Hernán Cortés

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Hernán Cortés Monroy Pizarro Altamirano
Cortes-Hernan-LOC.jpg
Fernán Cortés nun gravado de W. Holl
Datos persoais
Conquistador, explorador e marqués
Nacemento: 1485
Banner of arms crown of Castille Habsbourg style.svg
Medellín
Defunción: 2 de decembro de 1547
Banner of arms crown of Castille Habsbourg style.svg
Castilleja de la Cuesta Reino de Sevilla
Servizo: 15041547
Alcume: "Hernán Cortés"
Fidelidade: Flag of Cross of Burgundy.svg Coroa de Castela
Título: Marqués do Vale de Oaxaca
Batallas: Conquista do Imperio Azteca

Hernán Cortés Monroy Pizarro Altamirano máis coñecido por Hernán Cortés, quen asinaba as as súas cartas como Fernán Cortés, nado en Medellín, Badaxoz (Extremadura) en 1485 e finado en Castilleja de la Cuesta, Sevilla o 2 de decembro de 1547, foi un conquistador castelán que encabezou a expedición que causou a caída do Imperio Azteca, territorio que actualmente é coñecido como México, en favor da Coroa de Castela, a comezos do século XVI. Cortés foi parte da xeración de colonizadores hispanos que iniciou a primeira fase da colonización castelá das Américas.

Traxectoria[editar | editar a fonte]

Comezos[editar | editar a fonte]

Nado en Medellín (Estremadura), nunha familia nobre aragonesa.[1] Foi fillo único de Martín Cortés e de Catalina Pizarro Altamirano. Era parente, por parte da nai, con Francisco Pizarro, quen máis tarde conquistaría o Imperio Inca (o que é hoxe, o Perú), e que non debe ser confundido con Francisco Pizarro que axudou a Cortés na loita contra os Aztecas. Como outros fidalgos, o seu pai enviouno aos catorce anos a estudar latín en Salamanca, cidade que abandonou dous anos máis tarde, movido polo seu afán de aventuras. Estes estudos preparatorios e os coñecementos prácticos da lei que granxeou na súa aprendizaxe cun escribano en Valladolid deron pé ao mito que Cortés cursó leis na Universidade de Salamanca.[2] Tras varios intentos errados, por unha banda, de embarcar para as Indias, e, por outra, de participar nas campañas de Gonzalo Fernández de Córdoba en Italia, finalmente, na primavera de 1504, partiu cara á illa de A Española, onde se instalou como plantador e funcionario colonial.

Neste punto na súa vida, Cortés foi descrito por Gómara como inquedo, altivo e malintencionado.[3] Esta é probablemente unha boa descrición dun mozo de dezaseis anos que volvera a casa para atoparse a si mesmo frustrado pola vida na súa pequena cidade de provincias.

Nese momento, as noticias dos descubrimentos de Colón no Novo Mundo estaba sacudindo o interese en España.

Cuba[editar | editar a fonte]

En 1511 participou na expedición da conquista de Cuba dirixida polo gobernador Diego de Velázquez, de quen recibiu terras e escravos na illa. Chegou a ser nomeado alcalde de Santiago de Cuba, aínda que foi despois encarcerado polo gobernador, acusado de conspirar na súa contra. Liberado, casouse coa cuñada do propio Diego Velázquez, de nome Catalina Suárez Marcaida.

A finais de 1518 Velázquez confioulle o mando da terceira expedición, tralas de Francisco Hernández de Córdoba e Juan de Grijalva, para continuar os seus descubrimentos na costa de Iucatán. Pero Velázquez pronto desconfiou del.

Conta Bernal Díaz del Castillo, autor de Historia verdadera de la conquista de la Nueva España, que un bufón de Velázquez, chamado Cervantes o tolo, díxolle ao seu señor, ao xeito dos bufóns: «A la gala de mi amo Diego, Diego, ¿qué capitán has elegido? Que es de Medellín de Extremadura, capitán de gran. Más temo, Diego, no se te alce con la armada, que le juzgo por muy gran varón en sus cosas»..

Hernán Cortés seguía, con todo, cos preparativos da expedición, e debido a súa gran elocuencia, dotes de persuasión e suxestión, pronto logrou reclutar a máis de 600 homes para a súa causa.

Conquista do México[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Conquista do Imperio Azteca.
Expedición de Hernán Cortés desde Cuba hasta Tenochtitlan.

Adiantándose a que lle cesase Diego Velázquez, a armada de Cortés partiu precipitadamente do porto de Santiago de Cuba o 18 de novembro de 1518. Como ía escasa de bastimentos, tivo que aprovisionarse destes no porto de Trinidade e outros lugares.

