Reino de León

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Reino de León
Regnum Legionense

 

910 [1] (1065)[2]–1230
 

 

Bandeira Escudo
Capital León
Lingua Latín
Asturleonés, Galaico-portugués e Castelán.
Relixión Cristiá
Goberno Monarquía
Historia
 • Establecido 910 [1] (1065)[2]
 • Unión co Reino de Castela 1230
Moeda Marabedí
Mapa do noroeste da Península Ibérica onde se situa o reino de León, coas súas armas. Henri Abraham Chatelain. Século XVIII.

O Reino de León foi un dos reinos medievais da Península Ibérica que perviviu administrativamente ata o século XIX e que tivo a súa orixe no chamado territorio legionese, aquel que circundaba a cidade de León e que lle deu o nome ao reino.

Orixe e problemática historiográfica[editar | editar a fonte]

A historiografía española atribuelle un papel protagonista na denominada Reconquista e na formación dos sucesivos reinos cristiáns do occidente peninsular. Considera a súa creación no ano 910 cando Afonso III é destronado polo seu fillo maior García quen leva a corte real desde Oviedo ata o antigo campamento romano de Legio, xermolo da cidade de León, e que en definitiva lle tería dado o nome ao territorio gobernado polo reis asentados nesa cidade. A historiografía castelá primeiro, e española despois denominaron a ese territorio gobernado polos reis legionenses ou leoneses, como Reino de León. Porén, gran parte da historiografía galega actual reivindica o nome histórico que durante a Idade Media se lle deu a este chamado Reino de León, que non foi outro que Galicia, tal e como viña sendo dende finais do Imperio Romano.

Se o Reino de León nace no ano 910 para a tradicional historiografía española-castelá, gran parte da galega defende que tras esa denominación se tenta ocultar o nome de Galicia como propio do reino, como as fontes medievais corroboran, asi para esta parte da historiografía é indiscutible a pertenza da cidade de León e do seu territorio a Galicia, que tanto a cartografía medieval e os documentos dos séculos IX e X expresan nitidamente. A transformación do inicial territorio legionense nunha entidade política diferenciada do reino de Galicia houbo ser un proceso lento ao que resulta difícil asignar data inicial, sen que exista dúbida de que xa nos século XII-XIII ambos son reinos diferentes, máis unidos por unha mesma monarquía propia.

Mappamundi medieval do Beato de Burgo de Osma. No noroeste da Península Ibérica apreciase o nome "Gallecia" e na súa franxa costeira norte "Asturias", sen que exista alusión algunha a León. Catedral de Burgo de Osma. Ano 1086.

Tradición galega[editar | editar a fonte]

Fragmentación política do reino de Galicia (1065)[editar | editar a fonte]

Mapa que amosa a fragmentación do reino despois do ano 1065, dividíndose da seguinte maneira:      Dominios de García II (Galicia).      Dominios de Afonso VI (León).      Dominios de Sancho II (Castela).

Coa morte de Vermudo III, o trono de Galicia recaeu na irmá Sancha que por dereito sucesorio herdaba todo o reino, conseguindo o seu marido navarro, Fernando, ser coroado como rei consorte de Galicia (domus Fernandus princeps super omnem Galletiam)[3], gobernando dende a cidade de León. Ambos conseguiron non só manter o territorio herdado senón tamén amplialo, recuperando algunhas cidades perdidas como a importante Coimbra, que volvía render vasalaxe ós reis galegos, pese a que o seu gobernador fose musulmán.

A morte do rei Fernando I en 1065 supuxo un novo conflito interno, pois no canto de recaer a coroa nun único herdeiro, o goberno foi disputado polos seus tres fillos maiores, que pasaron a gobernar autonomamente os territorios nos que conseguiran establecer relacións familiares. Se ben é verdade que parte da historiografía considera tal feito como un reparto xa predisposto por Fernando I antes da súa morte, a titulación de Sancha como raíña aínda, e a ausencia de calquera documento de reparto feito por Fernando I ou Sancha induce a pensar que non existiu tal reparto. Anos máis tarde, cada un dos tres fillos aparecía gobernando diferentes territorios en calidade de reis, así o maior, Sancho II dominou as terras orientais, o condado de Castela grosso modo, Afonso VI a capital, León, e as súas terras próximas así como Asturias, o terceiro García II herdou as terras galegas entre Coimbra e o Cabo Ortegal. Aínda que esta situación tivo por consecuencia a fragmentación política do reino de Galicia, "Galicia" seguiu sendo o termo que se empregue para denominar o conxunto destas terras.

