Deserto

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Distribución dos desertos e semidesertos terrestres, as zonas marróns escuras son os desertos propiamente devanditos, as claras son "semidesertos" ou zonas críticas con risco de desertización inminente.

En xeografía, un deserto[1] é un territorio que recibe escasas precipitacións pluviométricas, que ten un solo moi pobre. Como consecuencia, os desertos teñen unha reputación de seren capaces de sustentar pouca vida; comparándoos con rexións máis húmidas. Isto pode ser verdade, porén, examinándoo máis detalladamente, os desertos frecuentemente abrigan unha riqueza de vida que normalmente permanece agochada (especialmente durante o día) para conservar a humidade. Os desertos forman a zona máis extensa da superficie terrestre: con máis de 50 millóns de quilómetros cadrados, ocupan case un terzo desta. Deste total, 53 % corresponden a desertos cálidos e 47 % a desertos fríos.[2]

Os procesos de erosión son factores de suma importancia na formación da paisaxe desértica. Segundo o tipo e grado de erosión que os ventos eólicos e a radiación solar causaron, os desertos presentan diferentes tipos de chans: deserto areoso é aquel que está composto principalmente por area, que por acción dos ventos forma as dunas, deserto pedregoso ou rochoso é aquel cuxo terreo está constituído por rochas ou pedras (este tipo de desertos adoita denominarse coa palabra árabe hamada).

Os desertos poden conter valiosos depósitos minerais que foron formados no ambiente árido, ou foron expostos pola erosión. Nas zonas baixas pódense formar desertos de sal. Debido á sequedade dos desertos, son lugares ideais para a preservación de artefactos humanos e fósiles.

Tamén se define deserto como un lugar despoblado, non habitado por humanos nin apenas por ser vivo algún.[1] Segundo esta definición, tamén son desertos os situados en climas máis fríos, como o ártico ou a tundra.

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

A palabra galega deserto, así como as súas familiares linguas romances (como a italiana deserto, a francesa désert ou a española desierto) ou a inglesa desert, provén da palabra latina dēsertum (orixinalmente "un lugar abandonado"), participio de dēserere, "abandonar". A correlación entre a aridez e a falta de poboación é complexa e pode variar en función da cultura. Aínda que hoxe en día usamos a palabra deserto para facer referencia a unha paisaxe árida, tamén se usa para facer referencia a un lugar deshabitado, como cando se fala dunha illa deserta.

Tipos de deserto[editar | editar a fonte]

A maioría das clasificacións radica nunha combinación do número de días de choiva por ano, a cantidade pluviométrica anual, temperatura, humidade e outros factores. En 1953, Peveril Meigs dividiu as rexións desérticas da Terra en tres categorías, de acordo co total de choiva que reciben. Por este sistema, hoxe ampliamente aceptado, os terreos extremadamente áridos son os que teñen polo menos 12 meses consecutivos sen choiva, os terreos áridos teñen menos de 250 milímetros de choiva anual e os terreos semiáridos teñen unha media de precipitación anual entre 250 e 500 milímetros. Os terreos áridos e extremadamente áridos son os desertos, e os terreos semiáridos, cubertos de gramíneas, xeralmente chámanse estepas.

Con todo, a aridez por si soa non proporciona unha descrición exacta do que é un deserto. Por exemplo, a cidade de Phoenix, en Arizona, recibe menos de 250 mm de choiva ao ano, e está clasificada obviamente como desértica. Con todo, algunhas rexións xélidas de Alasca ou da Antártida tamén reciben menos de 250 mm de choiva por ano, con todo para a percepción común non son desérticas (trátase en efecto de desertos fríos ou desertos niveis: neles a vida superior é moi difícil, pero a evapotranspiración e a posibilidade de atopar auga doce é notoriamente maior que na clásica noción do que é un deserto). Para definir máis concretamente un deserto, sexa cálido ou frío, un dos parámetros que se utilizan é o da media anual de precipitacións: menos de 500 mm/ano supoñen unha zona semiárida onde existe moito estrés hídrico (aínda que este pódese amortecer si as temperaturas son baixas, por baixo dos 15 °C de termo medio anual). Outra definición ecolóxica de deserto é a dunha zona que recibe igual ou menos de 100 mm/ano de precipitacións e sen a compensación de ningunha outra fonte natural de auga doce.