Finalmente, o 10 de febreiro de 1519, a flota abandonou as costas de Cuba. Consistía aquela armada en 11 naves, con 518 infantes, 16 xinetas, 13 arcabuceiros, 32 ballesteiros, 110 mariñeiros e uns 200 indios e negros como auxiliares de tropa. Levaban 32 cabalos, 10 canóns de bronce e 4 falconetes. Por capitáns ían Alonso Hernández Portocarrero (ao que entregaría máis tarde a india doña Marina), Alonso Dávila, Diego de Ordás, Francisco de Montejo, Francisco de Morla, Francisco de Saucedo, Juan de Escalante, Juan Velázquez de León (parente do gobernador), Cristóbal de Olid, Gonzalo de Sandoval e Pedro de Alvarado. Moitos destes eran veteranos da guerra de Italia. Por piloto principal ía Antón de Alaminos con experiencia nas dúas expedicións anteriores de Francisco Hernández de Córdoba e Juan de Grijalva.

Primeiros contactos cos pobladores[editar | editar a fonte]

La Malinche traduce a lingua dos mexicas a Cortés. Lenzo Tlaxcala Século XVI

O primeiro contacto coas civilizacións mesoamericanas o tivo na illa de Cozumel, un importante porto naviero e centro relixioso maia que formaba parte da xurisdicción de Ecab, e onde se atopaba o santuario dedicado a Ixchel, deusa da fertilidade. Os españois chegaron durante o Período Posclásico da Cultura maia pouco logo da caída de Mayapán en 1480, que levou á fragmentación da península de Iucatán en 16 pequenos estados, cada un co seu propio gobernante denominado «halach uinik», e en constante conflito entre si.

Inmediatamente logo de presentarse ao «batab» (gobernante local da cidade) Cortés pediulle que deixasen a súa relixión e adoptasen o cristianismo mandando aos seus homes a destruír os ídolos relixiosos maias e poñer cruces e imaxes da Virxe María no templo. Unha biografía do rei Carlos I escrita en 1603 relata o momento así:

Espantáronse los isleños de ver aquella flota y metiéronse al monte, dejando desamparadas sus casas y haciendas. Entraron algunos españoles la tierra adentro y hallaron cuatro mujeres con tres criaturas y trajéronlas a Cortés, y por señas de los indios que consigo llevaba, entendió que la una dellas era la señora de aquella tierra y madre de los niños. Hízole Cortés buen tratamiento, y ella hizo venir allí a su marido, el cual mandó dar a los españoles buenas posadas y regalarlos mucho. Y cuando vio Cortés que ya estaban asegurados y contentos, comenzó a predicarles la fe de Cristo. Mandó a la lengua que llevaba, que les dijese que les quería dar otro mejor Dios que el que tenían. Rogóles que adorasen la Cruz y una imagen de Nuestra Señora, y dijeron que les placía. Llevólos a su templo y quebrantóles los ídolos y puso en lugar dellos cruces y imágines de Nuestra Señora, lo cual todo tuvieron los indios por bueno. Estando allí Cortés nunca sacrificaron hombres, que lo solían hacer cada día.
Historia de la vida y hechos del Emperador Carlos V (1519), de Prudencio de Sandoval[4]

Hernán Cortés utilizaba de intérprete a un mozo maia tomado prisioneiro na Illa Mujeres, cuxo nomee ningún cronista de Indias recolleu pero ao que os españois alcumaban «Melchorejo». A través del tivo noticias da existencia duns homes barbudos en poder dun cacicazgo maia próximo e enviou uns emisarios a rescatalos. En 1519 atoparon a Gerónimo de Aguilar supervivente do naufragio do buque Santa María de la Barca. Aguilar entón, dirixiuse a buscar a outro sobrevivente, Gonzalo Guerrero, quen vivía en Chetumal en onde lograra escapar da escravitude gañándose a confianza do cacique Nachán Can, para volverse el mesmo un nacom ou xefe militar maia e casarse coa princesa maia Zazil Há, coa que había ter varios fillos, hoxe considerados os primeiros mexicanos modernos. Aguilar decidiu volver con Cortés converténdose nun dos seus intérpretes de maiense, pero Guerrero decidiu quedarse cos maias e morreu cara a 1536. Algúns historiadores creen que pelexou contra os conquistadores españois.[5]

A batalla de Centla e a toma de Potonchan[editar | editar a fonte]

Entrada de Hernán Cortés na cidade maia de Potonchan en Tabasco en 1519

A expedición de Cortés continuou bordeando a costa guiada polo piloto Antón de Alaminos ata chegar o 14 de marzo de 1519 á desembocadura do río Tabasco (hoxe Grijalva), nas proximidades da cidade de Potonchán (Putunchan), pertencente aos putunes ou grupo maia-chontal e gobernada polo «halach uinik» Taabscoob. Alí produciuse a crucial Batalla de Centla relatada desde o punto de vista español por López de Gómara no capítulo Combate y toma de Potonchan do seu libro La Conquista de México:[6]

Cortés adiantouse facendo acenos de paz, faloulles por medio de Jerónimo de Aguilar, rogándolles os recibiran ben, pois non viñan facerlles mal, senón a tomar auga doce e comprar para comer, como homes que andando polo mar, tiñan necesidade diso; xa que logo, que llo desen, que eles llo pagarían moi cortésmente.

