Vincent van Gogh

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Vincent Willem van Gogh

Autorretrato de Vincent van Gogh
Nome Vincent Willem van Gogh
Nacemento 30 de marzo de 1853
Lugar de nacemento Zundert Países Baixos Países Baixos
Morte 29 de xullo de 1890
Lugar de morte Auvers-sur-Oise Flag of France.svg Francia
Nacionalidade neerlandés
Eido Pintura
Movemento Posimpresionismo
Traballos Os comedores de patacas
Os xirasois
A noite estrelada
Iris
Retrato de Dr. Gachet
O cafe de noite
Influenciado por Anton Mauve,
Jean-François Millet,
Adolphe Joseph Thomas Monticelli,
Impresionismo,
Ukiyo-e
Sinatura de Vicent van Gogh.

Vincent Willem van Gogh (en neerlandés Nl-Vincent_van_Gogh.ogg Vincent van Gogh [ˈvɪnsɛnt fɑn'xɔx]), nado en Zundert o 30 de marzo de 1853 e finado en Auvers-sur-Oise o 29 de xullo de 1890, foi un pintor neerlandés e figura destacada do Posimpresionismo.[1] Pintou 900 cadros (deles 27 autorretratos e 148 acuarelas) e 1.600 debuxos. A figura central na súa vida foi o seu irmán menor Theo, quen continua e desinteresadamente prestoulle apoio financeiro. A gran amizade entre eles está documentada nas numerosas cartas que se intercambiaron desde agosto de 1872. Para Theo foron unhas 650 das súas 800 cartas conservadas; as outras son correspondencia con amigos e familiares.[2]

A pesar que desde moi novo tivo inclinación cara ao debuxo, o seu primeiro traballo foi nunha galería de arte. Máis tarde converteuse en pastor protestante e en 1879, á idade de 26 anos, marchou como misioneiro a unha rexión mineira de Bélxica, onde comezou a debuxar á xente da comunidade local. En 1885 pintou a súa primeira gran obra Os comedores de patacas, nese momento a súa paleta compoñíase de tons sombríos de terra. A luz de cores vivas pola que é coñecido xurdiu en obras posteriores, cando se trasladou ao sur de Francia conseguindo a súa plenitude durante a súa estancia en Arlés en 1888. A calidade da súa obra só foi recoñecida logo da súa morte considerándose un dos grandes mestres da pintura. A pesar da calidade da súa obra, houbo que esperar á súa morte para que os méritos lle foran recoñecidos e se convertera nunha gran figura da pintura. Tivo unha gran influencia na arte do século XX, especialmente entre os fauvistas e os expresionistas alemáns.[3] A súa arte foi seguida por Derain, Vlaminck e Van Dongen.[4]

Sufriu frecuentes brotes dunha enfermidade mental ao longo da súa vida, o que o levou a producirse unha ferida de bala que acabou coa súa vida á idade de 37 anos. Malia que existe unha tendencia xeral a especular que a súa enfermidade mental influíse na súa pintura, o crítico de arte Robert Hughes cre que as obras do artista están executadas cun completo control.[5]

Traxectoria[editar | editar a fonte]

Familia e primeiros anos (1853-1869)[editar | editar a fonte]

A familia de Vincent van Gogh:
Arriba: seus pais Theodorus e Anna Cornelia.
Abaixo, de esquerda a dereita: Vincent Willem, Anna Cornelia, Theo, Elisabetha Huberta, Wilhelmina Jacoba e Cornelius Vincent.

Vincent van Gogh nace na localidade de Zundert, na provincia do Brabante Setentrional, nos Países Baixos. Fillo dun austero e humilde pastor protestante neerlandés chamado Theodorus van Gogh e da súa muller Anna Cornelia, Vincent recibiu o mesmo nome que lle puxeron a un irmán que naceu morto exactamente un ano antes. O 1 de maio de 1857 naceu o seu irmán Theo e ambos tiveron catro irmáns máis: Cornelius Vincent, Elisabetha Huberta, Anna Cornelia e Wilhelmina Jacoba.

Durante a infancia acudiu á escola de xeito descontinuo e irregular, pois os seus pais enviárono a diferentes internados. O primeiro deles en Zevenbergen en 1864, onde estudou francés e alemán.[6] Dous anos despois matriculouse no Instituto Hannik (Tilburg) e permaneceu alí ata que deixou os estudos de xeito definitivo aos 15 anos.[7] Alí xurdiu a súa afección pola pintura, aínda que durante o resto da súa vida se enorgulleceria de ser autodidacta.

Sobre a súa infancia, Vincent van Gogh comentou: «A miña mocidade foi triste, fría e estéril.»[8]

Primeiros traballos[editar | editar a fonte]

Marchante de arte[editar | editar a fonte]

Vincent van Gogh en 1866.
Acequia (1872-73), debuxo xuvenil de Van Gogh (A Haia).

Desde moi novo mostrou un carácter difícil e un temperamento forte. Tras abandonar os estudos e logo dun ano en Zundert, van Gogh empezou a traballar en 1869, á idade de 16 anos, como aprendiz en Goupil & Co. (máis tarde Boussod & Valadon), unha importante compañía internacional de comercio de arte da Haia da que o seu tío Vincent foi socio.[9] Adaptouse bastante ben a esta nova vida, chegando a escribir:

É un negocio marabilloso. Canto máis tempo se traballa nel máis ambicioso se volve un.

Catro anos despois foi trasladado a Londres para fornecer obras de arte aos comercios do lugar. E foi na capital británica, onde tivo un primeiro contacto con Úrsula, a filla da patroa da pensión onde se hospedou. Namorouse dela, pero a moza estaba comprometida e rexeitouno.[10] En 1874, un ano logo da súa estancia en Londres, pasou as vacacións en familia en Helvoirt e confesou o seu malestar por Úrsula. Viviu illado, lendo libros relixiosos e perdendo o interese polo seu traballo..[6]

En maio de 1875 foi destinado a París, onde creceu o seu amor pola arte. Nunha exposición de debuxos de Jean-François Millet comentou:

Cando entrei na sala do hotel Drouot, onde estaban expostos, sentín algunha cousa como: descálzate porque o chan que pisas é sagrado.[11]