As diferenzas de criterios residen no fenómeno chamado evapotranspiración. A evapotranspiración é a combinación de perda de auga por evaporación atmosférica do auga do chan, xunto coa perda de auga tamén en forma de vapor a través dos procesos vitais das plantas. O potencial de evapotranspiración é, polo tanto, a cantidade de auga que se evapora nunha rexión dada. A cidade de Tucson, en Arizona, recibe uns 300 mm anuais de choiva, con todo, poden evaporarse uns 2500 mm de auga no período dun ano. Noutras palabras, significa que case oito veces máis auga podería evaporarse nesta rexión da que normalmente cae. As taxas de evapotranspiración en rexións de Alasca son bastante máis inferiores; entón, aínda recibindo precipitacións mínimas, estas rexións distan moito da definición básica dun deserto: un lugar onde a evaporación supera o total da precipitación pluviométrica.

Xa que logo, existen diferentes formas de zonas desérticas. Os desertos fríos poden estar cubertos de neve; estes lugares non reciben moita choiva, e a que cae permanece conxelada como neve compacta. Estas áreas chámanse comunmente tundra, cando nelas existe unha curta estación con temperaturas por encima de cero grados Celsius e florece algo de vexetación nese período; ou rexións polares, se a temperatura permanece baixo o punto de conxelación durante todo o ano, deixando o chan prácticamente sen formas de vida.

A maioría dos desertos non polares fórmanse porque reciben poquísima auga. A auga tende a refrescar ou, polo menos, a moderar os efectos do clima no que é abundante. Nalgunhas partes do mundo os desertos xorden debido á existencia de «barreiras» á choiva: cando as masas de nubes descargan a maior parte da súa humidade sobre unha cadea de montañas, as áreas que se atopan máis aló son áridas porque o aire apenas conten humidade.

Os desertos tamén se clasifican pola súa localización xeográfica e patrón climático predominante, como ventos alisios, latitudes medias, barreiras anti-choivas, costeiros, de monzón, e polares. Algunhas áreas desérticas antigas presentes en rexións non-áridas forman os chamados paleodesertos.

Desertos en rexións de ventos alisios ou tropicais[editar | editar a fonte]

Os ventos alisios teñen lugar en dúas franxas do globo divididas pola liña do ecuador, e fórmanse polo quencemento do aire na rexión ecuatorial. Estes ventos secos disipan a cobertura de nubes, permitindo que se quente máis o chan pola radiación do Sol. A maioría dos grandes desertos da Terra está en rexións surcadas por ventos alisios. O maior deserto do noso planeta, o Sáhara, situado ao norte de África -que en ocasións experimenta temperaturas de máis de 57 °C—, é un deserto de ventos alisios.

Desertos de latitudes medias[editar | editar a fonte]

Os desertos de latitudes medias localízanse entre os paralelos 30° N e 50° N, e tamén na mesma franxa no hemisferio sur, en zonas subtropicais de alta presión atmosférica. Estes desertos están en concas de drenaxe apartadas dos océanos e teñen grandes variacións de temperaturas anuais. O deserto de Sonora, no suroeste de América do Norte é un típico deserto de latitude media. O deserto de Tengger, en China, é outro exemplo.

Desertos debidos a barreiras ao aire húmido[editar | editar a fonte]

Fórmanse debido a grandes barreiras montañosas que impiden a chegada de nubes húmidas nas áreas a sotavento (ou sexa, protexidas do vento, que trae a humidade). A medida en que o aire sobe pola montaña, a auga precipítase e o aire perde o seu contido húmido. Así, fórmase un deserto no lado oposto. O deserto de Xudea en Israel e Cisxordania, e o de Cuyo na Arxentina, son un exemplo.

O deserto Siloli en Bolivia é unha sección do deserto de Atacama, o máis árido do planeta e que se localiza no norte de Chile.

Desertos costeiros[editar | editar a fonte]

Os desertos costeiros localízanse xeralmente nos bordos occidentais de continentes próximos aos trópicos de Cáncer e de Capricornio. Están influídos por correntes oceánicas costeiras frías que discorren paralelas á costa. Debido aos sistemas de vento locais que dominan os ventos alisios, estes desertos son menos estables que os doutro tipo. Durante o inverno, a néboa, producida por correntes frías ascendentes, cobre frecuentemente os desertos costeiros cun manto branco que bloquea a radiación solar. Os desertos costeiros son relativamente complexos, pois son o produto de sistemas terrestres, oceánicos e atmosféricos. Un deserto costeiro, o de Atacama, en Chile, é o máis seco da Terra. Nel, unha choiva posible de ser medida -é dicir, de 1 mm ou máis— pode ter lugar unha vez cada 5, 20 ou ata cada 400 anos.[3][4] Isto débese a que se atopa a corrente mariña fría de Humboldt (procedente da Antártida) coa corrente mariña cálida Ecuatorial Sur (procedente do ecuador). Ao atoparse, a humidade condensase, chove no océano, e chegan poucas precipitacións a esta zona, converténdose en árida e deshabitada, o que a leva a ser desértica.

