Colombia

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
República de Colombia
Bandeira de Colombia
Escudo de Colombia
Bandeira Escudo
COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg
Lema: Libertad y orden

Capital Bogotá
 • Poboación 7 878 783 (2015)
Cidade máis poboada Bogotá
Linguas oficiais Español
 • Cooficiais 68 linguas étnicas e dialectos.1
Forma de goberno República presidencialista
Juan Manuel Santos Calderón
Germán Vargas Lleras
  Declaración
  Definición
20 de xullo de 1810
7 de agosto de 1819
Superficie Posto 26º
 • Total 1 141 748 km²
 • % auga 8,8%
Fronteiras 6004 km
Costas 3208 km
Poboación Posto 28º
 • Total (2015[1]) 48 400 388 hab.
 • Densidade 38 hab./km²
PIB (nominal) Posto 29º
 • Total (2015) 427 139 billóns $[2]
 • per cápita 8 858 $[2]
PIB (PPA) Posto 28º
 • Total (2015) 682 977  billóns $
 • per cápita 14,164 $
Moeda Peso ($, COP)
IDH (2014) 0,720 (97º) – alto[3]
Xentilicio colombiano, -a[4]
Fuso horario UTC -5
 • Horario de verán UTC -5
Dominio de Internet .co
Prefixo telefónico +57
Prefixo radiofónico HJA-HKZ, 5JA-5KZ
Código ISO 170 / COL / CO
Membro de: UNASUR, ONU, OEA, CAN, FLAR, Mercosur, UL, Outras.
1 O inglés tamén é oficial no arquipélago de San Andrés.

Colombia, oficialmente República de Colombia[5] é un país que se atopa no recuncho noroccidental de América do Sur, o que a fai posuidora de costas nos océanos Atlántico e Pacífico. A costa norte e noroeste está o Mar Caribe, limita continentalmente con: Venezuela ó leste, Brasil ó sueste, Perú e Ecuador ó sur,[6] e Panamá e o Océano Pacífico ó oeste.[7] Limita vía marítima con Costa Rica ó oeste; Nicaragua, Porto Rico e Honduras, ó noroeste; República Dominicana, Xamaica e Haití ó norte. É unha república constitucional e unitaria que abrangue trinta e dous departamentos.

O territorio que hoxe é Colombia estivo habitado orixinariamente por pobos indíxenas como os muiscas, os quimbaya e os taironas. Os conquistadores españois chegaron en 1499 e comezaron un proceso de conquista e colonización que culminou coa creación da Vicerreinado de Nova Granada, con capital en Bogotá.[8] A independencia do país produciuse en 1819, pero no ano 1830 "Gran Colombia" colapsou coa secesión de Venezuela e Ecuador. Nos actuais Colombia e Panamá xurdiu a República de Nova Granada. A nova nación experimentou co federalismo como Confederación Granadina (1858), e como Estados Unidos de Colombia (1863), antes de que se declarase a República de Colombia en 1886.[9] A secesión de Panamá produciuse en 1903. Dende a década de 1960, o país sufriu un conflito armado asimétrico de baixa intesidade, que escalou na década de 1990, e que minguou dende o ano 2005.[10]

Colombia é un país etnicamente diverso e a súa poboación descende dos habitantes indíxenas, dos colonizadores españois, dos africanos levados ó país como escravos e dos inmigrantes de Europa e Oriente Medio do século XX, o cal contribuíu a unha herdanza cultural diversa.[11] Isto tamén está influído pola variada xeografía de Colombia, xa que as diferentes paisaxes do país resultaron no desenvolvemento de marcadas identidades rexionais. A meirande parte dos centros urbanos atópanse nas terras altas das montañas dos Andes, mais o territorio colombiano tamén abrangue selva amazónica, chairas tropicais e as costas Caribe e Pacífica.

