Universo

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
A imaxe de luz visible máis profunda do cosmos, o Campo Ultra Profundo do Hubble.

O Universo é máis comunmente definido como todo o que existe fisicamente: a totalidade do espazo e do tempo, de todas as formas da materia, a enerxía e o impulso, e as leis e constantes físicas que as gobernan. A gran escala, é o obxecto de estudo da cosmoloxía, que se basea na física e a astronomía, aínda que algúns dos temas de estudo bordean a metafísica. O Universo comprende todo o que ten existencia dentro dunha determinada clase de obxectos ou entidades. Hoxe en día, os expertos non están de acordo sobre si é posible (en principio) de chegar a observar a totalidade do Universo.

Universo é unha palabra derivada do latín que á súa vez provén de unus ('un', no sentido de 'único') e versus ('desenvolvido, posto xunto'). Con todo, o termo "universo" pode ser utilizado en sentidos contextuais lixeiramente diferentes, para referirse a conceptos como o cosmos, o mundo ou a natureza.

Observacións astronómicas indican que o universo ten unha idade de 13,73 ± 0,12 millardos de anos e polo menos 93.000 millóns de anos luz de extensión.[1] O evento que se cre que deu inicio ao universo denomínase Big Bang. Naquel instante toda a materia e a enerxía do universo observable estaba concentrada nun punto de densidade infinita. Despois do Big Bang, o universo comezou a expandirse para chegar á súa condición actual, e continúa facéndoo.

Debido a que, segundo a teoría da relatividade especial, a materia non pode moverse a unha velocidade superior á velocidade da luz, pode parecer paradoxal que dous obxectos do universo poidan haberse separado 93 mil millóns de anos luz nun tempo de únicamente 13 mil millóns de anos; con todo, esta separación non entra en conflito coa teoría da relatividade xeral, xa que esta só afecta ao movemento no espazo, pero non ao espazo mesmo, que pode estenderse a un ritmo superior, non limitado pola velocidade da luz. Polo tanto, dous galaxias poden separarse unha da outra máis rápidamente que a velocidade da luz si é o espazo entre elas o que se dilata.

Medicións sobre a distribución espacial e o desprazamento cara ao vermello (redshift) de galaxias distantes, a radiación cósmica de fondo de microondas, e as porcentaxes relativas dos elementos químicos máis lixeiros, apoian a teoría da expansión do espazo, e máis en xeral, a teoría do Big Bang, que propón que o universo en si creouse nun momento específico no pasado. Observacións recentes demostraron que esta expansión estase acelerando, e que a maior parte da materia e a enerxía no universo é fundamentalmente diferente da observada na Terra, e non é directamente observable[2] (véxanse materia escura e enerxía escura). A imprecisión das observacións actuais limitou as prediccións sobre o destino final do universo.

Os experimentos suxiren que o universo rexeuse polas mesmas leis físicas, constantes ao longo da súa extensión e historia. A forza dominante en distancias cósmicas é a gravidade, e a relatividade xeral é actualmente a teoría máis exacta para describila. As outras tres forzas fundamentais, e as partículas nas que actúan, son descritas polo Modelo estándar. O universo ten polo menos tres dimensións de espazo e unha de tempo, aínda que experimentalmente non se poden descartar dimensións adicionais moi pequenas. O espazo-tempo parece estar conectado de forma sinxela, e o espazo ten unha curvatura media moi pequena ou ata nula, de maneira que a xeometría euclidiana é, como norma xeral, exacta en todo o universo.

A ciencia modeliza o universo como un sistema pechado que contén enerxía e materia adscritas ao espazo-tempo e que se rexe fundamentalmente por principios causales.

Baseándose en observacións do universo observable, os físicos intentan describir o continuo espazo-tempo en que nos atopamos, xunto con toda a materia e enerxía existentes nel. O seu estudo, nas maiores escalas, é o obxecto da cosmoloxía, disciplina baseada na astronomía e a física, na cal descríbense todos os aspectos deste universo cos seus fenómenos.

A teoría actualmente máis aceptada sobre a formación do universo, dada polo belga valón Lemaître, é o modelo do Big Bang, que describe a expansión do espazo-tempo a partir dunha singularidade espaciotemporal. O universo experimentou un rápido periodo de inflación cósmica que arrasou todas as irregularidades iniciais. A partir de entón o universo expandiose e converteuse en estable, máis frío e menos denso. As variacións menores na distribución da masa deron como resultado a segregación fractal en porcións, que se atopan no universo actual como cúmulos de galaxias.