Desertos de monzón[editar | editar a fonte]

Monzón (palabra derivada do árabe que significa estación climática) refírese a un sistema de ventos estacionais. Os monzóns desenvólvense como consecuencia das variacións de temperatura entre os continentes e os océanos. Así, os ventos alisios do sur do océano Índico descargan choivas na India ao chegar á costa. Conforme o monzón cruza a India de sueste a noroeste, polo chamado Talweg do Monzón (aproximadamente o val do río Ganxes) e surca as elevadas montañas do Himalaia perde a súa humidade en copiosísimas choivas e nevadas ata o punto que no lado oriental da cadea montañosa Aravalli o vento xa é seco e con efecto Föhn (é dicir por quencemento adiabático). Os desertos do Rajastán e Cholistán no noroeste da India, e o deserto de Thar entre Paquistán e a India, son parte dunha rexión de deserto de monzón ao oeste da cadea montañosa.

Desertos fríos[editar | editar a fonte]

Os desertos fríos son áreas cunha precipitación anual 100–200 mm e unha temperatura media no mes máis cálido do ano inferior a 10 °C. Os desertos fríos do planeta cobren case 90 millóns de quilómetros cadrados e son principalmente leitos de rocha ou chairas de grava. As dunas de area non son típicas destes desertos, con todo as dunas de neve fórmanse comunmente en áreas onde a precipitación local é máis abundante. Os cambios de temperatura nos desertos polares a miúdo exceden o punto de conxelación do auga. Esta alternancia xeo-desxeo deixa marcas características no chan, que chegan a medio metro de diámetro. Un exemplos de desertos fríos son o de Gobi a Mongolia e China, o do Tíbet, o da Gran Conca Nevada o da puna ou deserto de Atacama.

Desertos polares[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Inlandsis.
Superficie de neve na estación Domo C na Antártida.

Os desertos polares caracterízanse por dous factores desertizantes: as altas presións atmosféricas (presenza constante de anticiclón) e, especialmente, o baixo ou nulo índice de precipitacións anual xa que ao estar a temperatura constantemente baixo os 0 °C a auga atópase naturalmente en estado sólido (salvo raras excepcións). O maior destes desertos polares é tamén de neve e sitúase nas áreas interiores da Antártida (malia iso, a percepción usual é a que non se trata dun deserto xa que en tal rexión a auga abunda, pero en forma de xeo, sen sustentar vida orgánica superior). Similar aínda que menos extenso é o deserto correlativo ao norte do centro de Groenlandia.

Paleodesertos (desertos «fósiles»)[editar | editar a fonte]

O Ischigualasto, en San Juan, Arxentina, é unha rexión desértica que posúe un valor arqueolóxico incalculable. Declarado Patrimonio da Humanidade pola UNESCO no 2000.

As investigacións en mares antigos de area (vastas rexións de dunas), cambios en cuncas pantanosas, análises arqueolóxicos e de vexetación indican que as condicións climáticas cambiaron considerablemente en grandes áreas do planeta nun pasado xeolóxico recente. Durante os últimos 12 500 anos, por exemplo, partes dalgúns desertos xa eran moi áridas. Preto dun 10 % do terreo situado entre a latitude 30° N e 30° S está hoxe cuberta por desertos. Con todo, fai 18 000 anos, os desertos (que formaban dous inmensos cintos) ocupaban só un 50 % desta área. Tal e como ocorre hoxe, as selvas tropicais e as sabanas ocupaban a zona entre estas dúas franxas.

Atopáronse sedimentos fósiles de desertos de ata 500 millóns de anos de antigüidade en moitas partes do globo. Os patróns de sedimentos dunares atopáronse en áreas que hoxe non son desérticas. Esas mesmas áreas reciben hoxe entre 80 e 150 mm de choiva por ano. Algunhas antigas rexións dunares están ocupadas na actualidade por selvas tropicais húmidas.

As montañas de area chamadas Sand Hills (Outeiros de Area) son un campo de dunas inactivo de 57 000 km² no centro de Nebrasca. O maior mar de area do hemisferio occidental está hoxe estabilizado pola vexetación, e recibe preto de 500 mm de choiva por ano. As dunas de Sand Hills chegan aos 120 m de altura. O deserto do Kalahari tamén é un paleodeserto..