Dende o punto de vista ecolóxico, Colombia está considerado un dos 17 países megadiversos, e entre eles, o máis biodiverso por quilómetro cadrado.[12][13] Colombia é unha potencia intermedia e rexional coa cuarta meirande economía de América Latina,[2] forma parte do grupo dos CIVETS como un dos mercados emerxentes e é un membro da OECD.[14] Colombia ten unha economía diversificada con estabilidade macroeconómica e perspectivas de crecemento favorables a longo prazo.[15][16]

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

Colombia ou «terra de Cristovo Colón», nomeada dese xeito na honra do explorador.

A denominación de Colombia provén do nome do explorador do século XV Cristovo Colón (en italiano: Cristoforo Colombo, en latín: Christophorus Columbus). Foi adoptado o 15 de febreiro de 1819, durante o Congreso de Angostura, para chamar ó novo Estado que daquela abranguía os territorios da Nova Granada, Quito e a Capitanía Xeneral de Venezuela.[17] O nome foi proposto por Simón Bolívar na Carta de Xamaica.[18]

En 1830, coa secesión de Venezuela e Ecuador, pasou a chamarse a "República da Nova Granada". Despois da adopción do federalismo trala constitución de 1858, pasou a chamarse Confederación Granadina. A mesma, máis tarde adoptaría o nome de Estados Unidos de Colombia en 1863,[19] os cales en 1886, se constituíron como a República de Colombia. Nun principio esta denominación foi protestada polos congresos de Ecuador e Venezuela por consideralo unha usurpación unilateral do patrimonio histórico común, pero a discusión foi superada axiña.[20]

A orixe do nome tamén se cita nunha das estrofas do himno nacional, que reza deste xeito:

«Se baña en sangre de héroes la tierra de Colón».[21]
Rafael Núñez.

Historia[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Historia de Colombia.

Época precolombina[editar | editar a fonte]

Balsa muisca evidencia das cerimonias sagradas que deron orixe á lenda de El Dorado.
Estatuas da cultura San Agustín.

O estudo dos primeiros poboadores do territorio da actual Colombia dividiuse en tres etapas da época precolombina: o paleolítico (15 000-7000 a. C.), o período Arcaico Andino (7000 a 2000 a. C.), e o período formativo 2000 a. C. até o século XVI. Os primeiros seres humanos que chegaron ó territorio da actual Colombia datan de arredor de 10 mil e 15 mil anos. Os cazadores e recolectores nómades desta época empregaban aparellos líticos, ferramentas e armas feitas con pedra que datan de 10 450 a. C., atopados en El Abra, onde se comprobou que existían habitantes na sabana de Bogotá en 10 500 a. C. No século XV existían tres grandes familias que poboaban Colombia. A cultura Caribe atópase na costa do mar Caribe, a arawak nos ríos Caquetá, Amazonas e Putumayo, e os muiscas na Sierra Nevada de Santa Marta e o clima frío dos altiplanos do centro do país. Esta última foi a que tiña máis poboación e un significativo deenvolvemento na agricultura, o uso de calendario, os xeróglifos e os rituais relixiosos.[22][23]

O cacicado foi a organización social que reinou antes da Era Cristiá. Caracterizábase pola súa orde social baseada nunha estratificación da sociedade, as tribos agrupábanse de xeito semellante a como o facía o señorío. Así, o cacique era o que tiña o máximo poder. Atopáronse evidencias desta época nas que salientan as prácticas funerarias, a evidencia de diversos oficios e símbolos de mando, adornos personais, templos, estatuas, sistemas de rego e notables avances na agricultura como os socalcos, entre outros. As culturas San Agustín, Tumaco, Tierradentro, Quimbaya, Zenú, Malagana, Pastos, Quillacingas, Guanes e Pijaos, basearon a súa orde social no cacicado. Moitas destas xa desapareceran ou estaban a esmorecer á chegada dos españois. Culturas máis avanzadas na súa orde social xurdiron despois no formativo superior, cuxa organización superou á do cacicado, pois era semellante a federacións de aldeas; os seus maiores representantes foron culturas coma os taironas e os muiscas.[22][23]

Primeiros Exploradores Europeos[editar | editar a fonte]

Primeiro mapa da costa colombiana e venezolana, feito por Juan de la Cosa.