O 10 de xaneiro de 1878, nunha carta dirixida ao seu irmán Theo, comunicou que fora despedido da galería de arte e que tería que irse o 1 de abril.[12] O despedimento foi debido a que interpoñía os seus gustos persoais sobre as vendas que debía facer. En Boussod Valadon quedou, con todo, o seu irmán Theo, catro anos menor que el, que traballaría alí desde 1873 ata a súa morte e sen cuxa abnegación nunca seria posible a curta e intensa carreira artística do seu irmán maior. A súa familia propúxolle que abrise el mesmo unha galería, onde podería ofrecer a clase de pintura que el escollese. Rexeitou a idea e máis tarde insistiu ao seu irmán, tamén marchante de arte, para que deixase o seu traballo xa que «o comercio de arte era unha farsa».[13]

Relixión[editar | editar a fonte]

O seu amigo Albert Djemal, un escritor, tratouno de axudar. A fins de marzo de 1876 regresou a Inglaterra, onde permaneceu dous anos. Por aquel tempo Van Gogh aumentou o seu fanatismo relixioso. Entusiasmáballe a lectura da Biblia, e A imitación de Cristo de Tomás de Kempis. Logo de estar un tempo como mestre auxiliar en Ramsgate, empezou a traballar en Isleworth como axudante do predicador metodista Jones, onde chegou a subir ao púlpito da igrexa e ler un sermón que se había preparado escrupulosamente. Sobre este primeiro sermón existe unha copia que enviou ao seu irmán Theo con frases como:

Cando me atopaba no púlpito, sentíame como quen desde unha escura cova subterránea volve saír á plena luz, e é marabilloso pensar que, desde agora, predicarei o Evanxeo por todo o mundo.

Pasou uns seis meses en Dordrecht como empregado dunha librería, e en maio de 1877 trasladouse a Ámsterdan onde quixo facerse teólogo. Tivo que desistir e tamén abandonar os seus desexos de entrar nunha escola metodista. Foi rexeitado por non saber nin latín nin grego e a súa dificultade para falar en público, aínda que realmente o motivo era a súa falta de subordinación. Cada vez éralle máis difícil adaptarse a unha certa orde e someterse a alguén que o dirixira.[14]

En 1878, compadecidos polo seu profundo fervor, foi enviado como misioneiro á rexión de Mons ás minas de Borinage, en Bélxica, onde en condicións extremadamente duras realizou durante 22 meses un traballo evanxelizador entre os mineiros da zona. Pero co seu fanatismo o que conseguía era que lle chegasen a temer. Durmía nunha pequena barraca e o seu estado degradábase cada día máis. Ademais repartía entre os pobres o pouco que tiña. Dicía que estaba obrigado a crer en Deus para poder soportar tantas desgrazas. Os seus superiores decidiron entón envialo a Cuesmes, permanecendo un ano completo nunha absoluta pobreza e en contacto cos mineiros, polos que sentía unha gran simpatía:[15]«Os carboeiros e os tecedores seguen constituíndo unha raza separadamente dos demais traballadores e artesáns e sento por eles unha gran simpatía e sentiríame feliz si un día puidese debuxalos, de modo que estes tipos aínda inéditos ou case inéditos fosen sacados a luz.(...)». Despois suprimíronlle o pequeno soldo que recibía. Ante todo isto, seguiu os consellos do seu irmán Theo, do que xa estaba recibindo axuda económica, e decidiu dar un cambio á súa vida e dedicarse á pintura.[16]

Pintura e aprendizaxe[editar | editar a fonte]

Debuxo O sembrador (1881) Museo Van Gogh.

Establecido en 1880 en Bruxelas fixo amizade co pintor neerlandés Anthon van Rappard. Inscribiuse na Academia de Belas Artes onde estudou debuxo e perspectiva. Nesta época realizou esbozos e debuxos baseados nas pinturas de Jean-François Millet, representando personaxes de campesiños e mineiros, modelos da vida cotiá, e pintándoos moi realistas e con tonalidades escuras.[17]

Etten[editar | editar a fonte]

O 12 de abril de 1881 Vincent chegou a Etten a visitar ao seu irmán. Durante este período vai a casa do seu primo, o pintor Anton Mauve, e onde volve namorarse, esta vez dunha das súas curmás Cornelia Adriana Vos-Stricker (Kee), que acababa de enviuvar, á que propuxo rapidamente matrimonio, a resposta de Kee foi: «Non, xamais, xamais».[18] Malia esta negativa, insistiu mediante cartas que a viúva non contestaba, ademais de negarse a velo. Vincent insistiu cos pais dela, foi á súa casa a intentar vela de novo, os familiares chegáronlle a dicir que a súa insistencia era «noxenta». En decembro de 1881, escribiu ao seu irmán, contoulle a historia e as disputas co seu pai: «Pero como podes ver, estou novamente na Haia; por Nadal tiven unha disputa bastante grave co noso pai, que chegou ao extremo de dicirme que sería mellor que abandonase a casa. Díxoo tan enérxico que me fun aquel mesmo día».[19]

A Haia[editar | editar a fonte]

Debuxos na súa época na Haia
Vincent van Gogh - Sorrow.jpg Van Gogh 1883-03, The Hague - Girl Kneeling by a Cradle F 1024 JH 336.jpg
Dolor (1882) Posiblemente a modelo foi Sien Hoornik. Nena de xeonllos diante dunha cuna (1883)

Na Haia, o seu primo Antón, pintor de acuarelas, aconselloulle e insistiu na importancia de que aprendese perspectiva e debuxo. Vincent fixo entón as súas primeiras acuarelas e naturezas mortas, utilizando tons apagados, como se ve nas acuarelas: Os pobres e o diñeiro (1882) e Natureza morta con col e zocos (1881).