As autoridades de Potonchan ordenaron levarlles auga e comida para que se foran. Pero Cortés sostivo que non era suficiente e insistiu en que deixasen entrar ás súas tropas á cidade.

Replicaron os indios que non querían consellos de xente que non coñecían, nin menos acollelos nas súas casas, porque lles parecían homes terribles e mandons, e que si querían auga, que a collesen do río ou fixesen pozos na terra, que así facían eles cando a necesitaban. Entón Cortés, vendo que as palabras estaban de máis, díxolles que de ningún xeito podía deixar de entrar no lugar e ver aquela terra, para tomar e dar relación dela ao maior señor do mundo, que alí o enviaba; por iso, que o tivesen por bo, pois el desexábao facer polas boas, e si non, que se encomendaría ao seu Deus, ás súas mans e ás dos seus compañeiros. Os indios non dicían máis que se foran, e non intentasen botar bravatas en terra allea, porque de ningún xeito lle consentirian saír a ela nin entrar no seu pobo, así a todo avisarono de que si non se marchaban enseguida de alí, matariano a el e a cantos con el ían.
Batalla de Centla, na que interveu por primeira vez o cabalo nunha guerra en América. Mural no Palacio Municipal de Paraíso, Tabasco.

Os españois atacaron entón a cidade por dous flancos, producíndose unha sanguenta batalla que finalizou na derrota de Potonchán e a entrada de Cortés e os seus homes:

Os españois escudriñaron as casas e non acharon máis que maíz e galipavos, e algunhas cousas de algodón, e pouco rastro de ouro, pois non había dentro máis que catrocentos homes de guerra defendendo o lugar. Derramouse moito sangue de indios na toma dese lugar, por pelexar espidos; os feridos foron moitos e cautivos quedaron poucos; os mortos non se contaron. Cortés aposentouse no templo dos ídolos con todos os españois, e couberon moi a pracer, porque ten un patio e unhas salas moi boas e grandes. Durmiron alí aquela noite con boa garda, como en casa de inimigos, máis os indios non se atreveron a nada. Dese xeito tomouse Potonchan, que foi a primeira cidade que Hernán Cortés gañou pola forza do que descubriu e conquistou.

Logo da derrota, as autoridades de Tabasco fixéronlle a Cortés ofrenda de víveres, xoias, tecidos, e un grupo de vinte escravas, que foron aceptadas, cambiados os seus nomes ao ser bautizadas e repartidas entre os seus homes.[7] Entre estas escravas había unha chamada Malintzin, á que os españois renombraron Marina, coñecida tamén como La Malinche, que seria crucial na conquista de México. A súa gran intelixencia, o seu dominio das linguas maienses e náhuatl, o seu coñecemento da psicoloxía e costumes dos indios, e a súa fidelidade cara aos españois, fixeron da Malinche unha das máis extraordinarias e controvertidas mulleres da historia de América.[8] A Malinche foi intérprete, conselleira e concubina de Hernán Cortés, co cal tería un fillo Martín Cortés, do mesmo nome que o fillo lexítimo que Hernán Cortés tería catorce anos despois con Juana de Zúñiga. Marina e Gerónimo de Aguilar supliron a Melchorejo como intérpretes, debido a que este decidira boicotear aos españois e estaba incitando aos indíxenas a resistir a conquista.

Fundación de Santa María de la Victoria[editar | editar a fonte]

Mapa que mostra a extensión da provincia de Tabasco e a súa capital Santa María de la Victoria en 1549.