A primeira expedición que zarpou cara ó que hoxe é Colombia foi emprendida por Alonso de Ojeda en 1499. Ojeda era un veterano da segunda viaxe de Cristovo Colón ás Américas. A viaxe foi motivada por o desexo dos Reis Católicos de comprobar a veracidade dos reportes de Colón sobre as grandes riquezas do "novo mundo", por mor da desconfianza que Colón e os seus partidarios inspiraran entre os monarcas. Nesta viaxe, Alonso de Ojeda foi acompañado por Juan de la Cosa e Americo Vespucio.[24]

Bordeou África, pasou polas Illas Canarias até chegar ó que hoxe se coñece como Güiana e Venezuela, dende alí partiu cara a Trinidad e Tobago, e despois até a Guajira, para regresar a España cun modesto botín composto maioritariamente de indíxenas escravizados. Malia os modestos logros materiais desta expedición, foi a primeira ocasión na cal exploradores europeos divisaron e mapearon as costas continentais americanas, mais concretamente a costa venezolana e colombiana.[25]

Na súa segunda viaxe, Ojeda fundou Santa Cruz en Bahía Honda, a primeira colonia europea en continente americano, que non chegou a prosperar.[25]

Unha nova viaxe realizada por Rodrigo de Bastidas entre 1500 e 1501 partiu dende a Guajira até o golfo de Urabá. Durante este percorrido, de Bastidas descubriu a desembocadura do río Magdalena. Cristovo Colón, na súa última viaxe a América, puido ter chegado até cabo Tiburón, no Chocó.[26]

En 1508, Ojeda foi nomeado gobernador de Nova Andalucía, reino que se supoñía tería de espallar debde o istmo do Darién até punta da costa atlántica de Colombia. Deste xeito, emprendeu unha terceira expedición partindo dende Santo Domingo con “dous baixeles, dous bergantíns e trescentos homes” entre os que se atopaba o xove Francisco Pizarro.[25]

No cabo da Vela produciuse a primeira viaxe de descubrimento do territorio da actual Colombia. Foi comandado por Alonso de Ojeda en 1499.[26]

Desembarcou no que hoxe é a baía Cartaxena de Indias, onde leu o “requerimento” de sometemento ós indíxenas de Turbaco. As súas forzas foron dezmadas polos indíxenas, polo cal tivo que seguir avanzando pola costa do reino que se supoñía debía gobernar. Intentou fundar outro asentamento no Golfo de Urabá, San Sebastián de Urabá, "pouco máis que un forte", o cal foi abandonado axiña por mor da inclemencia do terreo e a resistencia dos habitantes do lugar.[24][25]

En 1510, Vasco Núñez de Balboa fundou Santa María la Antigua del Darién e en 1513, deu co océano Pacífico, coa axuda dos indíxenas, que guiaron ó conquistador.[26] O descubrimento do océano pacífico foi informado a España, e tempo despois chegaron varios navíos para explorar a zona comandados por Pedro Arias Dávila, quen era tamén o gobernador da rexión comprendida entre o cabo da Vela e Panamá.[26] 

Xeografía[editar | editar a fonte]

Mapa de Colombia

Os Andes dominan a metade occidental de Colombia, e divídense en tres grandes cordilleiras: a Occidental, a Central e a Oriental. Entre as cordilleiras os ríos Magdalena e Cauca flúen cara ás chairas baixas ó longo da costa caribeña. Hai volcáns nas partes máis altas das cordilleiras, algúns deles activos de cando en vez. O punto máis alto é o Pico Cristobal Colón na Serra Nevada de Santa Marta cunha altura de 5.775 m sobre o nivel do mar.

A parte oriental do país caracterízase polas chairas, en partes densamente arborizadas e con moitos ríos como o Putumayo, o Yapura, Meta e o Guaviare que flúen ó río Orinoco ou ó río Amazonas. Colombia tamén ten varias pequenas illas no océano Atlántico e no Pacífico.

O clima local é quente ó longo de ambas as costas e nas chairas orientais, mentres que as serras e as terras altas poden ser bastante frías. A cidade máis grande de Colombia é a súa capital Bogotá, outras cidades principais son Medellín, Cali, Cartagena, Barranquilla, Ibagué, Manizales, Pasto, Cúcuta, Bucaramanga e Santa Marta.