En canto ao seu destino final, as probas actuais parecen apoiar as teorías da expansión permanente do universo (Big Freeze ou Big Rip), aínda que outras afirman que a materia escura podería exercer a forza de gravidade suficiente para deter a expansión e facer que toda a materia se comprima novamente; algo ao que os científicos denominan o Big Crunch ou a Gran Implosión.

Astronomía[editar | editar a fonte]

Localización da Terra no seo do Universo.

En Astronomía, enténdese por Universo o conxunto de astros e o espazo entre eles.

Introdución[editar | editar a fonte]

Durante séculos e séculos, o home pensou que o Sol existía para iluminalo, para posibilitar a súa propia existencia, e que a Lúa e as estrelas non tiñan outro obxectivo que o de determinar o seu destino.

Agora sabemos que a realidade é ao revés: que existimos porque as características físico-químicas do noso planeta, derivadas da súa masa, da súa composición, da súa situación no sistema solar e dunha morea de factores máis, posibilitaron, primeiro, que xurdise a vida e, despois, a evolución dos seres vivos até chegar a nós, ao home. Só somos un produto local na historia do universo.

Porción observable[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Universo observable.
Ilustración do universo observable co Sistema Solar no centro, os planetas interiores, o cinto de Asteroides, os planetas exteriores, o cinto de Kuiper, a nube de Oort, Alfa Centauri, o brazo de Perseus, a Via Láctea, Andrómeda e as galaxias próximas, a telaraña cósmica de cúmulos galácticos, a radiación de fondo de microondas e o Big Bang no bordo.

Os cosmólogos teóricos e astrofísicos utilizan de xeito diferente o termo universo, designando ben o sistema completo ou unicamente unha parte del.[3] Segundo o convenio dos cosmólogos, o termo universo refírese frecuentemente á parte finita do espazo-tempo que é directamente observable utilizando telescopios, outros detectores, e métodos físicos, teóricos e empíricos para estudar os compoñentes básicos do universo e as súas interaccións. Os físicos cosmólogos asumen que a parte observable do espazo comóvil (tamén chamado o noso universo) corresponde a unha parte dun modelo do espazo enteiro e normalmente non é o espazo enteiro. Frecuentemente utilízase o termo o universo como ambas: a parte observable do espazo-tempo, ou o espazo-tempo enteiro.

Algúns cosmólogos cren que o universo observable é unha parte extremadamente pequena do universo «enteiro» realmente existente, e que é imposible observar todo o espazo comóvil. Na actualidade descoñécese se isto é correcto, xa que de acordo aos estudos da forma do universo, é posible que o universo observable estea preto de ter o mesmo tamaño que todo o espazo. A pregunta segue debaténdose.[4][5]Se unha versión do escenario da inflación cósmica é correcta, entón aparentemente non habería xeito de determinar se o universo é finito ou infinito. No caso do universo observable, este pode ser só unha mínima porción do universo existente, e por conseguinte pode ser imposible saber realmente se o universo está sendo completamente observado.

Un pouco de historia[editar | editar a fonte]

O estudio do universo, a pesar da súa inaccesibilidade, foi unha preocupación constante desde a máis remota antigüidade. Naturalmente que, naquelas épocas, o coñecemento do universo se reducía tan só a unha pequena parte do sistema solar (aquela que é visible directamente). Nas antigas civilizacións críase que a Terra era plana e, ao non poder comprender que puidera sosterse por si soa no espazo, imaxinaron que estaba sostida por heroes ou por monstros (Atlas, para os gregos; un dragón sagrado para os chineses; catro elefantes xigantes para os indios; unha serpe, para os xaponeses, etc.).

Os antigos babilonios foron os iniciadores do estudo "do ceo", é dicie, da astronomía. Nesta época efectúanse os primeiros rexistros astronómicos sistemáticos. Os babilonios trataban de identificar os planetas máis próximos á Terra, e desenvolveron un preciso sistema que lles permitiu predicir os movementos da Lúa e, por tanto, as eclipses e, posteriormente, un calendario baseado nos desprazamentos do noso satélite (calendario, chamado lunar, aínda hoxe utilizado nos países árabes e de cultura islámica). Descubriron numerosos astros, deron nome a algunhas constelacións, como as do zodíaco, etc.