Despois, Cortés dirixiuse a unha gran ceiba (considerado árbore sacra polos maias) e sacando a súa espada, deu uns golpes sobre o tronco e tomou posesión desas terras fundando o 25 de marzo de 1519 a vila de Santa María de la Vitoria, que sería a primeira poboación española na Nova España e unha das primeiras en América. Inmediatamente o clérigo frei Bartolomé de Olmedo e o seu capelán Juan Díaz oficiaron a primeira misa cristiá en terra firme da Nova España e unha das primeiras no Continente

...Y después de apeados debajo de unos árboles y casas que allí estaban, dimos muchas gracias a Dios por habernos dado aquella victoria tan cumplida; y como era día de Nuestra Señora de Marzo, llamóse una villa que se pobló, Santa María de la Victoria, así por ser día de Nuestra Señora, como por la gran victoria que obtuvimos. Ésta fue la primera guerra que tuvimos en compañía de Cortés en la Nueva España(...) y dejemosle aquí y diré lo que más pasamos.
Bernal Díaz del Castillo, Historia Verdadera de la Conquista de la Nueva España

Os españois permaneceron aí, ata o 12 de abril cando Cortés embarcouse rumbo a Culúa e Tenochtitlan, deixando na vila a un puñado de soldados, encargados de pacificar a rexión.

Ese ano de 1519 comezaría unha epidemia de varíola, traída sen sabelo polos conquistadores, que no curso das seguintes décadas aniquilou ao 97% da poboación da rexión[9] feito que facilitaría a Conquista de México.

Fundación de Veracruz e alianza militar con Cempoala[editar | editar a fonte]

Vista da praza principal das ruínas da cidade de Cempoala, capital da Nación Totonaca, a primeira en establecer unha alianza militar coas hostes castelás para atacar aos señoríos da Tripla Alianza ou Ēxcān Tlahtolōyān.

En Tabasco, os españois souberon da existencia dun país cara o poñente que os amerindios denominaban «México». A flota foi, bordeando a costa mexicana, en dirección noroeste, e un día presentáronse varias canoas aztecas que viñan de parte de Moctezuma, o «tlatoani» ou emperador do Imperio azteca, con capital en Tenochtitlán. Moctezuma, emperador dos astecas, creu que era o deus Quetzalcoatl que volvía do exilio para vingarse.

A súa chegada coincidiu co vaticinado retorno do deus-rei Quetzalcóatl asteca, e el foi saudado polo imperador Moctezuma en Tenochtitlán, a capital asteca. Cortés mostroulles as súas armas de fogo, os seus cabalos para, por unha banda amedrentalos, pero por outra banda tratou de ser amable e afable con eles, falándolles de paz. Os embaixadores traían pintores, e debuxaron todo o que viron con obxecto de que o emperador fose informado fielmente e vise como eran estes «teules» (semidioses). Moctezuma volveu enviar presentes de xoias e obxectos preciosos, pero Cortés seguía insistindo en visitar ao seu emperador, o cal volveu denegar o permiso.

Cortés instalou o seu campamento enfronte da cidade de Quiahuiztlán habitada ancestralmente polos totonacas, e pouco despois converteuno en cidade, co nome de Villa Rica de la Vera Cruz (situada 70 km ao norte da actual Veracruz), por desembarcar os españois naquela paraxe un Venres Santo.

Os novos poboadores rogaron a Cortés que se proclamase capitán xeral, dependendo directamente do rei e non de Velázquez, a quen non lle recoñecía mando sobre aquelas novas terras. Logo de negarse varias veces, terminou aceptándoo. Nomeou alcalde, rexedores, alguacís, tesoureiro e alférez, consumando, pois, a desvinculación da autoridade do gobernador de Cuba sobre a expedición. Este acto é considerado como a fundación dunha das primeiras cidades europeas en América continental.

Cortés notou entón que o Imperio azteca tiña inimigos e que isto facilitaba os seus plans. Comezou a elaborar unha estratexia, co fin de aproveitar as rifas e odios que se tiñan cara ao dominio Mexica, por grande número de provincias, a fin de lograr a conquista de tan vasto imperio. Pero para iso tiña que impor tamén a súa vontade e o seu mando sobre a facción do gobernador Diego Velázquez, que sostiña que Cortés non tiña autorización para poboar, senón só para rescatar e descubrir, e que deberían volver a Cuba terminada a expedición. A maioría dos capitáns e a tropa apoiaban a Cortés, xa que intuían as grandes riquezas que podía haber en Tenochtitlán.

A primeira nación mesoamericana coa que Cortés estableceu unha alianza militar foi a Cultura Totonaca, con capital en Cempoala, unha avanzada cidade duns 20.000 habitantes. A mediados de 1519, trinta pobos totonacas reuníronse con Cortés en Cempoala para selar a alianza e marchar xuntos á conquista de Tenochtitlán. Os totonacas achegaron 1.300 guerreiros[10] á empresa de Cortés quen, pola súa banda, achegaría uns 400 españois, armas de fogo e quince cabalos.