Mentres, a súa vida amorosa tomou un novo rumbo. Desesperado tralo rexeitamento da súa curmá Kee, ou quizá por compaixón, Vincent recolleu da rúa a Sien Hoornik, unha prostituta alcohólica, embarazada e cunha filla, coa que viviu durante un ano; tanto a nai como a filla servíronlle de modelo.[20] No debuxo Dor, no marxe inferior, citou as palabras de Jules Michelet do tratado La Femme (1860): Como é que hai na terra unha soa muller?. Sien, pola falta de recursos económicos, volvera a exercer a prostitución e isto, unido á gran presión que padecía Van Gogh por parte do seu pai, do seu irmán Theo e o seu primo Mauve (con quen chegaría a discutir e romper a súa amizade), fixo que este intento de vida familiar tamén fracasase.[21]

Concluída esta relación con Clasina María Hoornik (Sien), trasladouse a Drenthe, ao norte dos Países Baixos, onde permaneceu durante tres meses e pintou temas paisaxistas en pintura ao óleo, nos que se pode apreciar a diferenza cos debuxos realizados anteriormente. Como quería plasmar todos os detalles, realizou os óleos con trazos grosos e pinceladas espesas. Esta tempada sentiu máis que nunca a soidade; nas cartas dirixidas ao seu irmán, insistíalle en que abandonase o seu traballo de marchante e seguise o camiño da pintura. En decembro de 1883 regresou novamente á casa paterna, esta vez en Nuenen, onde o seu pai fora trasladado.[22]

Nuenen[editar | editar a fonte]

O tecelán no tear (1884) 70 x 85 cm.

En Nuenen, foi ben recibido pola súa familia que lle acondicionaron unha habitación como taller. Neste período dedicouse a debuxar e pintar o traballo nos teares. Coincidiu cun amigo seu Anthon van Rappard ao que coñecera en Bruxelas e que viñera a pasar uns días en Nuenen, os dous xuntos estudaron e pintaron aos teceláns rurais. Nestas obras Van Gogh non conseguiu a mesma técnica que o seu amigo, pero este serviulle de exemplo.[23]

A pintura O tecelán no tear, de maio de 1884, expresa a dureza e o esforzo deste oficio, pero tamén a dignidade do personaxe, aquí Van Gogh demostra a solidariedade e a súa identificación co protagonista, intentando representar o ideal dunha sociedade libre da industrialización e fai unha gabanza ao traballo artesanal. A composición desta pintura consegue o efecto de enmarcar ao tecelán no mecanismo do tear, dentro dun enreixado horizontal e vertical que parece integrar ao personaxe ata conseguir que chegue a formar parte da máquina. A claridade do fondo da pintura fai resaltar todo o debuxo.[24]

No outono de 1884, namorouse de novo, agora da filla dun veciño, Margot Begemann, dez anos maior que Vincent, quen o acompañaba nas súas saídas pictóricas polo campo. Pensaron en contraer matrimonio, pero atopáronse coa firme oposición da familia de Margot, a cal chegou a intentar suicidarse. Pouco despois o 26 de marzo de 1885, morre repentinamente o pai de Vincent. As disputas pola herdanza entre a súa nai e as súas irmás, fixeron que se marchase da súa casa para irse a vivir a un lugar máis amplo que lle ofreceu o sacristán da Igrexa Católica; na súa familia, que eran protestantes, este feito foi considerado como unha ofensa.[25]

Durante a primavera de 1885 pintou a que se considera unha das súas grandes obras primeirizas: Os comedores de patacas. Ata entón os seus esforzos centráronse sempre na representación dunha figura, nesta obra atopouse coa dificultade de ter que coordinar cinco personaxes e conseguir relacionalos. Para realizar esta pintura contratou modelos, e realizou diversos esbozos de debuxos das figuras e estudos sobre detalles, coas mans suxeitando o garfo, a cunca ou a teteira. As cores empregadas de tons terrosos non contribuíron a unha fusión harmoniosa co fondo.[26]

Vincent, por carta, explica ao seu irmán Theo:[27]

(...) quixen dedicarme conscientemente a expresar a idea de que esa xente que, baixo a lámpada, come as súas patacas coas mans que meten no prato, traballou tamén a terra, e que o meu cadro exalta, pois, o traballo manual e o alimento que eles mesmos se gañaron tan honestamente.(...).

Con axuda de Theo imprimíronse vinte litografías de Os comedores de patacas, que a xente dos arredores puido comprar a prezos accesibles.[28]

Nun só día trasladou directamente a pedra de memoria e sen debuxos previos, a imaxe de Os campesiños comendo patacas (obviamente, na impresión en papel as figuras están investidas). Das vinte litografías, Juliana Montford logrou localizar oito, entre as que se atopa a do Museo Thyssen-Bornemisza:

Campesiños comendo patacas (1885) Litografía sobre papel Xapón. Museo Thyssen-Bornemisza.

Esta pintura provocou a ruptura co seu amigo Rappard, xa que o hipersensible e vulnerable Van Gogh non aceptou os seus comentarios. Rappard fíxolle esta crítica baseada nunha das 20 litografías:

Estarás de acordo comigo en que este traballo non se pode tomar seriamente. Por fortuna es capaz de moito máis. Pero, por que todo o observas e trátalo superficialmente, do mesmo xeito? por que non estudas minuciosamente os movementos? Neste cadro os personaxes pousan. A man da muller do fondo...! que pouco real! E que relación hai entre a cafeteira, a mesa e a man que toca o asa? Que función fai esta cafeteira? Non se mantén, tampouco a suxeitan, entón, que? E por que o home da dereita non ten xeonllos, nin ventre, nin pulmóns? Ou quizá os ten nas costas? Por que ao seu brazo fáltalle un metro de longo, por que lle falta a metade do nariz? Por que a muller da esquerda ten por nariz un mango de pipa acabada nun dado? E aínda atréveste, con esta forma de traballar, citar a Millet e a Breton? O arte é demasiado elevado para podelo tratar con tanta neglixencia.[29]

Hai que aclarar que a dureza da crítica por parte de van Rappard, debíase tamén ao propio enfado que este tiña con Van Gogh, polo feito de non ter noticia directa, da morte repentina do pai de Vincent. Ao principio desta mesma carta queixábase Rappard, ofendido de recibir unha simple nota malia a súa amizade : «Pensaches que tiña tan pouco interese no teu pai e a túa familia?»[30]

Á vista desta pintura en París, Camille Pissarro quedou profundamente impresionado pola forza expresiva do cadro. Tamén Émile Bernard escribiu nun artigo:

Quedei desconcertado, nesta confusión, pola comida dos pobres nunha barraca inquietante baixo unha mísera luz. Era grandioso na súa fealdade e estaba cheo dunha vida inquietante.
Natureza morta con biblia (1885) 65 x 78 cm.