Aínda que os coñecementos astronómicos dos exipcios, coetáneos dos babilonios, eran inferiores aos destes, a civilización exipcia incorporou moitos dos seus logros. Os antigos exipcios melloraron o calendario e comprobaron que algúns fenómenos naturais (como, por exemplo, as enchentes do Nilo) non coincidían con este. Destacaron tamén pola súa precisión (as pirámides están perfectamente orientadas aos catro puntos cardinais) e polo seu culto aos astros, especialmente ao Sol (Ra).

Os antigos gregos tamén contribuíron ao coñecemento do universo, recoñecendo a esfericidade da Terra, clasificando as estrelas pola súa magnitude, etc. A partir do século VI a.C., dúas escolas de filosofía propuxeron concepcións diferentes do cosmos, aínda que con unha importante coincidencia: ambas postulaban unha orde intelixíbel e racional que permite describir e predicir os acontecementos celestes mediante a observación e o cálculo. A escola pitagórica explicaba o universo segundo un modelo matemático baseado na harmonía dos números. Pola súa parte, a escola platónica consideraba os corpos celestes como entes obrigados a describir movementos circulares, o que permitía medir as súas translacións.

Aristóteles (Estaxira, 384 a.C. - Calcis, 322 a.C.), discípulo de Platón, estableceu solidamente o modelo xeocentrista ao definir a forma do cosmos como unha serie de esferas concéntricas xirando ao redor da Terra. Este sistema non explicaba diferentes feitos, como as distancias fixas de Venus e Mercurio con respecto ao Sol, pero polo menos daba aos acontecementos celestes unha explicación racional nos que a intervención divina se daba só na orixe e na final, non no transcurso. Baseándose neste sistema, Hiparco elaborou, no século II a.C., un catálogo de 850 astros e amosou que a Terra non estaba no centro xeométrico do universo, senón que era excéntrica respecto del.

Modelo ptolomeico.

Na época helenística (século II d.C.), Ptolomeo, en Alexandría, na súa obra coñecida como Almaxesto impón a teoría xeocéntrica do universo. Esta teoría supoñía á Terra inmóbil e situada no centro do universo, e xirando ao redor dela, en pequenos círculos, a Lúa. Mercurio, Venus e o Sol, por esta orde, e todo isto debaixo dunha bóveda de estrelas fixas. Nesta época, pero uns douscentos anos máis tarde, destaca tamén Hipatia de Alexandría, considerada como a primeira muller científica da historia (matemática e filósofa), e unha das derradeiras representantes do neoplatonismo; o seu pensamento filosófico (e a súa negativa a converterse ao cristianismo) suscitou as iras do patriarca de Alexandría, Cirilo, de xeito que a astrónoma foi asasinada por unha turba de cristiáns, segundo se di (sen probas) instigados por Cirilo. Así que o sistema xeocéntrico, "doutrina oficial", chegou a converterse practicamente nun dogma, e perdurou até finais da Idade Media, debido á grande influencia que exercían as concepcións relixiosas, que condenaban -a causa dunha interpretación literal da Biblia- calquera idea que se afastase do modelo xeocéntrico. Por outra parte, Ptolomeo reuniu un catálogo con máis de 1 000 astros.

A civilización romana realizou escasas achegas á ciencia astronómica, xa que practicamente se limitou a conservar os coñecementos adquiridos. Así, a obra dos grandes astrónomos antigos que acumulaba nas súas bibliotecas pasaron a Bizancio ou Constantinopla (capital do Imperio romano de Oriente), de onde chegaron ás mans dos árabes.

A difusión do cristianismo por Europa levou, na Idade Media, a unha indubidábel diminución da observación astronómica, xa que o interese da astronomía se limitou unicamente a aqueles aspectos que parecían confirmar os textos bíblicos. Só cabe destacar, no século XII, a publicación por orde do rei Afonso X o Sabio de Castela das chamadas Tablas alfonsíes, que describían os supostos camiños que percorrían os astros e se baseaban, tamén, en círculos de esferas.

Pola contra, a civilización musulmán tomaba o coñecemento do ceo como unha disciplina afín ás propias crenzas relixiosas, pois permitía achar en calquera punto o camiño cara á Meca, imprescindíbel para realizar as oracións cotiás. Os árabes destacaron tamén pola tradución, recompilación e difusión dos dos coñecementos astronómicos gregos e alexandrinos, e pola mellora dos instrumentos de medición e rexistro, como o astrolabio.

No Renacemento as crenzas na astronomía subordináronse ao estudo racional e obxectivo da natureza, establecéndose así as bases da astronomía moderna. Isto debeuse en gran parte á extraordinaria difusión que tiveron os coñecementos científicos da antiga Grecia (e no só os de Aristóteles), que produciu un novo afán de investigar e criticar as vellas ideas presentes no medievo.

