Pobos indíxenas de América

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura
Pobos indíxenas de América
Poundmaker.png
Inuit Woman 1907 Crisco edit 2.jpg
Muller inuit, do pobo inupiaq
En-chief-sitting-bull.jpg
Diane douglas-willard haida.jpg
Diane Douglas-Willard, do pobo haida
Edward S. Curtis Geronimo Apache cp01002v.jpg
Susie Elkhair-Deleware Tribe of Indians-(Lenape).jpg
Susie Elkhair, do pobo lenape
Chief Crowfoot.jpg
Oaxaca ocho venado.png
Kek'Chi Maya Children.jpg
Nenos do pobo q'eqchi'
Xcaret Park Maya Woman 110703-8350-jikatu.jpg
Muller do pobo maia
TISQUESUSA1.jpg
Xamã guarani.jpg
Niños Selknam.jpg
Nenos do pobo selk'nam
Terena006.jpg
Muller do pobo terena
Cacique Raoni (2013).jpg
Gwalpaca.jpg
Nena do pobo quechua
Poboación
Poboación total:
Arredor de 69 millóns
Rexións principais:
Flag of Mexico.svg México25,7 millóns[1]
Flag of Peru.svg Perú14,6 millóns[2]
Flag of Bolivia.svg Bolivia6,8 millóns[3]
Flag of Guatemala.svg Guatemala6 millóns[4]
Estados Unidos de América Estados Unidos3 - 5 millóns[5]
Flag of Ecuador.svg Ecuador3,4 millóns
Flag of Canada.svg Canadá2,13 millóns[6]
Flag of Chile.svg Chile2 millóns[7]
Flag of Colombia.svg Colombia1,4 millóns[8]
Flag of Argentina.svg Arxentina955 000[9]
Flag of Brazil.svg Brasil818 000[10]
Flag of Panama.svg Panamá450 000[11]
Flag of Nicaragua.svg Nicaragua443 847[12]
Flag of Paraguay.svg Paraguai95 235[13]
Flag of El Salvador.svg O Salvador~70 000[14]
Flag of Costa Rica.svg Costa Rica~60 000–144 000[15]
Flag of Guyana.svg Güiana~60 000[16]
Groenlandia Groenlandia~51 000[17]
Flag of Belize.svg Belize~40 000[18]
Flag of French Guiana.svg Güiana Francesa~19 000[19]
Flag of Suriname.svg Suriname~12 00–24 000
Flag of Dominica.svg Dominica3 000
Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg San Vicente e as Granadinas2 000[20]
Aspectos culturais
LinguaLinguas indíxenas, inglés, español, portugués, francés, neerlandés
RelixiónRelixión inuit
Relixións nativas americanas
Cristianismo

Os pobos indíxenas de América, tamén chamados amerindios, indios ou nativos americanos son os nomes dados ós habitantes das Américas antes da chegada dos europeos, e os seus descendentes actuais. A hipótese máis aceptada para a súa orixe é que os primeiros habitantes da América viñeran de Asia atravesando a pé o estreito de Bering.

Malia que algúns pobos indíxenas de América eran tradicionalmente cazadores recolectores, especialmente na bacía do río Amazonas, aínda quedan moitos grupos que practican a acuicultura e a agricultura. O impacto da súa dotación agrícola no resto mundo é unha testemuña do seu traballo na remodelación e no cultivo da flora autóctona das Américas.[21] Malia que algunhas sociedades teñen unha forte dependencia da agricultura, outras practicaron unha mestura de agricultura, caza e recolección. Nalgunhas rexións, os pobos indíxenas crearon arquitecturas monumentais, cidades organizadas a grande escala, sociedades de xefatura, estados e imperios.

Moitas partes de América seguen habitadas por pobos indíxenas e algúns países contan con poboacións especialmente significativas, como Belize, Bolivia, o Canadá, Chile, Ecuador, Groenlandia, Guatemala, Güiana, México, Panamá e o Perú. Existen arredor de mil linguas indíxenas diferentes faladas en América. Algunhas, como o quechua, o aimará, o guaraní, as linguas maias e o náhuatl contan os seus falantes en millóns. Moitos pobos manteñen prácticas e trazos culturais indíxenas en diferentes graos, incluíndo a relixión, a organización social e as prácticas de subsistencia. Como moitas culturas, algunhas evolucionaron para incorporar aspectos tradicionais pero tamén atenden ás necesidades modernas. Algúns pobos indíxenas aínda viven relativamente illados da cultura occidental e uns poucos son pobos non contactados.

Terminoloxía[editar | editar a fonte]

O termo “indio” provén do feito de que Cristovo Colón, cando chegou á América, estaba convencido de que chegara á India e desa maneira chamou os pobos indíxenas que alí atopou. Por esa razón tamén, aínda hoxe se refire ás illas do mar Caribe como Indias Occidentais.

Máis tarde, estes pobos consideráronse unha raza distinta e tamén se lles deu o nome de peles vermellas. Úsase o termo amerindio para designar os nativos do continente americano, en substitución ás palabras "indios", "indíxenas" e outras consideradas aldraxantes.