García II restaurou as sés de Tui e Braga (a antiga metrópole sueva), e venceu varios conatos de anexión, pero finalmente foi derrotado polos exércitos dos seus irmáns Sancho II de Castela e Afonso VI en 1071[4], que o encarceraron no Castelo de Luna (León)[5] sendo prisioneiro ata a súa morte no ano 1090. Os irmáns de García II asinarían xa no ano 1071 co título de reis de Galicia na documentación galega do momento. García morreu no marzal de 1090 na prisión do castelo, e sempre se lle recoñeceu a dignidade real.

Esta nova situación non se acadou sen resistencias, pois García II contaba con nobres leais que se opuxeron á usurpación de Afonso VI, tales como o conde Rodrigo Ovéquiz que encabezou unha rebelión no ano 1080 abertamente respaldada polo bispo de Santiago Diego Páez. Este foi finalmente deposto no Concilio de Husillos (1088), e entre os motivos de tal deposición cítase un presunto intento de concertar un acordo con Guillerme o Conquistador[6].

Trala morte de García II en prisión, en 1096 Afonso VI dividiu o territorio galego en dous condados, un correspondente ás terras galegas e o outro ás portuguesas que doou a Henrique de Borgoña, pai do primeiro rei de Portugal Afonso Henriques.

Tradición castelá[editar | editar a fonte]

Séculos IX-X: Inicios[editar | editar a fonte]

A cidade de León foi incorporada ao Reino de Asturias a mediados do século IX grazas a Ordoño I en 856, quen reconstrúe as murallas da cidade. León sería un punto estratéxico pola súa historia e porque era unha poboación ao sur da cordilleira cantábrica así como un centro neurálxico do territorio astur, cuxa capital atopouse nas guerras contra os romanos vinte quilómetros ao sur, na cidade de Lancia. O seu fillo, Afonso III o Magno regis Galleciae et Asturiae, segundo os Annales Regni Francorum, reincorporará o territorio leonés á coroa.

Tras a morte de Afonso III, o Reino de Asturias divídese e queda repartido entre os seus fillos:

Ao morrer García I en 914 sen descendentes, Ordoño II trasladouse a León onde foi aclamado rei, co que sería rei de León e de Galiza, e o que trasladaría definitivamente a capital da coroa desde Oviedo a León. Co que se creará un novo reino, o Reino de León, que aglutinará a Asturias, xa que Froila II permaneceu en Asturias, pero recoñecendo a primacía do reino leonés.

Coa formación do novo reino continuará a reconquista contra os musulmáns e ata a loita contra outros reinos cristiáns como o de Navarra.

  • Ramiro II foi o máis importante rei de León, vence a Abderramán III en Madrid, Simancas, Talavera e en Osma.
  • Bermudo III (ou Vermudo III). Rei de León do 1027 ó 1037, busca a alianza con Castela, cuxo conde García Sánchez estabelece o seu matrimonio coa irmá do rei, Dona Sancha. Ó ser asasinado o conde castelán en vésperas da voda pola familia rival (os Velas), herda o condado de Castela o rei navarro Sancho III que o cede ó seu fillo Fernando quen remata con casar con Dona Sancha. Fernando I convértese así no primeiro rei de Castela. O novo reino de Castela terá problemas con León por cuestións territoriais. Bermudo III é vencido na batalla de Tamarón, co que o reino de León pasa tamén a Fernando I. Así remata a dinastía asturiana e serán reis de sangue navarro os que reinen en Castela e León.

Séculos XI-XII: o expansionismo leonés[editar | editar a fonte]

O reino de León se expande cara ao Duero e o Sistema Central ata a actual Estremadura, pero a falta de repoboadores fai que sexa unha terra de ninguén. O reino de León logra fitos como a dotación de fros de Afonso V, a creación dun arte de repoboación leonés e un gran desenvolvemento dos sistemas administrativos.

Reinos da península en 843 e 1150.
Reinos da península no ano 1030.

No século XI, Sancho III O Maior de Navarra adquire o Condado de Castilla como herdanza. En 1035 deixa devandito condado ao seu fillo Fernando. Fernando I estaba casado con Sancha, irmá, á súa vez, de Bermudo III de León. Fernando provoca unha guerra na que morre o soberano leonés na batalla de Tamarón contra a coalición castelán-navarra. Ao non ter descendencia Bermudo III, o seu cuñado (Fernando I) aprópiase da coroa leonesa esgrimindo os dereitos da súa muller, tomando o título de rei de León con gran oposición entre os leoneses, que non queren ver convertido en monarca ao home que matou ao seu rei. Así, Fernando volve unir o condado de Castilla ao reino de León. Á morte de Fernando I no 1065, o seu testamento segue a tradición navarra de dividir os reinos entre os herdeiros:

  • Ao primoxénito, Sancho II (quen, en puridade, debería ser chamado "Sancho I de Castela), légaselle o condado de Castela con título regio: así nace o reino de Castilla;
  • A Afonso VI, o favorito segundo as crónicas, outórgaselle o territorio aportado pola nai: León, que goza das mellores e máis valiosas parias musulmás;
  • Ao terceiro, García, entrégaselle Galicia e a cidade de Coimbra, a primeira cidade musulmá conquistada.
  • Á súa filla maior Urraca déixalle a gran cidade de Zamora;
  • Á súa filla Elvira déixalle a cidade de Toro.