O polaco Nicolás Copérnico (1473-1543) fixo unha interpretación do sistema solar completamente diferente dos modelos anteriores (de aí a expresión xiro copernicano que empregamos hoxe para dicir que algo cambiou completamente). Segundo o seu sistema heliocéntrico todos os planetas, incluída a Terra, xiran ao redor do Sol en órbitas circulares, tanto máis apresa canto máis preto están del. A Terra, ademais de xirar ao redor do Sol, xira sobre si mesma (o que explica o movemento aparente do Sol); e se as estrelas se observan fixas, é porque están moi lonxe.

A obra de Copérnico estimulou unha corrente de observacións astronómicas en toda Europa. Este novo auxe da astronomía e as observacións frutificou nos traballos de Tycho Brahe (1546-1601) e Johannes Kepler (1571-1630) a cerca da posición do planeta Marte, a reinterpretación dos movementos dos planetas e a demostración de que o Sol ocupaba un dos focos da órbita elíptica (non circular) de Marte.

Importantes foron as achegas do inglés Francis Bacon (1561-1626 e o francés René Descartes (1596-1650), que mantiveron unha interesante polémica sobre o método científico. Bacon rexeitou o emprego das matemáticas e propugnou abertamente o método empírico. Pola contra, Descates formulou un sistema segundo o cal todo proceso natural se reduce a un proceso físico, todo o físico a algo mecánico, e todo o mecánico ao matemático.

Os científicos anteriormente citados sentaron as bases dos descubrimentos que se fixeron xa no século XVII grazas ao telescopio. Galileo Galilei (1564-1642) foi o primeiro que empregou este instrumento, desenvolvendo un anteollo con capacidade de observación astronómica co que observou sombras no Sol e mais na Lúa, as fases de Venus e descubriu os catro satélites maiores de Xúpiter, demostrando deste xeito que existen corpos celestes que non xiran ao redor do Sol. Sen embargo, as súas investigacións foron acollidas con gran hostilidade, especialmente pola Igrexa, o que lle valeu un proceso -e unha condena, pese a súa retractación- perante o Tribunal do Santo Oficio (Inquisición).

Todo este progreso de ciencia culminou, na segunda metade do século XVII, con sir Isaac Newton (1642-1727) que ao formular a lei da gravitación universal, dá un empuxe final ás teorías de Copérnico, quedando así as ideas xeocéntricas relegadas á historia. Na súa monumental obra Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (Principios matemáticos da filosofía da natureza) definíanse as leis do movemento, baseadas nos traballos de Kepler e Galileo. Newton perfeccionou os avances na observación coa construción do primeiro telescopio refractor, que permitiu novos descubrimentos, a fixación de cálculos astronómicos de gran precisión, e o seu emprego deu lugar á fundación dos observatorios de París e de Greenwich (Londres).

A partir dese momento, e coa constante mellora dos instrumentos e métodos de observación, foron acadándose novos coñecementos que conduciron á visión actual do universo. O matemático suízo Leonhard Euler (1707-1783) perfeccionou o modelo das órbitas planetarias e demostrou de qué maneira estas cambian de tamaño e excentricidade segundo a atracción dos demais corpos celestes. O francés Jean Le Rond d'Alembert (1717-1783) estableceu a precesión da Terra, movemento retrógrado ao redor do polo da eclíptica, e Joseph Louis Lagrange (1736-1813) e Pierre-Simon de Laplace (1749-1827) fixaron os límites das órbitas elípticas. Por outro lado, o alemán Carl Friedrich Gauss (1777-1855) atopou un modelo para determinar á órbita dun planeta.

O traballo conxunto de varios astrónomos permitiu por fin a Laplace integrar os percorridos dos corpos que forman o sistema solar segundo o modelo gravitacional de Newton. Este traballo constituíu o tratado de Mecánica celeste, que se publicou en 1789. Nel, Laplace formulou a teoría nebular, segundo a cal o Sol e os seus planetas teríanse orixinado a partir dunha nube de partículas (nebulosa) que, ao xirar, se contraería e elevaría a súa temperatura; durante o xiro, desprenderíanse fragmentos de materia que, retidos pola forza da gravidade, comezarían a orbitar ao redor da nube central, precursora do Sol, como precursores dos planetas serían estes fragmentos.