O acordo realizouse sobre a base de que, unha vez derrotado o Imperio Azteca, a Nación Totonaca sería libre. No entanto, logo da conquista de México, os totonacas, decimados pola alianza militar e as enfermidades, nunca volveron ser o que foron. Varios deles terminaron encomendados como servos aos señores españois nas súas propias terras, particularmente no nacente cultivo da cana de azucre, quedando Cempoala deshabitada e a súa cultura extinguida e esquecida. A Cultura Totonaca volveu ser descuberta a fins do século XIX, polo arqueólogo e historiador mexicano Francisco del Paso y Troncoso.

«Queima» (barrenado) das naves[editar | editar a fonte]

Chegaron noticias de que Diego Velázquez conseguira polos seus compañeiros na Corte o nomeamento de adiantado de Iucatán, polo que enviou para contrarrestar estas influencias aos seus fieis Portocarrero e Montejo co mellor do botín obtido ata entón, para conseguir o nomeamento para Cortés. Tomou ademais a decisión de inutilizar as naves, excepto a que había de utilizar Portocarrero a fin de manter contacto directo con España, para evitar calquera fuga dos homes que non secundaban a súa rebelión fronte á legalidade do gobernador de Cuba.

Sobre a forma física real en que se inutilizaron as naves, as fontes utilizan as expresións «barrenar» (abrir buracos cun barreno ou broca) e «dar de través» (envorcar, tombar, pór en dirección transversal o barco para varalo). Posiblemente o que se fixo foi unha combinación de ambos os procesos, e en calquera caso é importante dicir que as pezas das naves serviron para propósitos posteriores que tiveron importancia decisiva na conquista da capital azteca.

Guerra e posterior alianza con Tlaxcala. Matanza de Cholula[editar | editar a fonte]

Sección reconstruída da Gran Pirámide de Cholula, no actual San Andrés Cholula (Puebla), onde se produciu a chamada Matanza de Cholula (1519).


O 16 de agosto de 1519, Cortés abandonou a costa e iniciou a súa marcha cara ao interior, rumbo cara o corazón do Imperio Mexica, cun exército de 1.300 guerreiros totonacas, 200 indios de carga, 6 canóns, 400 infantes españois e 15 de cabalería.[11]

A fins de agosto o exército de Cortés chegou ao territorio da Confederación ou República de Tlaxcala, integrada por catro señoríos autónomos: Tepeticpac, Ocotelulco, Tizatlán e Quiahuiztlán.

Por entón, Tlaxcala e Tenochtitlán representaban dúas concepcións opostas de organización política que as levou ao enfrontamento aberto. Tlaxcala organizouse como unha confederación de cidades-estados unidas nunha república gobernada por un Senado; pola contra México-Tenochtitlán organizouse como un imperio.[12]

A partir de 1455 o Imperio Azteca, conformado sobre a base da Tripla Alianza entre Tenochtitlán, Texcoco e Tlacopan, iniciara as chamadas «guerras floridas» contra Huejotzingo, Cholula e Tlaxcala, co fin de capturar prisioneiros para os seus sacrificios relixiosos, e as cales garantíronlle o repudio do resto dos señoríos indíxenas.

Nesas circunstancias chegou Cortés ao territorio de Tlaxcala, ao mando do seu exército totonaca-español. Inicialmente a República de Tlaxcala, ao mando de Xicohténcatl Axayacatzin, negou aos invasores o paso polo seu territorio, enfrontándose o 2 de setembro no desfiladeiro de Tecoantzinco con sorte favorable a Cortés. Ao día seguinte produciuse un novo enfrontamento nos chairos, que volveu ser desfavorable para Tlaxcala levando á división da República, coa deserción das tropas de Ocotelulco e Tepeticpac, ao decatarse de que non podían prevalecer ante os 400 soldados españois e os seus aliados indíxenas. Superadas en táctica e disciplina de guerra -varios dos soldados españois e ata dos seus capitáns eran terzos e veteranos de Italia, o mellor de Europa nese entón-, as tropas de Xicohténcatl volveron a ser derrotadas e o Senado ordenou deter a guerra e ofrecer a paz a Cortés. Este acordo estableceu a crucial alianza cos tlaxcaltecas, opositores ao réxime Mexica, o cal nunca puidera conquistar o seu territorio. Cortés detívose alí varias semanas.

No seu paso cara a Tenochtitlán Cortés chegou a Cholula, aliada do Imperio Azteca, que era a segunda cidade máis grande logo de México-Tenochtitlán, con 30.000 habitantes. Bernal Díaz del Castillo conta na súa crónica que logo de recibir a Cortés e o seu enorme exército, as autoridades de Cholula planearon tenderlle unha emboscada e aniquilar aos españois. Díaz del Castillo conta que el e as tropas viron a un costado dos templos as varas con colares que supuxo destinadas aos españois para ser levados cativos a Tenochtitlán. Díaz del Castillo tamén conta que unha anciá e uns sacerdotes dos templos de Cholula alertaron a Cortés, quen mandou inmediatamente ao seu exército a atacar, causando o que se coñece como a matanza de Cholula, na que máis de 5.000 homes morreron en cinco horas. O continxente permaneceu en Cholula durante outubro e novembro e ao saír Cortés mandou incendiar a cidade.