Seguramente cando Bernard falaba da grandiosa fealdade, referíase ás cores posto que el tiña un sentido da cor moito máis luminosa.[31]

Durante estes dous anos en Nuenen completou numerosos debuxos e acuarelas, e preto de duascentas pinturas ao óleo. Os cores usados continuaban sendo escuros. O seu irmán Theo queixábase, nunha das súas cartas, de que eran demasiado apagados e non estaban na liña do estilo do momento, onde destacaban as pinturas brillantes dos impresionistas. Vicent escribiu respecto diso:

lin con moitísimo pracer Os mestres de outrora, de Fomentin. atopei «tratadas» neste libro, en diversos sitios, as mesmas cuestións que me preocupaban moito estes últimos tempos (...) tratar de dar un valor claro por medio de tons relativamente escuros. Nunha palabra, expresar a luz por oposición á escuridade. Xa sei todo o que pensas do "demasiado negro", pero, con todo, non estou aínda absolutamente convencido,(...).[32]

O cadro Natureza morta con biblia, foi pintado en outubro de 1885 antes da súa partida cara a Antuerpen. Apréciase a biblia como símbolo da casa paterna e de toda unha educación relixiosa. Como contraste aparece A joie de vivre de Zola, o libro do naturalismo e, en opinión do seu pai, unha das obras máis nefastas. Na composición, Van Gogh coloca a candea, un símbolo relixioso, coa idea de situar ámbolos símbolos ao mesmo nivel.[33]

Antuerpen e París[editar | editar a fonte]

Cranio fumando un cigarro (1885).
Á esquerda, gravado de Hiroshige representando A ponte Ohashi e Atake baixo unha choiva repentina; á dereita, copia de Van Gogh deste gravado xaponés: Japonaiserie: Ponte baixa a choiva, 1887, óleo sobre lenzo, 73 x 54 cm, Rijksmuseum, Fundación Van Gogh, Ámsterdan.

En novembro de 1885 chegou a Antuerpen, onde ocupou un pequeno taller encima dunha tenda de pinturas; o alugueiro pagábao o seu irmán. Comprou nuns anticuarios algunhas xilografías xaponesas, e dedicouse a copiar modelos de xeso de esculturas antigas, expostas na Real Academia, malia o seu desacordo co ensino académico. Descubriu as pinturas de Rubens, que co seu colorido e as súas formas femininas abríronlle a alternativa do uso de cores como o carmín e o verde esmeralda. Nesta época contraeu sífilis, que aínda que foi tratada médicamente, fíxolle perder case todos os dentes. En febreiro de 1886, comentou en cartas dirixidas a Theo que só se puido permitir seis ou sete comidas quentes desde o mes de maio anterior.[34]

O ano 1886 mudouse a París, a vivir xunto ao seu irmán menor Theo, a quen avisou con esta simple nota: «Estarei no Louvre desde o mediodía, ou antes, se o desexas». Theo, que traballa en Boussod & Valadon, descubriulle a Vincent os traballos do impresionismo; feito que produciu nel unha paleta máis luminosa, onde a cor xogaría un rol fundamental no resto da súa obra. Durante os dous anos seguintes, os dous irmáns tiveron múltiples friccións e sempre tivo que ser Theo o que cedese e perdoase.

Instaláronse en Montmartre e empezou a relacionarse cos artistas da época que alí se reunían. Coñeceu a Émile Bernard e a Henri de Toulouse-Lautrec, facéndose gran amigo deles, así como a Paul Gauguin, Georges Pierre Seurat, Paul Signac, Armand Guillaumin, Camille Pissarro, Paul Cézanne. Van Gogh, como moitos pintores da época admiraba a arte xaponesa-cífrense: Hokusai, Hiroshige, Utamaro..., proba disto son as réplicas que realizou de gravados xaponeses e algunhas pinturas que reproducen pinturas dese país á maneira escenográfica. Ás reproducións procedentes do Xapón chamábanas japonaiserie. Dúas destas obras realizadas por Van Gogh foron Ciroleira en flor e Ponte baixo a choiva, copias de obras de Hiroshige.[35] Delas, Van Gogh deixou escrito o seguinte comentario:

Envexo aos xaponeses pola incrible claridade da que están impregnados todos os seus traballos. Nunca resultan aburridos nin fan o efecto de habelos realizado rápido... O seu estilo é tan sinxelo como respirar. Son capaces de facer unha figura con só uns poucos trazos seguros, que fai que pareza tan fácil como abrocharse o chaleco.[36]
Muller no Café de Tambourin (1887).

Utilizou as cores complementarias e todo isto fíxolle abrirse a unha expresión na súa arte que non sospeitara nos Países Baixos. Pissarro tamén lle explicou as novas teorías sobre a luz e o tratamento divisionista dos tons. O artista conseguiu ir engadindo cores máis ricas e luminosas a súa paleta, grazas a Signac, con quen traballou en 1887. Practicou pintando paisaxes urbanas do barrio de Montmartre e naturezas mortas xa con cores máis vivas; os vermellos, amarelos e azuis cos seus complementarios xa se poden apreciar case en todas as súas pinturas deste período.[37]

Exaltado pola intensidade do clima artístico de París, Van Gogh conseguiu, coa axuda de Toulouse-Lautrec, a renovación da súa pintura no que incumbe á investigación psicolóxica nos retratos. Puido apreciar as pinturas exóticas realizadas por Gauguin na Martinica. O retrato de Muller no Café de Tambourin é do mes de febreiro de 1887. Non representa unha bebedora nunha taberna calquera senón que é a imaxe concreta dunha antiga modelo dos pintores Degas e Corot, Agostina Segaroti, e que nese momento era a propietaria do bar. O cadro respira un certo atractivo exótico, desde o peiteado da muller pasando polo seu vestido ata o fondo da pintura onde na súa decoración obsérvanse láminas xaponesas. Unha das cousas máis importantes que aprendeu nesta época foi a aplicación do contraste complementario, o contrapoñer as tres cores básicas (amarelo, vermello e azul) á mestura formada polos outros dous, como combinación vermello-verde, amarelo-violeta e azul-laranxa que reforzan o seu ton ou se neutralizan ao mesturarse nun gris deslucido. Así observase a aplicación desta técnica nos Catro xirasois onde claramente existe o contraste complementario entre o amarelo e o azul vivo do fondo.[38]