Por estas épocas, o astrónomo inglés William Herschel (1738-1822) descubriu o planeta Urano, que parecía estar influído por outro astro, aínda descoñecido. Este astro era o planeta Neptuno, que Urbain Le Verrier (1811-1877) descubriría en 1846. Do mesmo xeito, os problemas adicionais suscitados polo percorrido deste planeta resolveunos o norteamericano Percival Lowell (1855-1916) que, en 1915, entreviu a existencia de Plutón; este último planeta (que non derradeiro) non veu confirmada a súa existencia até 1930, aínda que non se puido observar até 1950.

A principios do século XX, o tamén norteamericano Edwin Hubble (1889-1953) considerou que o sistema solar estaba integrado nunha grande acumulación de estrelas, é dicir, nunha galaxia, a Vía Láctea que, çá súa vez, é unha pequena parte do universo, que estaría constituído por millóns de galaxias. O coñecemento humano dos corpos celestes non deixou de ampliarse, e levou ao descubrimento de novas entidades como os quásares ou os buratos negros.

Evolución[editar | editar a fonte]

Teoría sobre a orixe e a formación do Universo (Big Bang)[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Teoría do Big Bang.

O feito de que o universo estea en expansión derívase das observacións do corremento cara ao vermello realizadas na década de 1920 e que se cuantifican pola lei de Hubble. Ditas observacións son a predicción experimental do modelo de Friedmann-Robertson-Walker, que é unha solución das ecuacións de campo de Einstein da relatividade xeral, que predin o inicio do universo mediante un big bang.

O "corremento cara ao vermello" é un fenómeno observado polos astrónomos, que mostra unha relación directa entre a distancia dun obxecto remoto (como unha galaxia) e a velocidade coa que este se afasta. Si esta expansión foi continua ao longo da vida do universo, entón no pasado estes obxectos distantes que seguen afastándose tiveron que estar unha vez xuntos. Esta idea dá pé á teoría do Big Bang; o modelo dominante na cosmoloxía actual.

Durante a era máis temprana do Big Bang, crese que o universo era un quente e denso plasma. Segundo avanzou a expansión, a temperatura decreceu ata o punto en que se puideron formar os átomos. Naquela época, a enerxía de fondo desacoplouse da materia e foi libre de viaxar a través do espazo. A enerxía remanente continuou arrefriándose ao expandirse o universo e hoxe forma o fondo cósmico de microondas. Esta radiación de fondo é remarcablemente uniforme en todas direccións, circunstancia que os cosmólogos intentaron explicar como reflexo dun periodo cedo de inflación cósmica despois do Big Bang.

O exame das pequenas variacións no fondo da radiación de microondas proporciona información sobre a natureza do universo, incluíndo a idade e composición. A idade do universo desde o Big Bang, de acordo á información actual proporcionada polo WMAP da NASA, estímase nuns 13.700 millóns de anos, cunha marxe de erro dun 1% (137 millóns de anos). Outros métodos de estimación ofrecen diferentes rangos de idade, desde 11.000 millóns a 20.000 millóns.

Sopa Primixenia[editar | editar a fonte]

Ata fai pouco, a primeira centésima de segundo era máis ben un misterio, impedindo os científicos describir exactamente como era o universo. Os novos experimentos no RHIC (Relativistic Heavy Ion Collider), no Brookhaven National Laboratory, proporcionaron aos físicos unha luz nesta cortina de alta enerxía, de tal xeito que poden observar directamente os tipos de comportamento que poden tomar lugar nese instante.[6]

Nestas enerxías, os quarks que compoñen os protóns e os neutróns non estaban xuntos, e unha mestura densa superquente de quarks e gluóns, con algúns electróns, era todo o que podía existir nos microsegundos anteriores a que se arrefriasen o suficiente para formar o tipo de partículas de materia que observamos hoxe en día.[7]

Protogalaxias[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Protogalaxia.

Os rápidos avances achega do que pasou logo da existencia da materia aportan moita información sobre a formación das galaxias. Crese que as primeiras galaxias eran débiles "galaxias enanas" que emitían tanta radiación que separarían os átomos gaseosos dos seus electróns. Este gas, á súa vez, estábase quentando e expandindo, e tiña a posibilidade de obter a masa necesaria para formar as grandes galaxias que coñecemos hoxe en día.[8][9]

Destino derradeiro[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Derradeiro destino do Universo.

O destino final do universo ten diversos modelos que explican o que sucederá en función de diversos parámetros e observacións. A continuación explícanse os modelos fundamentais máis aceptados:

Big Crunch ou a Gran Implosión[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Big Crunch.