Despois chegou a Santa Catarina Ayotzingo, desde onde preparou o ataque a Tenochtitlán. Á súa chegada a México-Tenochtitlán, Cortés quedou sorprendido pola beleza do lugar, que é descrita por Díaz del Castillo como «un soño». No seu paso desde Cholula, Cortés percorrera o camiño cara ao Val de México, cruzando por entre dous volcáns, o Popocatépetl e o Iztaccíhuatl ata chegar a en unha paraxe boscoso e de espléndida beleza que ata hoxe leva o nome de Paso de Cortés. Do outro lado, avistou por primeira vez o lago de Texcoco aproximándose a el polo rumbo de Xochimilco.

Tenochtitlán[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Noite Triste.

Hernán Cortés, na súa marcha cara a México-Tenochtitlán, o exército de Cortés (uns trescentos españois) e o apoio duns 3.000 tlaxcaltecas avistou os volcáns Popocatépetl e Iztaccíhuatl. E un dos capitáns de Cortés, chamado Diego de Ordás foi o primeiro europeo en ascender á cima do volcán Popocatépetl en compañía de dous compañeiros de armas, causando unha gran impresión entre os nativos que acompañaban a expedición de Cortés. Por tal fazaña e méritos militares, o emperador Carlos V outorgoulle a Diego de Ordás mediante decreto expedido o 22 de outubro de 1523, o dereito de posuír un escudo de armas cunha vista do volcán.[13] [14]

Encontro de Hernán Cortés e Moctezuma

Á entrada da cidade, realizada o 8 de novembro de 1519, produciuse o encontro de Moctezuma e Cortés, facendo de intérprete dona Marina. Moctezuma II creu que os españois eran enviados do deus que viría do leste -este é Quetzalcóatl ou Serpe Emplumada- e foi un espléndido anfitrión destes, obsequiándolle entre outras cousas, o Tocado do Deus Quetzalcóatl, mellor coñecido como Penacho de Moctezuma[15] e o cal, foi enviado xunto con outros presentes á Corte Imperial. Dado que Carlos V era un Austria -casa dos Habsburgo- ao extinguirse a rama Española, este agasallo terminou en Austria.[15]

Mentres os españois quedaban en Tenochtitlán, Moctezuma hospedounos no templo do seu antecesor Axayácatl (no palacio do pai de Moctezuma), podendo entón admirar a grandiosidade daquela cidade. Nos días seguintes, os españois visitaron os palacios e templos da gran capital azteca, así como o gran (templo) da cidade xemelga do imperio, Tlatelolco, e o seu mercado: unha praza de máis do dobre de grande que a Praza Maior de Salamanca (tida entón pola máis grande da cristiandade).

Residindo os españois no palacio, ocorréuselles que xa era hora de ter capela propia e, posto que Moctezuma negouse a que a erixisen no de Huitzilopochtli, resolveron levantala no seu aloxamento, previo permiso do emperador.

Palacio de Hernán Cortés en Cuernavaca, Morelos

Buscaban os capitáns o mellor sitio para emprazala cando un soldado, que era carpinteiro, notou nunha parede a existencia dunha porta tapiada e encalada de poucos días. Recordaron entón que se rumoreaba que naqueles aposentos tiña depositados Moctezuma os tesouros que fora reunindo o seu pai Axayácatl.

Placa conmemorativa do primeiro encontro entre Cortés e Moctezuma na Cidade de México. Estudos recentes determinaron que, con toda probabildad, o conquistador estremeño e o tlahtoani mexica atopáronse nun sitio distinto ao que sinala o monumento.

Alí entraron Cortés e algúns capitáns e tras a vista dun enorme tesouro ordenou que se volvese a tapiar. Debido a advertencias previas dos tlaxcaltecas, empezoulles a inquietar entón a posibilidade de ser asasinados. Catro capitáns e doce soldados presentáronse a Cortés para facerlle presente a conveniencia de prender ao emperador, mantendo como refén, para que respondese coa súa vida da vida do exército. Non se tomou de momento ningún acordo, pero unha noticia precipitou a resolución.

