orixinal deste nome ten as súas raíces no Zoroastrismo (unha vez dominante). No Avesta, Frawardin Yasht ("Himno aos anxos da garda"), hai unha mención de âterepâtahe ashaonô fravashîm ýazamaide, que literalmente tradúcese do avéstico como "adoramos o fravashi do sagrado Atropatene."[17] O nome "Atropates" en se mesmo é a transliteración grega do antigo iraní, probablemente medo, nome composto co significado de "Protexido polo lume (sagrado)" ou "a terra do lume (sagrado)".[18] O nome grego foi mencionado por Diodoro Sículo e Estrabón. ao longo dos milenios, o nome evolucionou a Āturpātākān (persa medio), logo Ādharbādhagān, Ādharbāyagān, Āzarbāydjān (persa novo) e actualmente Acerbaixán.

Historia do nome do territorio[editar | editar a fonte]

En 1918, o goberno de Musavat adoptou o nome "Acerbaixán" para a recentemente establecida República Democrática de Acerbaixán, que foi proclamada o 28 de maio de 1918,[19] por razóns políticas,[20][21] aínda que o nome de "Acerbaixán" sempre se utilizou para referirse á rexión adxacente da rexión contigua do noroeste de Irán.[22][23][23][24] Así, ata 1918, cando o réxime de Musavat decidiu nomear ao novo estado independente de Acerbaixán, esta designación utilizouse exclusivamente para identificar á provincia iraní de Azerbaiyán.[23][24][25]

Historia[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Historia de Acerbaixán.

Pertencente a Irán (por entón Persia), Acerbaixán foi ocupado polo Imperio Ruso no século XVIII, estando dividido o territorio ata entón en tres provincias: Arran, Shirvan e Nakhchivan.

A administración rusa comezou a fins do século XIX a explotación dos campos petrolíferos de Bakú. Tras a revolución do 1917, toda a Transcaucasia acadou a independencia, mais rematada a guerra civil foi reincorporada á nova URSS, co status de República.

Acadou definitivamente a independencia no 1991.

Goberno e política[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Política de Acerbaixán.

Acerbaixán é unha República presidencialista. O Presidente de Acerbaixán elíxese por un período de 5 anos. O poder lexislativo está en mans da Asemblea Nacional, un organismo elixido democraticamente e que consta de 50 membros.

A maioría de idade está establecida nos 18 anos.

Os críticos do sistema político considérano en realidade unha cleptocracia. A corrupción está instalada en todos os niveis.

Subdivisións[editar | editar a fonte]

División de Acerbaixán.
Artigo principal: Subdivisións de Acerbaixán.

Azerbaiyán está dividido en:

Economía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Economía de Acerbaixán.

A pesar dos abondosos recursos petrolíferos, o país non puido saír do marasmo económico que seguiu ao derrubamento da Unión Soviética.

A economía está baseada na industria, incluíndo construción de maquinaria, refinado de petróleo (do que o país é un produtor moi importante), industria téxtil e química.

A agricultura representa un terzo do PIB. Os regadíos están moi estendidos. Nas terras baixas, preto de Mar Caspio o clima permite o cultivo de algodón, froitas, , tabaco e outros cultivos típicos dos climas subtropicais. O verme da seda é criado para o seu aproveitamento na industria téxtil da seda. Nas zonas montañosas do norte e do oeste practícase a gandería: vacas, ovellas e cabras. No mar Caspio practícase a pesca, entre a que hai que citar a do esturión.

Demografía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Demografía de Acerbaixán.
Evolución demográfica de Acerbaixán entre 1960 e 2010 (en miles).

A súa poboación estimábase en 9 411 800 habitantes o 10 de xullo de 2013.[1]

Ao redor do 95 % da poboación é etnicamente azarí (de relixión musulmá e predominantemente de seita xiíta, e lingua pertencente á póla turca da familia altaica). Este pobo está presente en Irán, onde existen dúas provincias de igual nome.

Etnias minoritarias inclúen os lezguios o 1,35%, os rusos (a maioría dos rusos emigraron dende que Acerbaixán declarou a súa independencia) o 1,35% e os armenios o 1,35% (Case todos os armenios viven na rexión separatista de Nagorno-Karabakh). Hai tamén varios grupos étnicos máis pequenos no país, incluíndo os ávaros, tats, xudeus, tártaros, turcos, talysh e ucraínos.[26]

Segundo datos de 2009, a esperanza de vida ao nacer en Acerbaixán é de 62 anos nos homes e 66 nas mulleres.[26]


Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 The International Population Day, The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 10 July 2013
  2. 2,0 2,1 "Azerbaijan:Report for Selected Countries and Subjects". International Monetary Fund. Consultado o 12 de abril de 2011. 
  3. González Rei, Begoña (2004). Ortografía da lingua galega. A Coruña: Galinova Editorial. ISBN 84-9737-041-4.
  4. 4,0 4,1 Xosé G. Feixó Cid, X. Ramón Pena, Manuel Rosales (2004). Galego século XXI: nova guía da lingua galega. Editorial Galaxia. p. 15. ISBN 9788482886947. acerbaixano, -a. Do Acerbaixán. 
  5. Anaír Rodríguez Rodríguez, Montserrat Davila Ventura. Área de Normalización Lingüística da Universidade de Vigo, ed. Lingua galega: dúbidas lingüísticas (PDF). p. 115. ISBN 84-8158-266-2. 
  6. Benigno Fernández Salgado (edición) (2004). Editorial Galaxia, ed. Dicionario Galaxia de usos e dificultades da lingua galega. p. 1303. ISBN 9788482887524. 
  7. Goretti Sanmartín Rei et al. Servizo de Normalización Língüística, Universidade da Coruña, ed. Criterios para o uso da lingua (PDF). p. 119. ISBN 84-9749-199-8. 
  8. Ver entrada de «Sumqayit». Diciopedia do século 21 3. Isaac Díaz Pardo, Víctor F. Freixanes, Antón Mascato (edición). Editorial Galaxia. 2007. p. 1984. ISBN 9788482893600. 
  9. Rosenberg, Matt. The New York Times Company, ed. "Where is the border between Europe and Asia?" (en inglés). Consultado o 19 de maio de 2012. 
  10. Houtsma, M. Th. (1993). First Encyclopaedia of Islam 1913–1936 (reprint ed.). BRILL. ISBN 978-90-04-09796-4. 
  11. Schippmann, Klaus (1989). Azerbaijan: Pre-Islamic History. Encyclopædia Iranica. pp. 221–224. ISBN 978-0-933273-95-5. 
  12. Minahan, James (1998). Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States. Greenwood Publishing Group. p. 20. ISBN 978-0-313-30610-5. 
  13. Chamoux, François (2003). Hellenistic Civilization. John Wiley and Sons. p. 26. ISBN 978-0-631-22241-5. 
  14. Bosworth A.B., Baynham E.J. (2002). Alexander the Great in Fact and fiction. Oxford University Press. p. 92. ISBN 978-0-19-925275-6. 
  15. Nevertheless, "despite being one of the chief vassals of Sasanian Shahanshah, the Albanian king had only a semblance of authority, and the Sassanid marzban (military governor) held most civil, religious, and military authority.
  16. Swietochowski, Tadeusz (1999). Historical Dictionary of Azerbaijan. Lanham, Maryland: The Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-3550-4. 
  17. Darmesteter, James (2004). "Frawardin Yasht". Avesta Khorda Avesta: Book Of Common Prayer (reprint ed.). Kessinger Publishing. p. 93. ISBN 978-1-4191-0852-5. 
  18. "Azerbaijan: Early History: Iranian and Greek Influences". U.S. Library of Congress. Consultado o 7 June 2006. 
  19. Atabaki, Touraj (4 de setembro de 2006). Irán e a Primeira Guerra Mundial: o campo de batalla das grandes potencias. I.B.Tauris. p. 132. ISBN 978-1-86064-964-6. 
  20. {{cite book|last1=Yilmaz|first1=Harun|title=National Identities in Soviet Historiography: The Rise of Nations Under Stalin|date=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1317596646|page=21|quote=O 27 de maio, declarouse a República Democrática de Acerbaixán (DRA) con apoio militar otomán. Os gobernantes da DRA negáronse a identificarse como Tátaros [transcaucásicos], que con razón consideraban unha definición colonial rusa. (...) O veciño Irán non deu a benvida á adopción da DRA do nome de "Acerbaixán" para o país, porque tamén podería referirse a Acerbaixán iraní e implicaba unha reclamación territorial.
  21. Barthold, Vasily (1963). Sochineniya, vol II/1. Moscow. p. 706. (...) sempre que sexa necesario elixir un nome que abarque todas as rexións da república de Acerbaixán, pode utilizarse o nome de Arran. Pero o término Acerbaixán foi elixido porque cando se creou a república de Acerbaixán, supúxose que este e o Acerbaixán iraní serán unha única entidade, porque a poboación de ambos ten unha gran semellanza. Sobre esta base,foi elexida a palabra Acerbaixán. Por suposto agora cando se utiliza a palabra Acerbaixán, ten dous significados como o Acerbaixán persa e como a república, a confusión crece a medida que se fala de Acerbaixán. 
  22. Atabaki, Touraj (2000). Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran. I.B.Tauris. p. 25. ISBN 9781860645549. 
  23. 23,0 23,1 23,2 {{cite book|last1=Dekmejian|first1=R. Hrair|last2=Simonian|first2=Hovann H.|title=Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region|date=2003|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1860649226|page=60|url=https://books.google.nl/books?id=4_jdnke35AgC&dq=azerbaijan+name+used+1918&hl=nl&source=gbs_navlinks_s%7Cquote=Ata 1918, cando o réxime de Musavat decidiu o nome do novo estado independente de Acerbaixán, esta designación utilizouse exclusivamente para identificar á provincia iraní de Acerbaixán.
  24. 24,0 24,1 Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; non se forneceu texto para as referencias de nome Amsterdam_University_Press
  25. Fragner, B.G. (2001). Soviet Nationalism: An Ideological Legacy to the Independant Republics of Central Asia. I.B. Tauris and Company. pp. 13–32. In the post Islamic sense, Arran and Shirvan are often distinguished, while in the pre-Islamic era, Arran or the western Caucasian Albania roughly corresponds to the modern territory of the republic of Azerbaijan. Na era Sovietica, nunha impresionante manipulación, o historico Acerbaixán (noroeste de Irán) foi reinterpretado como "Acerbaixán do sur" para que os sovieticos puidesen reclamar o Acerbaixán historico propiamente dito localizado no noroeste do moderno Irán. 
  26. 26,0 26,1 Population of Azerbaijan - Demographic indicators, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan
  27. Censo de 2013

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]