Sancho II de Castela, non conforme co reparto, pois o seu irmán menor obtén o reino máis importante, comeza unha guerra. Xunto con Afonso VI conquista Galicia. Sancho non contento con Castela e media Galicia, ataca ao seu irmán e ocupa León coa axuda de O Cid. Grazas a Urraca, en Zamora refúxiase o groso do exército leonés, ao que Sancho pon cerco; será o famoso cerco de Zamora, onde o rei castelán é morto polo nobre galego Vellido Dolfos, retirándose as tropas castelás. Deste xeito Afonso VI recupera todo o territorio, gobernando como Rei de León, Castilla e Galicia.

No reinado de Afonso VI consolídase o poder do monarca leonés sobre Castilla, sendo recoñecido «Emperador dos Reinos Hispanos» polo papa Gregorio VII, devanditos reinos recoñecerán a superioridade do rei leonés, xurdindo así o «Imperio leonés». Ademais, con Afonso VI prodúcese un achegamento ao resto de reino europeos, especialmente a Francia, casa á súa filla Urraca con Raimundo de Borgoña (1090) e máis tarde a Teresa con Enrique de Borgoña (1095). No concilio celebrado en Burgos no 1080 substitúese o rito mozárabe, usado ata entón en León, polo romano.

Reconstrución do estandarte da coroa de León, en tempos de Afonso VII. Segundo estudos vexilolóxicos, a disposición da figura do león habería evolucionado desde a "pasante" orixinal, ata a posición "rampante".A bandeira medieval do reino de León, Ricardo Chao Prieto. Bandeiras, n.º 98, Sociedade Española de Vexiloloxía.

Na época de Afonso VII O Emperador (1126-1157), reis de toda a península ibérica e sur de Francia decláranse os seus vasallos. Aos poucos a idea imperialista leonesa entra nun rápido declive e en non moito tempo extinguirase; así tras unha etapa de esplendor imperial a unidade desvanécese, desaparecendo tamén o título de emperador de León.

Tras esta desaparición os estados cristiáns peninsulares consolidan as súas respectivas independencias, pois xa baixo Afonso VII, Portugal se independiza de León, creando un reino gobernado pola filla de Afonso Teresa casada con Enrique de Borgoña, e se endurecen as loitas fronteirizas con Castela, e á súa morte, o fillo de Afonso, Fernando II herda o reino de León, e Sancho III o de Castilla.

O seu sucesor, Afonso IX, convértese nun dos máis afamados monarcas do reino de León. Baixo o seu mandato convócanse as Cortes Leonesas de 1188, primeiras cortes europeas nas que participa o terceiro estado. Nelas recoñécese a inviolabilidade do domicilio, do correo, a necesidade do rei de convocar Cortes para facer a guerra ou declarar a paz, e garántense numerosos dereitos individuais e colectivos. A estas Cortes seguiranlle as de Benavente (1202) nas que se fixarán os principios e dereitos económicos do reino de León e os seus habitantes, e outras novas en León un lustro despois.

Con Afonso IX o reino esténdese por Estremadura, logrando unha gran expansión territorial. O S. XIII vai ser un período en que os reinos peninsulares viven un auxe dos sentimentos nacionalistas. A expansión territorial dos reinos de Portugal e Castela, que ameazaban con pechar a saída ao sur do reino de León e a pretensión dos reis de Castilla de anexionarse o reino provocou constantes conflitos bélicos entre os reinos de León, Portugal e Castela. Estas guerras tiñan como aliados ocasionais aos reinos de taifas, que participaban alternativamente ao lado de calquera dos reinos cristiáns. Consecuencia directa diso será que o reino de León non participe na batalla das Navas de Tolosa, chegando por iso a ser excomungado o soberano leonés polo Papa. Á súa morte, o rei ordena manter a independencia de León, declarando herdeiras ás súas fillas, e garantes da mesma ás ordes de cabalería. Con todo, Fernando III de Castela, contravindo o testamento do seu pai e vulnerando os dereitos lexítimos da nova raíña viúva, se anexiona o reino de León colocándoo ante a perspectiva dunha guerra. Afonso IX tamén crea un Estudo Xeral que en tempos do Afonso X de Castela convértese na actual Universidade de Salamanca.

O desenvolvemento das cidades: os burgos[editar | editar a fonte]

As cidades comezan a desenvolverse preto de fortalezas, mosteiros ou nas antigas civitates romanas. Algunhas destas cidades son potenciadas polo camiño de Santiago e comezan a coñecerse como burgos, diferenciándose das aldeas rurais na preponderancia da actividade económica non ligada ao cultivo da terra.