Rexións Xeográficas Naturais e Culturais de Colombia[editar | editar a fonte]

Os Departamentos Colombianos están á súa vez agrupados nas seguintes rexións xeográficas naturais e culturais:

Mapa das Rexións Xeográficas Naturais
* Andina
* Orinoquia
* Amazónica
* Costa Pacífica
* Insular
* Costa Norte
Mapa de Colombia (regiones naturales).svg

Goberno e Política[editar | editar a fonte]

Colombia é un Estado Social de Dereito, unha república onde o poder executivo domina a estrutura de goberno. O presidente, elixido xunto co vicepresidente por voto popular durante catro anos, funciona tanto como xefe de estado como a testa do goberno.

O parlamento bicameral de Colombia é o Congreso que está constituído polo Senado, de 102 escanos, elixidos en circunscrición nacional, e pola Cámara de Representantes, de 166 escanos, elixidos en representación proporcional á poboación de cada departamento e do Distrito Capital, 5 deles son elixidos por sectores minoritarios (indíxenas, afrocolombianos, minorías políticas e colombianos no exterior). Os membros de ambas as cámaras son elixidos por voto popular por períodos de catro anos. O sistema xudicial colombiano experimentou reformas significativas na década dos noventa.

Vexa tamén: Lista de presidentes de Colombia

Organización político-administrativa[editar | editar a fonte]

Colombia divídese político-administrativamente en 32 departamentos e 1 distrito capital(*) que depende administrativamente do departamento de Cundinamarca:

Partidos Políticos[editar | editar a fonte]

Partido Liberal, Partido Conservador,Movemento Obreiro Independente e Revolucionario, Partido Socialista dos Traballadores, Fronte pola Defensa do Folclore Andino Colombiano (PDFAC), Polo Democrático Independente e Alternativo(PDI), Convergencia Cidadana, Novo Liberalismo Ardilista, Nova Forza Democrática,(FILA)Fronte de Esquerda Liberal Autentico,(FLIP) Fronte de Liberalismo Independente de Piedecuesta, Cambio Radical.

Economía[editar | editar a fonte]

Véxase: Economía de Colombia.

Demografía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Demografía de Colombia.

A diversidade étnica en Colombia é o resultado da mestura de amerindios indíxena, colonos españois, e escravos africanos, producindo unha mestura de mestizos (o 48 %), brancos (o 30 %), mulatos (o 14 %), negros (o 4 %), e negro-amerindios (o 3 %). Hoxe, só aproximadamente o 1 % da poboación pode identificarse como totalmente amerindia sobre a base de lingua. A relixión predominante en Colombia é o catolicismo romano.

Colombia é o terceiro país máis poboado en América Latina, despois de Brasil e México. O movemento de poboación rural a áreas urbanas foi moi forte. A poboación urbana medrou do 57 % da poboación total en 1951 a aproximadamente o 74 % en 1994. Trinta cidades teñen unha poboación de 100.000 ou máis habitantes. Os nove departamentos de terras baixas do leste, constituíndo aproximadamente o 54 % da área de Colombia, teñen menos do 3 % da poboación e unha densidade de menos dunha persoa por quilómetro cadrado.

Cultura[editar | editar a fonte]

Literatura[editar | editar a fonte]

Gastronomía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Gastronomía de Colombia.