Grandes desertos[editar | editar a fonte]

Fotógrafa satelital da baía de Lima, capital do Perú, e El Callao. Lima é a segunda cidade máis grande do mundo construída no deserto, logo da cidade de O Cairo, Egipto. Foto tomada desde a Estación Espacial Internacional.
Dunas do deserto de Namibia.

Gran parte de todos os desertos do mundo sitúanse en zonas caracterizadas polas altas presións constantes (ver: anticiclón), condición que non favorece á choiva. Entre os desertos destas zonas están: os desertos do Sáhara (o máis extenso da Terra), Kalahari, Namib e do Ogaden en África; os desertos Areoso e Vitoria na maior parte de Australia; os desertos de Gobi (ou Chamō), Karakum, Taklamakán, de Arabia, Rub Al Jalí, de Siria, de Xudea, Sinaí-Néguev en Asia.

En América, existen os desertos de Arizona-Sonora na fronteira dos Estados Unidos con México, Mojave, nos Estados Unidos, o de Atacama localizado no sur do Perú, oeste de Bolivia e o norte de Chile (o máis árido do planeta) e motivo dunha guerra, a Guerra do Pacífico, entre aqueles tres países suramericanos a fins do século XIX, o de Sechura, rico en petróleo no norte da costa do Perú e os Médanos de Paraguaná situado no estado Falcón, no noroeste de Venezuela.

Gran parte dos desertos débense a súa continentalidade, é dicir, a súa extrema distancia do mar: por exemplo, o de Gobi e os demais do Asia Central. Non chegan ata eles os ventos húmidos que proveñen dos océanos.

Os desertos das costas occidentais do sur de África e de América do Sur vense afectados pola presenza de correntes oceánicas frías que provocan baixa hidratación na atmosfera.

Climas desérticos[editar | editar a fonte]

Os desertos están distribuídos entre distintas zonas:

  • Zonas semiáridas ou esteparias: Teñen unha media de precipitacións de 250 a 500 mm anuais. Adoitan estar situadas nos bordos dos desertos e abarcan ao redor do 15 % da superficie terrestre do planeta.
  • Zonas áridas: Con precipitacións anuais de 25 a 250 mm, abarcando o 16 % da superficie terrestre.
  • Zonas hiperáridas: Son tan secas que ás veces non chove durante anos. Estas abarcan o 4 % da superficie terrestre. A súa temperatura é entre 30 e 40 grados Celsius durante o día e de -10 a 0 grados Celsius durante a noite.

Flora e fauna[editar | editar a fonte]

Formiga do deserto (Cataglyphis)
Oasis en Libia onde se pode ver a distinta vexetación que o forma

A fauna dos desertos é escasa e pouco variada. Inclúe réptiles, como as serpes e lagartos; insectos, como escaravellos e formigas do xénero Cataglyphis; arácnidos, como os escorpións; aves rapaces, voitres, e mamíferos, como ratas, raposos, chacais, camelos e dromedarios.

A flora do clima desértico é escasa, baixa e dispersa. Deixa extensas superficies sen cubrir, que están ocupadas por area, pedras ou rochas. As estepas son herbas baixas e arbustos illados nos desertos, plantas espiñentas, como os cactus e matogueiras. Soamente nos oasis a presenza de auga permite unha vexetación abundante, entre a que destacan as palmeiras, e algúns arbustos.

A adaptación á aridez[editar | editar a fonte]

Os animais e plantas que habitan no deserto presentan adaptacións que fan posible a súa existencia nun medio tán árido (quente e seco):

Hidrografía[editar | editar a fonte]

As precipitacións son moi escasas e irregulares, debido á influencia permanente de anticiclóns tropicais. Nos bordos semiáridos do deserto, hai entre 150 e 750 mm anuais, e os meses áridos son máis de sete. Nos desertos, as precipitacións anuais non alcanzan os 150 mm, e todos os meses son secos. Adoitan caer en forma de violentos augacentos e as augas que aportan desaparecen pronto por evaporación ou por infiltración no subsolo.

Os ríos dos desertos (Uadis) só levan auga logo das precipitacións; o resto do tempo os seus canles permanecen secos. Só en raras ocasións desembocan no mar, xa que as súas escasas augas evaporanse ou quedan estancadas en depresións pechadas

Demografía[editar | editar a fonte]

En demografía considérase deserto a toda rexión poboada por menos de 5 hab/km².

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para deserto.
  2. "Biomas del Mundo: Desierto" (en español). Consultado o 13 de decembro do 2015. 
  3. Clinamen. "El desierto de Atacama" (en español). Consultado o 11 de xullo do 2015. 
  4. Viajes Chile (en inglés)

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Deserto

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]