Na ruta do camiño de Santiago xorden burgos desde Aragón ata Galicia a partir do século XI. León tamén se beneficia do paso cara ao lugar santo. Pero outros burgos tamén se desenvolven á marxe do camiño francés, nas beira do Duero, como Zamora ou Valladolid, esta última alcanza un gran desenvolvemento trala chegada do conde Pedro Ansúrez a finais do S.XI.

Sobre León, o xeógrafo e viaxeiro árabe Al-Idrisi escribe no S.XII::Alí practícase un comercio moi proveitoso. Os seus habitantes son aforradores e prudentes , e sobre Zamora: Está situada sobre a beira septentrional do Duero e rodeada de fortes murallas de pedra, o seu territorio é fértil e cuberto de viñedos, os seus habitantes posúen riquezas e dedícanse ao comercio

Ao sur do río Duero, nas entón coñecidas terras Estremaduras, o nacemento de cidades era cun obxectivo defensivo, pero co paso do tempo comezouse tamén a desenvolver unha actividade económica e comercial de importancia similar ás cidades do norte do Duero.

Aparecen os burgueses, que son os habitantes dos burgos (non confundir coa acepción actual do término burgués), que se engaden a clérigos e nobres. Os burgueses dedicábanse principalmente ao comercio e a produción de obxectos manufacturados e o seu crecemento atopábase limitado no económico e social pola nobreza (principalmente dedicada á terra), por esta razón no S.XII hai revoltas burguesas contra as autoridades señoriais. Destas revoltas, os habitantes dos burgos conseguen certas reivindicacións.

Tamén merece acepción a chegada de comunidades xudaicas durante os S.XI e XII pola intransixencia almorávide en Al-Ándalus, quen comezan como artesáns, mercadores e agricultores principalmente.

Século XII: eslavón entre a Cristiandade e o Islam[editar | editar a fonte]

No século XII Europa contemplará un gran avance no terreo intelectual grazas a León e a Castilla. A través do Islam, recuperaranse obras clásicas anteriormente esquecidas en Europa e poñerase en contacto coa sabedoría dos científicos musulmáns.

O Camiño de Santiago non fará senón potenciar o intercambio de saber entre os reinos de Castilla, León e Europa, en ambos sentidos.

No século XII tamén aparecerán múltiples ordes relixiosas a semellanza das europeas, como as de Calatrava, Alcántara e Santiago e fúndanse multitude de abadías cistercienses.

Séculos XIII-XIV: nacemento da Coroa de Castela[editar | editar a fonte]

A morte de Fernando I de León, que rexeu o imperio en nome da súa esposa Doña Sancha, irmá de Bermudo III, da nacemento ao reino de Castela ao cederllo como tal ao seu primoxénito Sancho. Trala morte do monarca en 1065 os reinos divídense entre os seus fillos. Nunha guerra civil contra os seus irmáns Afonso e García, este reúne dinásticamente por primeira vez os reinos de León e de Castela. Unha segunda unión producirase desde o 1072 con Afonso VI ata o 1157 á morte de Afonso VII. Cara ao ano 1230 con Fernando III o Santo, rei de Castela desde 1217, os reinos de León e de Castela quedan baixo un mesmo soberano leonés que por circunstancias diversas foi primeiro Rei da Coroa de Castela.

Século XIX[editar | editar a fonte]

Desaparición formal do reino[editar | editar a fonte]

A última aparición incidental do reino de León na historia prodúcese entre o 1 de xuño e o 25 de setembro de 1808, cando a Xunta Patriótica de León asume a soberanía do reino de León na Guerra da Independencia ata que a cede á Xunta Suprema Central no acto da súa constitución.

En 1833 prodúcese a definitiva (e actualmente vixente) división provincial promovida por Javier de Burgos, que elimina definitivamente as anteriores divisións territoriais. Coa creación das provincias inclúese unha adscrición das devanditas provincias a rexións, sen ningún tipo de competencia administrativa ou doutro tipo. Unha de devanditas rexións é a de León.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Para a historiografía tradicional española
  2. Para a historiografía galega
  3. Documento n. 534 do Tombo de Celanova, ano 1060.
  4. Esta historia chegou a inspirar a Victor Hugo a creación da epopea Le Petit Roi de Galice (traducida como O reiciño de Galicia), incluída na primeira serie da obra La Légende des siècles.
  5. ALONSO-CORTÉS, C.-D.. Sota de copas, reina de espadas. ISBN 84-505-3492-5.(en castelán)
  6. RIVERO GONZÁLEZ, I.. Compendio de historia medieval española. ISBN 978-84-7090-125-6.(en castelán)

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]