É posible que o inmenso aro que rodeaba ás galaxias sexa unha forma de materia que resulta invisible desde a Terra. Esta materia escura talvez constitúa o 91% de todo o que hai no universo (21% da masa do Universo observable e 70% da enerxía oscura.).[10]

Si o universo é suficientemente denso, é posible que a forza gravitatoria de toda esa materia poida finalmente deter a expansión inicial, de tal xeito que o universo volvería contraerse, as galaxias empezarían a retroceder, e co tempo colisionarían entre si. A temperatura elevaríase, e o universo precipitaríase cara a un destino catastrófico no que quedaría reducido novamente a un punto.

Algúns físicos especularón que despois formariase outro universo, nese caso repetiríase o proceso. A esta teoría coñecesella como a teoría do universo oscilante.

Hoxe en día esta hipótese parece incorrecta, pois á luz dos últimos datos experimentais, o Universo estase expandindo cada vez máis rápido.

Big Rip ou Gran Desgarramento[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Big Rip.

O Gran Desgarramento ou Teoría da Eterna Expansión, chamado en inglés Big Rip, é unha hipótese cosmolóxica sobre o destino último do universo. Este posible destino final do universo depende da cantidade de enerxía escura existente no Universo. Si o universo contén suficiente enerxía escura, podería acabar nun desgarramento de toda a materia.

O valor crave é w, a razón entre a presión da enerxía escura e a súa densidade enerxética. A w < -1, o universo acabaría por ser desgarrado. Primeiro, as galaxias separaríanse entre si, daquela a gravidade sería demasiado débil para manter integrada cada galaxia. Os sistemas planetarios perderían a súa cohesión gravitatoria. Nos últimos minutos, desbarataranse estrelas e planetas, e os átomos serán destruídos.

Os autores desta hipótese calculan que o fin do tempo ocorrería aproximadamente 3,5×1010 anos despois do Big Bang, é dicir, dentro de 2,0×1010 anos.

Unha modificación desta teoría denominada Big Freeze, aínda que pouco aceptada,[Cómpre referencia] afirma que o universo continuaría a súa expansión sen provocar un Big Rip.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Lineweaver, Charles; Tamara M. Davis (2005). Misconceptions about the Big Bang. Scientific American. Enlace verificado 31 de marzo de 2008.
  2. "Primeras imágenes de la materia oscura" (en castelán). http://www.abc.es/20100427/ciencia-tecnologia-espacio-astrofisica/primeras-imagenes-materia-oscura-201004271033.html. Consultado o 20 de diciembre de 2010. 
  3. JSTOR: Un Universo ou muitos?(en inglés)
  4. Luminet, Jean-Pierre; Boudewijn F. Roukema (1999). "Topology of the Universe: Theory and Observations" (en inglés). Proceedings de la Escuala de Cosmología de Cargese (Córcega) Agosto de 1998. http://arxiv.org/abs/astro-ph/9901364. Consultado o 05/11/2013. 
  5. Luminet, Jean-Pierre; J. Weeks, A. Riazuelo, R. Lehoucq, J.-P. Uzan (2003). "Dodecahedral space topology as an explanation for weak wide-angle temperature correlations in the cosmic microwave background". Nature 425: 593. http://arxiv.org/abs/astro-ph/0310253. Consultado o 05/11/2013. 
  6. "Thermal Photons and Dileptons in Heavy-Ion Collisions" (en inglés). Brookhaven National Laboratory. http://www.bnl.gov/tpd2014/. Consultado o 4/02/2014. 
  7. Thomas Ludlam, Larry McLerran (Octubre de 2003). "What Have We Learned From the Relativistic Heavy Ion Collider?" (en inglés). Physics Today. http://scitation.aip.org/content/aip/magazine/physicstoday/article/56/10/10.1063/1.1629004. Consultado o 4/02/2014. 
  8. Ken Tan (15 de xaneiro de 2007). "New 'Hobbit' Galaxies Discovered Around Milky Way". space.com. http://www.space.com/scienceastronomy/070115_mm_hobbit_galaxies.html. Consultado o 4/02/2014. 
  9. "Dwarf Spheroidal Galaxies". The Uppsala Astronomical Observatory. http://www.astro.uu.se/~ns/review.html. Consultado o 4/02/2014. 
  10. Cf. Peter Schneider, «Cuestiones fundamentales de cosmología», Investigación y Ciencia, 405, xuño de 2010, páxs. 60-69 (61).

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]