Pouco antes de acabar a súa etapa parisiense, Van Gogh realizou tres retratos de Julien Tanguy, chamado por todos os artistas «Père Tanguy», en cuxa transtenda do seu establecemento expuxeran as súas obras Van Gogh, Gauguin, Paul Cézanne e Seurat. Este retrato considérase a obra representativa da súa etapa parisiense. Cunha visión frontal, é unha imaxe dunha estrutura simple, que contrasta co fondo decorado con estampas xaponesas. O artista holandés estaba disposto a realizar o seu soño mediterráneo en busca da luz cegadora da Provenza, coa explosión da natureza e as cores puras, cores que estudara na súa colección de estampas xaponesas. Foi un período moi fértil no que a súa arte inclinouse cara ao impresionismo, pero doutra banda, o asente e a fatiga mental agravaron a súa condición física.[39]

Últimos tempos: Arlés[editar | editar a fonte]

En 1888 instalouse en Arlés ao sur de Francia, coa intención de crear un taller de artistas. Primeiro instalouse nunha habitación situada no Hotel-Restaurante Carrel, pola que pagaba cinco francos diarios; isto excedía as súas posibilidades económicas e ademais o espazo era moi reducido para ter o seu taller. Pintaba todo o que vía (como Horto en flor con vistas de Arlés) e xa non necesitaba estampas xaponesas, como el mesmo recoñeceu nunha carta dirixida á súa irmá: «Aquí non me fai falta para nada a arte xaponesa, porque me imaxino estar no Xapón e nada máis necesito abrir os ollos e ver o que teño diante» Os seus primeiros cadros en Arlés foron tipicamente xaponeses; a pintura Melocotoeiro en flor, realizouna en marzo de 1888.

Os descargadores en Arlés (1888) Museo Thyssen-Bornemisza.

Pintou a natureza dos arredores, os campos de trigo, os pantanos do delta do Ródano, a canle do sur de Arlés que reflectiu en diversas obras como A ponte de Langlois. Durante este período empezou a utilizar as pinceladas ondulantes e os amarelos, verdes e azules intensos que caracterizan a súa obra pictórica dos últimos tempos.[40] O 24 de maio de cada ano, xitanos de toda Europa acoden en peregrinación a Saintes-Maries-de-la-Mer para venerar á súa patroa santa Sara Kali. Van Gogh acudiu a observalo e aproveitou para realizar pinturas durante ese tempo. Entre estes cadros está a obra Barcas (barcos de pesca) en Saintes-Maries:[41]

Pasei unha semana en Saintes-Maries. Na praia de area había pequenas barcas verdes, vermellas e azuis, de formas e cores tan belas que facían pensar en flores. Son tan pequenas que case nunca van a alta mar. Saen cando non fai vento e volven a terra cando sopra con demasiada forza
Vincent van Gogh, xuño 1888.
Posta de sol en Montmajour (1888) Museo Van Gogh.

O Museo Van Gogh o 9 de setembro de 2013 anunciou unha nova obra confirmada como pintura de Van Gogh: Posta do sol en Montmajour, realizada en Arlés.[42] Entre as evidencias que fixeron detectar a súa autenticidade atópanse dúas cartas de Van Gogh dirixidas ao seu irmán Theo datadas en xullo de 1888 nas que describe o cadro realizado:[43][44]

Onte, á tardiña, eu estaba nun brezal pedregoso onde crecen moi pequenos e retortos carballos, no fondo dunha ruína no outeiro, e campos de trigo no val. Era romántico, non podía ser máis, á Monticelli, o sol derramaba os seus raios amarelos moi por encima dos arbustos e o chan, absolutamente unha choiva de ouro.
Vincent van Gogh, Arlés 5 de xullo de 1888 (Carta 636).

Retratos[editar | editar a fonte]

Ao principio da súa estancia en Arlés dedicouse á realización de retratos. Con todo, tiña dificultades para conseguir que alguén pousase para el, sobre todo si eran mulleres; a primeira que puido retratar foi unha muller nova a finais do mes de xullo, e púxolle o nome de La Mousmé, nome xaponés que lle inspirou a lectura do libro Madame Chisanthème de Pierre Loti. Cos homes foille máis fácil convencelos, a cambio invitábaos a unha copa na taberna. Podía retratalos sen ningún problema, e así realizou as obras de O campesiño, retrato de Patience Escalier, O zuau, O lugartenente Millet e O carteiro Roulin.

Co carteiro de nome Joseph Roulin tivo unha boa amizade,[45][46] casado coa señora Augustine Roulin coa que tiña tres fillos: Marcelle Roulin, Armand Roulin e Camille Roulin. Vincent fai un gran número de pinturas sobre esta familia; o retrato coñecido como "La Berceuse" mostra á señora de Joseph Roulin, tamén está o Retrato de Armand Roulin, o Retrato de Camille Roulin e ao carteiro pintouno ata en seis retratos. O Retrato de Eugène Boch, realizouno nunha visita que lle fixo este artista belga no mes de xullo, segundo explica ao seu irmán. Neste retrato quería captar as ideas románticas do personaxe:

esaxerei o louro do cabelo, utilicei tamén tons laranxas e amarelo pálido. Detrás da cabeza, en lugar de pintar a parede ordinaria da habitación, pintei o infinito, un fondo plano do azul máis rico e intenso que puiden conseguir e con esta sinxela combinación da cabeza brillante sobre o fondo intensamente azul, conseguín un efecto misterioso, coma se fose unha estrela na profundidade dun ceo azul.
Vincent van Gogh, xullo 1888

Estancia de Gauguin en Arlés[editar | editar a fonte]

O sementador (1888).

Van Gogh pasou todo o verán pintando paisaxes ao aire libre. Para realizar a composición colocaba no fondo do cadro toda a parte arquitectónica, con torres de igrexa, chemineas, casas, pobos, nunha fina franxa á altura do horizonte, mentres que o primeiro plano reservábao para os campos e a vexetación. Isto fíxoo co cadro Vista de Arlés con lirios en primeiro plano, Os segadores con Arlés ao fondo, A colleita, Campos labrados, A viña verde e unha das súas obras paisaxistas máis coñecidas O sementador, realizada no mes de xuño, cando a colleita estaba case a punto, como se pode apreciar no campo de trigo maduro que hai detrás do sementador. Coas cores azul e púrpura, e os amarelos relucentes do sol e o ceo conseguiu un contraste cromático.[47]

Casa amarela (1888).