Na América do Norte, estes pobos son tamén coñecidos polas expresións pobos aborixes, indios americanos, primeiras nacións (principalmente no Canadá), nativos de Alasca ou pobos indíxenas da América. Porén, os esquimós (inuit, iupik e aleutianos) e os métis (mestizos) do Canadá, que teñen unha cultura e xenética diferente dos restantes, non sempre son considerados naqueles grupos.

Estes termos comprenden un gran número de distintas tribos, estados e grupos étnicos, moitos dos cales viven como comunidades cun estatuto político específico.

Historia[editar | editar a fonte]

Orixe dos primeiros americanos[editar | editar a fonte]

Mapa das migracións humanas máis antigas[22]
Vaso maia

Ata recentemente, a interpretación máis aceptada, baseada nos achados arqueolóxicos, era que os primeiros humanos nas Américas chegaron nunha serie de migracións da Siberia para Alasca a través dunha lingua de terra que se formou durante a última glaciación entre 24 e 9 mil anos atrás.

Porén, recentes achados no Brasil mudaron o pensamento dos arqueólogos – foi atopado un verdadeiro cemiterio en Lapa Vermella (Minas Xerais) con ósos datados en 12 mil anos, o primeiro atopouno Annette Laming-Emperaire na década de 1970 e que foi “bautizado” de Lucia[Ligazón morta]. Non só os “siberianos” non puideron chegar ao Brasil en tan curto espazo de tempo mais, senón que a “Lucia” parecía máis emparentada cos aborixes australianos ou cos negros das Illas Andaman.

Por outro lado, atopáronse pinturas rupestres con imaxes de tatus xigantes, que podían ser os Glyptodon que viviron durante o Plistoceno, extinguíndose hai preto de 12 mil anos. Atopáronse tamén as máis antigas pinturas de barcos do mundo. Por iso, os arqueólogos especulan se os primeiros humanos a chegaren á América - aos cales tamén se chama aborixes americanos - virían en barco, da Australia ou doutro lugar.

Existen outras teorías sobre a orixe dos nativos americanos:

O máis probábel, porén, é que as Américas fosen colonizadas por vagas de pobos de diferentes orixes, ao longo dos tempos, dando orixe ao complexo mosaico de pobos e linguas que hoxe existen. E é posíbel, igualmente, que eses pobos – tal como aconteceu en tempos históricos, ben documentados – teñan substituído ou se teñan xuntado con poboación orixinais que aló xa existían.

Ver ademais: Arqueoloxía das Américas

Interacción entre os europeos e os nativos americanos[editar | editar a fonte]

Muller quechua e neno no Val Sagrado, Andes, Perú.

A pesar de que os viquingos exploraran e estabeleceran bases nas costas da América do Norte a partir do século X e teren aí deixado marcas, como a runa de Kensington (aínda que moitos estudosos disputen a súa autenticidade), estes exploradores aparentemente non colonizaron a América, limitándose a tentar controlar o comercio de peles de animais e outras mercadorías da rexión.

Por outro lado, a colonización europea das Américas mudou radicalmente as vidas e culturas dos nativos americanos. Entre os séculos XV e XIX, estes pobos viron as súas poboacións devastadas polas privacións da perda das súas terras e animais, por doenzas e, en moitos casos por guerra. O primeiro grupo de nativos americanos atopado por Cristovo Colón, estimado en 250 mil aruaques do Haití, foron violentamente escravizados e apenas 500 sobreviviran no ano 1550; o grupo foi extinto antes de 1650.

No século XV, os españois e outros europeos trouxeron cabalos para as Américas e algúns destes animais escaparon e comezaron a se reproducir libremente. Ironicamente, o cabalo tiña orixinalmente evoluído nas Américas, mais extinguiuse na última glaciación. A reintrodución do cabalo tivo un profundo impacto nos nativos americanos das Grandes Planicies da América do Norte, permitíndolles expandir os seus territorios, trocar produtos con tribos veciñas e cazar con máis eficiencia.

Os europeos tamén trouxeron con eles doenzas contra as cales os nativos americanos non tiñan inmunidade, tales como a varicela e a varíola que, moitas veces son fatais para estas persoas. É difícil estimar a porcentaxe de nativos americanos mortos por estas doenzas, mais algúns historiadores estiman que preto de 80% da poboación de algunhas tribos foi extinta polas doenzas europeas.

