Lingua leonesa

Leonés (Llionés)
Falado en:	España
Rexións:	León e Zamora
Total de falantes:	25.000 falantes
Familia:	Indoeuropea  Itálica   Románica    Itálo-occidental     Occidental      Galo-ibérica       Ibero-románica        Ibero-occidental         Asturleonesa          Leonés
Estatuto oficial
Lingua oficial de:	Oficial en Portugal. Recoñecida en Castela e León.
Regulado por:	Non está regulado.
Códigos de lingua
ISO 639-1:	--
ISO 639-2:	---

O leonés (llionés) é unha lingua románica desenvolvida a partir do latín vulgar e que forma parte do dominio lingüístico asturleonés xunto co mirandés e o asturiano, o dominio tradicionalmente tamén recibe simplemente o nome de leonés . Non hai conciencia entre os falantes das tres modalidades lingüísticas de constituíren unha única lingua, así e todo a Academia de la Llingua Asturiana procura fomentar unha converxencia entre os diferentes estándares do dominio , e tamén unha parte importante dos escritores leoneses escriben coas normas ortográficas da lingua asturiana, así o fan Eva González, Roberto González-Quevedo, Hector Xil ou Xosepe Vega. O leonés é a lingua patrimonial de gran parte das provincias españolas de León e Zamora.

Situación actual

A situación do leonés como lingua minorizada levou ao leonés preto da extinción, estando considerada como unha lingua en perigo pola UNESCO. Estanse a facer algúns esforzos para gañar aceptación entre a poboación urbana (O Consello Leonés e outros concellos como Zamora, Coyanza, Mansilla de las Mulas ou La Bañeza fan campañas para o ensino do leonés). Hoxe mantense viva non só no norte da provincia de León e na serra da Cabreira, tamén é falada pola xente maior do oeste de Zamora.

A pesar das dificultades, o número de xente nova que aprende e o usa (na súa maioría na escrita) rexistrou un incremento nos últimos anos, na súa meirande parte en grupos intelectuais e políticos orgullosos da súa identidade rexional/nacional, como por exemplo a Asociación Cultural de la Llingua Llïonesa El Fueyu en León e Zamora, a Asociacion Berciana en Defensa de la Llingua Llïonesa El Toralín no Bierzo. Hai tamén diversas asociacións culturais en León, que traballan para o recoñecemento e dignidade da lingua leonesa, é o caso de Furmientu, Facendera pola Llengua e La Caleya.

Provincias onde se mantén a lingua leonesa.

Presenza social

En varios concellos da provincia leonesa e de Zamora comeza a empregarse o leonés nalgunhas das súas comunicacións; e organizacións, colectivos e asociacións de distinto tipo, como Conceyu Xoven, ou o Conseyu da Mocedá de de la Ciudá de Llión (Consello Local da Mocidade) utilizan o leonés na súa denominación e actividades. Hai varias asociacións que defenden esta lingua, como Furmientu, Facendera pola Llengua, La Caleya, Faceira, El Teixu, El Fueyu en León e Zamora, El Toralín na Comarca do Bierzo.

Recoñecemento legal

Oficial en Portugal.

A única referencia legal que existe actualmente aparece na reforma do Estatuto de Castela e León, que marca no artigo 5ª do Título Preliminar:
«o leonés será obxecto de protección específica por parte das institucións polo seu particular valor dentro do patrimonio lingüístico da Comunidade. A súa protección, uso e promoción serán obxecto de regulación».

A Deputación provincial de León promoveu o leonés coa sinatura dun convenio coa Asociación Cultural da Lingua Leonesa "El Fueyu" para o ensino do leonés, así como os concellos de León, Mansiella (Mansilla), Coyanza (Valencia de Don Juan), La Bañeza e Zamora.

Leonés/asturiano/mirandés

O leonés, asturiano e mirandés son os tres nomes glotónimos pertencentes ao dominio lingüístico leonés ou astur-leonés. Para a codificación do asturiano sustentouse a base no dialecto central falado en Asturias, base do asturiano normativo. O leonés, con todo, é unha koiné dialectal baseada nos dialectos berciano-xabrés e cepedano-maragato-alistano, do que existe unha maior proporción no leonés que se escribe hoxe en día; e do ribeirego-alistano. O mirandés deu maior preponderancia ao propio mirandés que ao sendinés, servindo o primeiro de modelo normativo.

Sociolingüística

Asturianos e leoneses consideran os dous idiomas como "linguas diferentes": mentres un 82,6% dos asturianos consideran que non existe asturiano máis aló das fronteiras da comunidade autónoma (II Estudo Sociolingüístico de Asturias. Llera Ramo e San Martín Antuña, 2002), no I Estudiu Sociollingüísticu de Lleón (González Riaño e García Arias, 2006) case o 70% dos leoneses do norte da provincia de León dicían que leonés e asturiano non eran a mesma lingua. Os mirandeses, xa desde a Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa de 1999, aínda que falan de "Zonas leonesas en Portugal" identifican o mirandés como un idioma diferenciado.

Exemplo

Tomouse o artigo 1º, da Declaración Universal dos Dereitos Humanos:

Tódolos seres humanos ñacen llibres y iguales en dignidá y dreitos y, dotaos cumo están de razón y concéncia, han portase fraternalmente los unos pa coños outros.

Llengua Llionesa e linguas romances

Leonés	Portugués	Francés	Italiano	Veneciano	Español	Piemontés	Latín	Galego
faere	fazer	faire	fare	far	hacer	fé	facere	facer
fíu	filho	fils	figlio	fio(l)	hijo	fieul	filius	fillo
fame	fome	faim	fame	fame	hambre	fam	famis	fame
gochu	porco	cochon	maiale	porse(l)o	cerdo	crin	sus	porco / cocho
vieyu	velho	vieux	vecchio	vecio	viejo	vecc	vetus	vello
chovere	chover	pleuvoir	piovere	piòvar	llover	pieuve	pluere	chover

Véxase tamén

Ligazóns externas

• Héctor García Gil. El asturiano-leonés: aspectos lingüísticos, sociolingüísticos y legislación
• Academia de la Llingua Asturiana
• González i Planas, Francesc. Institutum Studiorum Romanicorum «Romania Minor». The Asturleonese Dialects.
• La Caleya Asociación astorgana en defensa da lingua leonesa
• Furmientu Asociación zamorana en defensa da lingua leonesa
• Faceira Asociación leonesa en defensa da lingua leonesa
• El Teixu Asociación astorgana en defesa da lingua leonesa
• Contraste entre o galego e o leonés, programa da TVG Ben Falado