Van Gogh tiña a intención de crear un taller de artistas, e para isto alugou en maio a «casa amarela» (chamada así por ter paredes desa cor) en Place Lamartine situada ao norte da cidade de Arlés.[48] Theo envioulle trescentos francos para poder acondicionar e amoblar modestamente a casa. O único que atendeu á súa petición do taller foi Paul Gauguin, co que mantivo diversas cartas sobre o tema do Atelier du Midi que xuntos haberían de fundar e que pedirían a participación de Seurat, Signac e Bernard.[49]

Tamén Theo insistiu a Gauguin para que fixese a viaxe a Arlés. Gauguin vivía naquel tempo en Pont-Aven en Bretaña. Estaba cheo de débedas, sentíase incomprendido e soñaba coa fundación dun círculo de pintores, pero seguramente non pensara en Van Gogh como compoñente do mesmo. A súa meta era a Martinica, pero a cuestión económica era un impedimento.[50] Theo van Gogh era o galerista e o marchante de Gauguin e este pensaba que detrás do carácter estraño de Vincent e as intencións de Theo ocultábase algunha estrataxema comercial, polo que non se decidía a viaxar cara a Arlés. Así llo fixo saber nunha carta dirixida a Émile Bernard, en outubro de 1888:

Por máis que me aprecie, non creo que Theo se preste a manterme no Midi soamente pola miña cara bonita. Co seu carácter frío holandés estudou o terreo e proxecta algunha cousa...
Autorretrato como un bonzo dedicado a Gauguin.

Atrasou a viaxe, desculpándose por carta, ata que Theo acabou pagando todas as débedas que tiña Gauguin, entón viaxou a Arlés o 23 de outubro.[51] Mentres, Vincent realizara diversas series de pinturas para decorar a casa, especialmente a habitación destinada a Gauguin.[52]

A ideoloxía do simbolismo xurdiu a finais do século XIX. Segundo escribiu no ano 1886 Édouard Dujardin, un dos grandes teóricos desta técnica:

O obxectivo da pintura e a literatura é reproducir o sentimento provocado polas cousas cos medios propios das citadas artes. O que se debería expresar non é a imaxe senón o seu carácter.

Na pintura Xarra con doce xirasois, pintado en agosto de 1888, Van Gogh buscaba o espírito do simbolismo. A meticulosidade das flores contrasta coa caótica situación das follas así como a pastosa aplicación da cor que, diante do fondo azul claro, consegue que o cadro teña un significado que vai máis aló que a simple reprodución das flores. Expón a imaxinación do artista e a súa gran forza expresiva e esta forza esixía un gran delirio de sentimentos.[53]

Durante este mes de agosto realizou catro pinturas sobre xirasois: primeiro con tres flores, despois con cinco, ata chegar á dos doce xirasois sobre un fondo azul, e outro con quince xirasois sobre fondo amarelo.

Antes da chegada a Arlés de Gauguin, envioulle un autorretrato, co título de Autorretrato como un bonzo, cadro no que é evidente a súa identificación co xaponismo, xa que se retratou coa cabeza rapada ao estilo bonzo.[54]

Paul Gauguin desprazouse ata alí e pasaron xuntos unha tempada, na cal as desordes mentais de Vincent impediron que a relación se mantivera. Gauguin foi o que impulsou a Van Gogh para que pintase lugares históricos de Arlés e así traballaron xuntos e pintaron a serie de vistas de Alyscamps. Escolleron diferentes motivos, Gauguin pintou unha paisaxe cun encanto pintoresco e máis ben refinado, mentres que Van Gogh escolleu un paseo enmarcado por altos álamos que tiñan unha cor amarela puro que contrastaba co verde-azul do ceo. En cambio a cor empregada por Gauguin era moito máis tímida. Pintáronse mutuamente, Gauguin pintou de perfil a Van Gogh e este pintou a Gauguin de costas.[55]

Diferentes puntos de vista entre Gauguin e Van Gogh
Paul Gauguin 085.jpg Van gogh-lallee des alyscamps.jpg
Los Alyscamps (1888) por Paul Gauguin. A avenida dos Alyscamps (1888) por Van Gogh.

Corte do lóbulo da orella[editar | editar a fonte]

Co paso das semanas, a convivencia dos dous artistas foi empeorando, debido ás súas diferenzas persoais, acentuadas polo carácter moi temperamental de ambos. Pasados menos de dous meses, na tarde do 23 de decembro de 1888, Van Gogh e Gauguin tiveron un altercado que deu orixe a unha das explicacións que se deron achega da perda da orella esquerda do primeiro, ou de parte dela. Gauguin nas súas memorias[56] sinala que Van Gogh ameazouno e perseguiuno cunha navalla e que pola noite o holandés se automutilou o lóbulo da orella esquerda (non a orella completa). A continuación, Van Gogh envolvería o lóbulo nun pano e dirixiuse a un bordel de Arlés, onde presentou este «agasallo» a unha prostituta chamada Rachel. Posteriormente regresou á «casa amarela». Á mañá seguinte a policía atopouno inconsciente, e foi trasladado ao hospital Hôtel-Dieu de Arlés.[57] Avisouse a Theo, e Vincent quedou ingresado durante catorce días. Gauguin deixou Arlés con rumbo a París e non volveu ter contacto con Vincent, exceptuando algunhas cartas posteriores.[58]

Autorretrato con orella vendada.

Gauguin declarou á policía que a perda do lóbulo debeuse a unha autolesión. Expúxose a teoría de que o corte na orella foi unha automutilación do artista como resultado do desgusto que lle provocou a noticia de que o seu irmán Theo íase a casar.[59]

Nunca houbo unanimidade entre os estudosos dos feitos, debido ás poucas fontes existentes e a que a versión xeralmente admitida baséase nas memorias de Gauguin, publicadas en 1903. En 2009 Hans Kaufmann e Rita Wildegans, no seu ensaio Van Goghs Ohr, Paul Gauguin und der Pakt des Schweigens (A orella de Van Gogh, Paul Gauguin e o pacto do silencio), revisaron o incidente estudando o informe policial, as noticias publicadas nos xornais da época, a correspondencia dos dous pintores e os poucos testemuños existentes, moi posteriores aos feitos. Chegaron á conclusión de que foi Gauguin quen feriu a Van Gogh co seu sabre na disputa (era mestre de esgrima), e que unha vez só Van Gogh terminaría de recortar a orella. Non se atoparon ningunha das armas. Van Gogh non diría nada para protexer ao seu amigo, e Gauguin regresaría precipitadamente a París debido á súa mala conciencia.[60][61]