Mentres tanto nas proximidades da Villa Rica de la Vera Cruz, aconteceu a batalla de Nautla, entre os mexicas dirixidos por Cuauhpopoca e os totoncas aliados dos conquistadores españois, no conflito mataron a Juan de Escalante, alguacil maior, e a sete españois o que supuxo un desprestixio para as armas españolas ao ver que non eran semidioses e que podían ser vencidos. Un soldado chamado Argüello foi feito prisioneiro, morreu no camiño polas feridas da guerra e a súa cabeza enviada ao emperador azteca, quen non quixo colocala en ningún templo.

Unha vez que Moctezuma caeu na celada dos españois, Cortés tívoo como refén so pena de morte inmediata. Tranquilizou ao seu garda dicindo que ía de propia vontade, e tras ser trasladados cos españois todos os seus aveños seguiu manifestando a todas as súas visitas que estaba alí de propia vontade.

Cortés esixiu que os caciques autores da agresión a Veracruz fosen castigados. Levados á súa presenza, confirmaron que obedecían ordes de Moctezuma. Os capitáns aztecas foron sentenciados a morrer na fogueira.

Conseguiu tamén que Moctezuma se declarase vasalo de Carlos V. A casta sacerdotal e a nobreza conxuraron para liberar ao seu señor e aniquilar aos españois.

Loita entre españois[editar | editar a fonte]

Neses días recibiuse a noticia da chegada de 18 navíos ao Porto de Veracruz, créndose nun principio que eran reforzos do emperador, pero enseguida sóubose que eran tropas mandadas por Diego de Velázquez para castigar aos rebeldes. Estas tropas estaban mandadas por Pánfilo de Narváez. Aínda por riba, puxeron sobre aviso a Moctezuma de que Cortés era un rebelde ao seu rei, e que se podía, o matase. Así que Cortés non tivo máis remedio que deixar unha guarnición de pouco máis dun centenar de españois en Tenochtitlán ao mando de Pedro de Alvarado, e el con trescentos españois e varios centos de indios, saíu ao encontro das tropas de Narváez. Cortés atacou o campamento inimigo en plena noite, derramando moi pouco sangue e capturando a Narváez só uns momentos logo de establecer combate. Tras mostrar aos soldados os adornos de ouro, e de incitalos a unírselle, a maioría cambiou de bando a favor de Cortés, que grazas a isto triplicou os seus efectivos da noite para a mañá. Pola súa banda, Narváez regresou por onde viñera, cuns cantos seguidores, mentres que Cortés regresaba a Tenochtitlán.

A matanza do Templo Maior[editar | editar a fonte]

Matanza do Templo Maior. Pintura contida no Códice Durán.
Artigo principal: Matanza de Tóxcatl.

Mentres, en Tenochtitlán, Alvarado, medorento dunha concentración masiva de guerreiros na Praza Maior de Tenochtitlán, e temendo os posibles agoiros de Cholula, cometera unha matanza de nativos, de nobres, caciques e xefes do exército cando estes estaban celebrando a festa de Tóxcatl (quinto mes dos 18 que tiña o calendario azteca) en honra a Tezcatlipoca. Algunhas fontes falan tamén de culto ao sempre presente Huitzilopochtli.[16] Dado o desatino de Alvarado, a poboación, loxicamente, indignouse, porque o ambicioso Pedro de Alvarado quitoulles as súas xoias e materiais preciosos que vestían.[16] Ao facer isto os poboadores rebeláronse contra Moctezuma, non téndolle ninguén respecto. Os españois tivéronse que refuxiar nos aloxamentos do palacio.

A rebelión e A Noite Triste[editar | editar a fonte]

Batalla da Noite Triste
Artigo principal: Noite Triste.

O 24 de xuño de 1520 o exército de Cortés entraba novamente na cidade. O irmán de Moctezuma, Cuitláhuac, foi liberado para que xestionase a pacificación, pero no canto diso, púxose á fronte dos mexicas e uniuse ao xefe dos caciques, chamado Cuauhtémoc -e quen sería o seguinte tlatoani azteca-, para oporse á ocupación española. Cortés conseguiu que Moctezuma tratase de tranquilizar aos inconformes e que deixasen saír aos españois da cidade. Existen dúas versións á morte de Moctezuma: unha é que cando falaba ao seu pobo, recibiu unha pedrada dos propios aztecas que o feriu de morte; a outra di que Hernán Cortés ordenou matalo cando viu que non podía acougar ao pobo, aínda que esta última versión foi achegada polos aztecas e considérase menos probable.[17]