Deportes[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Colombian State Department (ed.). "Animated clock". Consultado o 10 de xullo de 2015. 
  2. 2,0 2,1 2,2 International Monetary Fund, ed. (outubro de 2014). "World Economic Outlook Database: Colombia". Consultado o 3 de xaneiro de 2015. 
  3. United Nations Development Programme, ed. (2015). "2015 Human Development Report" (PDF). Consultado o 14 de decembro de 2015. 
  4. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para colombiano.
  5. "Constitución Política de Colombia 1991" (PDF) (en español). Consello Nacional de Acreditación. Consultado o 09/05/2008. Artigo 1º.- Colombia é un Estado social de dereito, organizado en forma de República unitaria, descentralizada, con autonomía das súas entidades territoriais, democrática, participativa e pluralista, fundada no respecto da dignidade humana, no traballo e a solidariedade das persoas que a integran e na prevalencia do interese xeral. *"Constitución de 1886" (en español). Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes. Consultado o 24/05/2008. Artigo 1.- A Nación Colombiana reconstitúese en forma de República unitaria. 
  6. cancilleria.gov.co (ed.). "The Republic of Colombia shares land borders with five (5) countries". 
  7. cancilleria.gov.co (ed.). "Maritime borders". 
  8. Nicolás del Castillo Mathieu (marzo de 1992). Revista Credencial, ed. "La primera vision de las costas Colombianas, Repaso de Historia" (en español). Consultado o 29 de febreiro de 2008. 
  9. CIA world fact book. "Colombia". CIA. Consultado o 24 de setembro de 2015. 
  10. Historical Memory Group (2013). The National Center for Historical Memory’s (NCHM), ed. ""Enough Already!" Colombia: Memories of War and Dignity." (PDF) (en español). ISBN 978-958-57608-4-4. 
  11. pedagogica.edu.co (ed.). "The ethnic and cultural diversity of Colombia" (PDF) (en Spanish). Consultado o 26 de marzo de 2014. 
  12. Luis Fernando Potes. prodiversitas.bioetica.org, ed. "Colombia is the second most biodiverse country in the world" (en español). Arquivado dende o orixinal o 29 de outubro de 2013. Consultado o 9 de marzo de 2014. 
  13. telepolis.com (ed.). "Paisajes naturales de Colombia" (en español). Arquivado dende o orixinal o 2009-03-20. Consultado o 16 de maio de 2010. 
  14. Steve Slater (27 de abril de 2010). "After BRICs, look to CIVETS for growth – HSBC CEO". Reuters. 
  15. banrepcultural.org (ed.). "Colombian economy" (en español). Consultado o 16 de abril de 2013. 
  16. imf.org (ed.). "Colombia: Concluding Statement of the 2015 Article IV Mission". Consultado o 5 de novembro de 2015. 
  17. Carrera Damas, Germán (22 de maio de 2005). "La República de Colombia y el nacimiento del proyecto americano de Bolívar: Causas de la disolución de la Gran Colombia". Consultado o 22 de marzo de 2013. 
  18. Bolívar, Simón. "Carta de Jamaica". Consultado o 22 de marzo de 2013.  |url-arquivo= ten un formato incorrecto: data (Axuda)
  19. "Estados Unidos de Colombia". Cervantesvirtual.com. Consultado o 22 de marzo de 2013. 
  20. "Antiguos problemas con Venezuela y Ecuador". Consultado o 22 de marzo de 2013. 
  21. Núñez, Rafael. "Himno nacional de Colombia". Presidencia de la República de Colombia. Consultado o 22 de marzo de 2013. Segunda Estrofa 
  22. 22,0 22,1 "Primeros Pobladores". Presidencia de la República de Colombia. Arquivado dende o orixinal o 26 de marzo de 2014. Consultado o 24 de xullo de 2013. 
  23. 23,0 23,1 Suárez, Carlos Alberto (2004). Clara Inés Quintín M, ed. Colombia Andina. Colombia: Norma. pp. 3–4. ISBN 9580468060. 
  24. 24,0 24,1 Irving, Washington (1864). Viajes y Descubrimientos de los Compañeros de Colon (PDF) (en español). Madrid: Imprenta de Gaspar y Roig. p. 14-26. Consultado o 14 de outubro de 2015. 
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 www.biografiasyvidas.com (ed.). "Biografia de Alonso de Ojeda". Consultado o 14 de outubro de 2015. 
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 Suárez, Carlos Alberto (2004). Clara Inés Quintín M, ed. Colombia Andina. Colombia: Norma. pp. 12–13. ISBN 9580468060. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

  • PEC - Portada oficial do goberno (En español)
  • Casa de Nariño - Sitio oficial do presidente (En español)