Ao regresar á súa casa Van Gogh pintou o Autorretrato con orella vendada, do que existen dúas versións. Ambos cadros mostran un vendaxe na parte dereita da cabeza, e deberon ser pintados diante dun espello, xa que a orella ferida foi a esquerda.[62] Nun deles Van Gogh represéntase fumando unha pipa para transmitir unha sensación de acougo, nunha composición na que predomina tanto o equilibrio cromático como o equilibrio dos elementos iconográficos.[62] Pasadas catro semanas volveu ser ingresado xa que presentaba síntomas de teima persecutoria, imaxinábase que o querían envelenar. Durante uns dez días estivo baixo tratamento do Dr. Félix Rei. En marzo, atendendo unha petición dos veciños de Arlés que avisaron á policía, foi ingresado unha vez máis, permanecendo seis semanas no Hospital Hôtel-Dieu de Arlés. O 17 de abril, Theo contraeu matrimonio con Johanna Bonger en Ámsterdan. Pouco despois, Vincent decidiu internarse voluntariamente no hospital mental de Saint-Paul-de-Mausole, un ex-monasterio, en Saint-Rémy-de-Provence, a uns trinta e dous quilómetros de Arlés.[63]

Sanatorio Saint-Rémy-de-Provence[editar | editar a fonte]

Os derradeiros anos de Van Gogh estiveron marcados polos seus permanentes problemas mentais, que o levaron a ser recluído en sanatorios mentais de forma voluntaria, entre os que se atopaba o manicomio de Saint-Rémy. No sanatorio tiña dúas habitacións, unha delas habilitada para facela servir de taller.[64] Cando non podía pasear, pintaba cadros de interior, como Xerra con lirios. Un dos seus primeiros cadros alí foi Iris, onde mostra unha gran vitalidade rítmica e unha gran conxunción de cores. Nesta época a súa pintura caracterízase pola presenza de remuíños, como se pode observar nunha das súas pinturas máis coñecidas, A noite estrelada.[65]

La Piedad (según Delacroix), versión de Van Gogh.

Cando deixou de saír a dar paseos polos alrededores da clínica, empezou obras onde os temas eran piñeiros, cipreses e olivos. Foi durante o mes de xuño cando desenvolveu os efectos pictóricos das árbores. Dos olivos cos seus troncos sinuosos, fixo varios cadros: Alpilles con olivos en primeiro plano, Olivo e Recolección da oliva. Os piñeiros tíñaos como modelos no mesmo xardín do hospital. Un dos primeiros cadros foi Maleza, onde só se aprecian na parte inferior dos troncos con tons constituídos por azuis fríos. Máis tarde pintou os piñeiros que se aprecian nos cadros: O xardín do hospital de Saint Paul e Piñeiros no ceo da tarde. Pero foron os cipreses, coa súa forma triangular, os que lle serviron para crear unha magnífica serie de paisaxes. Incorporaba a mancha escura do ciprés en moitas das súas grandes composicións, como en A noite estrelada e, entre outras, en Campo de trigo con ciprés, Cipreses con dúas mulleres e Ciprés no ceo estelar.[66]

En Sant Remy, volveu ter a necesidade de copiar a pintores que admiraba, polo que pediu ao seu irmán Theo que lle enviase láminas de reproducións, a partir das que el interpretaba a cor ao seu xeito. Desta forma explorou temas relixiosos como A Piedade (Delacroix), onde pintou a Cristo co cabelo e a barba de cor vermella e A resurrección de Lázaro (Rembrandt). Tamén volveu copiar algunhas das súas pinturas favoritas, as de Millet: a Campesiña batendo o liño e A Noite (a partir de La Veillée de Millet). Todas se conservan no Museo Van Gogh de Ámsterdan.[67]

Exposicións en vida[editar | editar a fonte]

Finalmente, un día de verán saíu a camiñar polo campo, disparouse cunha arma de fogo no peito e regresou ao seu cuarto para morrer un día despois, deixando inacabado o cadro chamado "Os Corvos".

Campo de trigo con corvos (xullo de 1890) Pintura ao óleo, 50 x 100 cm. Museo Van Gogh, Ámsterdan.

Antonin Artaud, cun extenso poema en prosa, dános a noción da calidade de Van Gogh; bástenos ler algúns fragmentos do mesmo poema:

"...Regreso o cadro dos corvos; ¿quen veu como, nese cadro, equivale a terra ó mar?(...)o mar é azul pero non dun azul de auga senón de pintura líquida(...)Van Gogh retornou as cores á natureza, pero, a el, ¿quen llos devolverá?(...) aquel que soubo pintar tantos soles embriagados sobre tantas parvas sublevadas, o Café de Arlès, a recolección das olivas, os aliscampos;...'A ponte', sobor unha auga onde se ten o irrefreable desexo de afundir o dedo nun movemento de regresión violenta á infancia,(...)".

Obra[editar | editar a fonte]

Retrato do Dr. Gachet pintado por Van Gogh en xuño de 1890 en Auvers-sur-Oise, nos meses previos ao seu suicidio.
Detalle de autorretrato (1889).

Van Gogh produciu todo o seu traballo (unhas 900 pinturas e 1100 debuxos) durante un período de tan só 10 anos ata que sucumbiu á doenza mental (posibelmente desorde bipolar). A súa fama medrou rapidamente despois da súa morte, grazas á promoción da esposa de Theo que, aínda que non tivo unha boa relación con Vincent, resultou ser a única herdeira de toda a súa obra tras a morte do seu esposo, ocorrida pouco despois da de Vincent. O maior impulso da súa obra veu especialmente despois dunha mostra de 71 das súas pinturas, en París o 17 de marzo de 1901 (11 anos despois da súa morte).

A influencia de Van Gogh no expresionismo, fauvismo e os comezos do abstraccionismo foi enorme, e pódese notar en moitos outros aspectos da arte do século XX. O Museo Van Gogh en Amsterdam dedicase ao traballo de Van Gogh e aos dos seus contemporáneos. O museo de Kröller-Müller en Otterlo (tamén nos Países Baixos) ten unha colección considerable das pinturas de Vincent van Gogh.