A débeda histórica dos colonizadores para cos pobos nativos é inmensa. Crece a discusión sobre formas de compensación polos danos causados e outros asuntos indíxenas, a nivel internacional, como atesta o gran número de organizacións que se dedica ao tema, por exemplo:

Estatísticas da poboación indíxena por país[editar | editar a fonte]

Población Amerindia.jpg

A seguite táboa presenta un cálculo sobre a poboación indíxena nos países de América. Tamén se inclúe o cálculo da poboacións mestizas con algunha ascendencia indíxena e a sumas destes cos propios indíxenas están incluídos. Os datos presentados na siguinte táboa provie de "CIA World Factbook" unha fonte externa de países latinoamericanos que calcula os compoñentes étnicos da poboación de cada nación.[23]

Poboacións indíxenas da América
País Indíxenas Mestizos Total combinado
Flag of Argentina.svg Arxentina 2,4% 15% 17,4%
Flag of Bolivia.svg Bolivia 56% 39% 95%
Flag of Brazil.svg Brasil 0,58% 16% 16,58%
Flag of Belize.svg Belize 10,5% 54,8% 65,5%
Flag of Canada.svg Canadá 4% ND ND
Flag of Chile.svg Chile 10% 39% 49%
Flag of Colombia.svg Colombia 3% 49% 52%
Flag of Costa Rica.svg Costa Rica 2,4% 15% 17,4%
Flag of Cuba.svg Cuba 0% 0% 0%
Flag of Dominica.svg Dominica 2% ND ND
Flag of Ecuador.svg Ecuador 9% 72% 81%
Estados Unidos de América Estados Unidos 1% ND ND
Flag of Guatemala.svg Guatemala 39,5% 42% 81,5%
Flag of Guyana.svg Güiana 9,1% ND ND
Flag of French Guiana.svg Güiana Francesa 2% ND ND
Flag of Haiti.svg Haití 0% 0% 0%
Flag of Honduras.svg Honduras 7% 90% 97%
Flag of Mexico.svg México 13% 70% 83%
Flag of Nicaragua.svg Nicaragua 6% 69% 74%
Flag of El Salvador.svg O Salvador 1% 86,6% 87,7%
Flag of Panama.svg Panamá 8% 73% 81%
Flag of Paraguay.svg Paraguai 2% 76% 78%
Flag of Peru.svg Perú 45% 37% 82%
Flag of Puerto Rico.svg Porto Rico ND ND ND
Flag of the Dominican Republic.svg República Dominicana 0% ND ND
Flag of Trinidad and Tobago.svg Trinidad e Tobago 0% ND ND
Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg San Vicente e as Granadinas 2% ND ND
Flag of Suriname.svg Suriname 2,36% ND ND
Flag of Uruguay.svg Uruguai 0% 6% 6%
Flag of Venezuela.svg Venezuela 2% 52% 54%

Notas[editar | editar a fonte]

  1. "Archived copy" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 4 de marzo de 2016. Consultado o 12 de decembro de 2015. 
  2. "Composición Étnica del Perú". Consultado o 14 de xaneiro de 2017. 
  3. Cia.gov (ed.). "CIA - The World Factbook". Consultado o 23 de febreiro de 2011. 
  4. "CARACTERIZACIÓN : Republica De Guatamala" (PDF). Ine.gob.gt. Consultado o 9 de abril de 2018. 
  5. United States Census Bureau. The American Indian and Alaska Native Population: 2010
  6. Canada, Government of Canada, Statistics. "Ethnic Origin (279), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3), Generation Status (4), Age (12) and Sex (3) for the Population in Private Households of Canada, Provinces and Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2016 Census - 25% Sample Data". 12.statcan.gc.ca. 
  7. "Síntesis de Resultados : 2012" (PDF). Estudios.anda.cl. Consultado o 9 de abril de 2018. 
  8. DANE 2005 National Census
  9. INDEC, ed. (2010). "Población indígena o descendiente de pueblos indígenas u originarios en viviendas particulares por sexo, según edad en años simples y grupos quinquenales de edad." (xls) (en castelán). Consultado o 2 de maio de 2015. 
  10. IBGE(Brazilian Institute of Geograph and Statistic, ed. (9 de febreiro de 2015). "2010 Census graphics of Brazil government". 
  11. "CIA – The World Factbook". Cia.gov. Consultado o 23 February 2011. 
  12. 2005 Census
  13. "8 LIZCANO" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 20 de setembro de 2008. Consultado o 22 de maio de 2014. 
  14. soitu.es (ed.). "Una comunidad indígena salvadoreña pide su reconocimiento constitucional en el país". Consultado o 23 de febreiro de 2011. 
  15. Cia.gov (ed.). "Costa Rica: Ethnic groups". Consultado o 21 de decembro de 2010. 
  16. Lector de Google Drive. Docs.google.com. Consultado o 12 de xullo de 2013.
  17. The World Factbook. Cia.gov. Consultaod o 12 de xullo de 2013.
  18. Redatam::CELADE, ECLAC - United Nations Arquivado 20 de decembro de 2008 en Wayback Machine.. Celade.cepal.org. Consultado o 12 de xullo de 2013.
  19. indigene.de
  20. "The World Factbook — Central Intelligence Agency". Cia.gov. 
  21. Mann, Charles C. (2005). Knopf Publishing Group, ed. 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. Nova York. ISBN 1-4000-4006-X. OCLC 56632601. 
  22. Göran Burenhult: Die ersten Menschen, Weltbild Verlag, 2000. ISBN 3-8289-0741-5
  23. "Datos da Poboación en The World Factbook". The World Factbook. [Ligazón morta]

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]