Varias das pinturas de Van Gogh están entre as pinturas mais caras do mundo. O 30 de marzo de 1987 a pintura "Lírios" de Van Gogh foi vendida por un valor récord de $53,9 millóns en Southeby's, Nova Iorque. No 15 de maio de 1990 o seu "Retrato do Dr. Gachet" foi vendido por $82,5 millóns en Christie's, establecendo dese modo un novo prezo récord.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Rewald, John. Post-Impressionism: From van Gogh to Gauguin, edición revisada, Secker & Warburg, 1978. ISBN 0-436-41151-2
  2. Pomerans, Arnold. The Letters of Vincent van Gogh. Londres: Penguin Books. 1996. i-xxvi.
  3. Walther, Ingo 2000, pàg. 7
  4. Historia del Arte Espasa 2000, pàg. 1153
  5. Hughes, Robert 1990, p.144
  6. 6,0 6,1 Lecaldano, pàg.83
  7. Frank, Herbert 1988, pàg.20-22
  8. "Carta de Vincent van Gogh a Theo van Gogh -Nuenen, 18 de decembro de 1883" (en inglés). http://webexhibits.org/vangogh/letter/14/347.htm. Consultado o 1/12/2013.
  9. Thomson, Belinda 2007, p. 14)
  10. Frank, Herbert 1988, p. 25
  11. Frank, Herbert 1988, p. 26
  12. "Vincent van Gogh. Carta a Theo van Gogh. Escrita o 10 de xaneiro de 1876 en París. Tradución o inglés de Mrs. Johanna van Gogh-Bonger". Robert Harrison, num.050. http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/3/050.htm. Consultado o 03-09-2011.
  13. Frank, Herbert 1988, pp.29-30
  14. Frank, Herbert 1988, pp. 23-34
  15. "Carta de Vincent Van Gogh a Theo Van Gogh - Cuesmes, 24 de septiembre de 1880". http://www.vggallery.com/letters/152_V-T_136.pdf.
  16. López / Rebull 1995, p.3
  17. Thomson, Belinda 2007, p.16
  18. Carta 153 a Teo con data do 3 de novembro de 1881
  19. Frank, Herbert 1988, pp. 42-43
  20. "Letter 227: To Theo van Gogh. The Hague, on or about Tuesday, 16 May 1882" (en inglés). Vincent van Gogh: The Letters. Museo Van Gogh. http://vangoghletters.org/vg/letters/let227/letter.html. Consultado o 8/12/2013.
  21. Thomson, Belinda 2007, pp.17-18
  22. Thomson, Belinda 2007, pp.21-22
  23. Thomson, Belinda 2007, p.25
  24. Walther, Ingo 2000, p. 11
  25. Frank, Herbert 1988, pp. 52-53
  26. Thomson, Belinda 2007, p.30
  27. "Carta de Vincent Van Gogh a Theo Van Gogh - Nuenen, 30 de abril de 1885". http://www.vggallery.com/letters/486_V-T_404.pdf.
  28. Walther, Ingo 2000, p. 12
  29. Walther, Ingo 2000, p. 13
  30. Leprohon 20040, p. 202
  31. Frank, Herbert 1988, pp. 69-73
  32. "Carta de Vincent Van Gogh a Theo Van Gogh - Nuenen, principios de junio de 1884". http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/14/371.htm.
  33. Walther, Ingo 2000, p. 15
  34. Frank, Herbert 1988, p. 50
  35. Trabault, Marc Edo 1981, p. 216
  36. Walther, Ingo 2000, p. 27
  37. López / Rebull 1995, pp.7-10
  38. Walther, Ingo 2000, pp. 20-25
  39. Walther, Ingo 2000, p. 28
  40. Walther, Ingo 2000, pp. 31-36
  41. López / Rebull 1995, p.22
  42. "New Vincent Van Gogh painting identified" (en inglés). BBC News. http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-24014186. Consultado o 13/04/2014.
  43. "Letter 636: To Theo van Gogh. Arles, xoves, 5 de xullo de 1888." (en inglés). Vincent van Gogh: The Letters. Van Gogh Museum. http://vangoghletters.org/vg/letters/let636/letter.html. Consultado o 13/2014.
  44. "Museo Van Gogh anuncia o achado duna obra inédita do artista" (en inglés). Canal Patrimonio. 10 de septiembre de 2013. http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-24014186. Consultado o 13/2014.
  45. "Carta de Vincent van Gogh a Theo van Gogh - Arlés, 3 de agosto 1888" (en inglés). http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/18/517.htm. Consultado o 8/7/2014.
  46. "Carta de Vincent van Gogh a Theo van Gogh - Arlés, 6 de agosto 1888" (en inglés). http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/18/518.htm. Consultado o 8/7/2014.
  47. Thomson, Belinda 2007, pp.95-103
  48. "Carta de Vincent van Gogh a Theo van Gogh - Arlés, 13 de agosto 1888" (en inglés). http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/18/522.htm. Consultado o 27/07/2014.
  49. Walther, Ingo 2000, p. 50
  50. Walther, Ingo 2000, p. 52
  51. Walther, Ingo 2000, pp. 53-55
  52. "Carta de Vincent van Gogh a Paul Gauguin - Arlés, 17 de outubro de 1888". http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/18/B22.htm.
  53. Walther, Ingo 2000, p. 46
  54. Thomson, Belinda 2007, p.125
  55. Thomson, Belinda 2007, pp.132-133
  56. Gauguin P. Escritos de un salvaje. 2ª ed. Barcelona, Barral, 1989: páxs. 225-27.
  57. Forum Républicain Chronique locale, Arlés, 30 decembro de 1888
  58. Thomson, Belinda 2007, p.135
  59. Cf. «Found: the clue to van Gogh’s ear», en entertainment.timesonline.co.uk, consultado o 27-12-09.
  60. Révélations sur l'oreille coupée de Van Gogh. Éric Biétry-Rivierre, Le Figaro, 4 de maio de 2009. Consultado el 7 de junio de 2014. (en francés)
  61. Gauguin "le cortó la oreja a Van Gogh". BBC Mundo, 5 de maio de 2014. Consultado el 7 de xuño de 2014.
  62. 62,0 62,1 L'autoportrait de Van Gogh à l'oreille bandée. Georges Roque, Images Analyses, Universidade París I. Consultado el 7 de xuño de 2014. (en francés)
  63. Walther, Ingo 2000, pp. 58-60
  64. Thomson, Belinda 2007, p.145
  65. Thomson, Belinda 2007, p.146
  66. Thomson, Belinda 2007, pp.147-158
  67. Thomson, Belinda 2007, p.165

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Vincent van Gogh

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]