Estando así a situación os soldados españois, foron cercados na casa do seu aloxamento, rodeados por multitudes de indíxenas indignados. Os asediados vían diminuír a auga, as municións e toda clase de víveres. A única saída era a retirada. E fixérona na chuviosa noite do 30 de xuño ao 1 de xullo de 1520, coñecida como a Noite Triste. Ao escabullirse silenciosamente, os españois dirixíronse a unha das calzadas que conducían á saída de Tenochtitlán. Xa non lles faltaba moito para completar a retirada cando foron descubertos por unha anciá, que deu a alarma, e nuns momentos, miles de guerreiros aztecas atacaron en tromba aos españois; acosaronos ao longo da calzada, mentres outros atacaban desde as súas canoas. Naquela retirada caeu a maioría dos españois, sobre todo os que chegaron con Narváez, que ao levar moitas pezas de ouro consigo, a pesar das advertencias de Cortés, morreron afogados no lago: Perdeuse ademais gran cantidade de pezas de artillería e de cabalos, así como gran parte do tesouro que se transportaba.[18] Perseguidos polos aztecas, o 7 de xullo, preto de Otumba, os españois reorganizáronse, e plantaron batalla aos guerreiros que os perseguían, logrando derrotalos.

Sitio e caída de Tenochtitlan[editar | editar a fonte]

O suplicio de Cuauhtémoc (1893) segundo Leandro Izaguirre
Artigo principal: Conquista do Imperio Azteca.

Logo da súa derrota na Noite Triste os españois e os seus aliados tlaxcaltecas recuarón ata Tlaxcala; reorganizáronse e atacaron Tenochtitlán, pondo en sitio á cidade. Cabe meditar se neste punto a alianza dos Tlaxcaltecas podería ou non considerarse lexítima, porque dada a fraxilidade dos españois, puideronos eliminar e non o fixeron. No canto diso, lles aprovisionaron, acubilláronlles e soportaron, coa consecuente obtención de prebendas e privilexios posteriores, que o conquistador esta vez, si parece respectar.

Dada a indignación dos Mexicas pola profanación dunha das súas festas principais -onde ocorre a matanza perpetrada por Alvarado-, e entendendo que os Aztecas non se renderían, Cortés manda traer os navíos que inhabilitara, peza por peza, co fin de porlle sitio a Tenochtitlan; os navíos foron reconstruídos no Lago que rodeaba a cidade e tras un sitio que durou 75 días, nos que os Aztecas que pelexaron ata o seu práctico exterminio, finalmente foron derrotados e sometidos a escravitude. É por esta razón que podemos dicir, que os actuais descendentes indíxenas ou a mestizaxe derivada destes, deuse máis que co pobo Mexica, cos vencedores Tlaxcaltecas e outros señoríos indíxenas que, ao termo da guerra, obtiveron status de principais nas súas provincias e en diferentes casos, como representantes ante a coroa Española como Caciques gobernantes.

Logo de consumada a conquista, Cortés faise acompañar por Cuauhtémoc de quen se di, chegou a torturar para sacarlle información sobre o tesouro Azteca. Non obtendo resposta positiva, Cortés leva a Cuauhtémoc ás súas expedicións posteriores onde máis tarde resultará morto, presuntamente mandado aforcar por Cortés.

A viaxe de Cortés á Las Hibueras[editar | editar a fonte]

Cortés tiña coñecemento das riquezas que existían en Las Hibueras, na actual República de Honduras, ademais que escoitara que existía un paso «que en opinión de moitos pilotos [...] por aquela baía sae estreito á outra mar» (do océano Atlántico ao océano Pacífico), estreito de cuxa existencia dera coñecemento o piloto Juan de la Cosa desde o ano 1500. Así pois, Cortés enviou o ano de 1524 ao mando do seu capitán Cristóbal de Olid cinco navíos e un bergantín rumbo ás Hibueras, a bordo dos cales ían 400 homes, suficiente artillería, armas e municións, ademais de oito mil pesos ouro para comprar en Cuba cabalos e bastimentos. En tanto, partira unha expedición por terra ao mando do capitán Pedro de Alvarado para conquistar e explorar Centroamérica.

Máis cedo que tarde Cortés deuse conta que o capitán Cristóbal de Olid, home de toda a súa confianza, entrara en tratos co seu principal inimigo, nada menos que o gobernador de Cuba, Diego de Velázquez, para roubarlle a Cortés as novas terras que se haberían de descubrir na viaxe de exploración e conquista que el mesmo estaba sufragando. Fóra de si, Cortés montou unha segunda expedición en xuño de 1524 ao mando do seu primo Francisco de las Casas, en cinco navíos e con cen homes con ordes de aprehender e castigar ao infiel Cristóbal de Olid. Ao arribar a expedición punitiva á actual Honduras logo dun naufraxio, sucedéronse unhas escaramuzas e foi tomado prisioneiro o enviado de Cortés, o seu primo Francisco de las Casas, en compañía de Gil González Dávila, este recentemente chegado co título de gobernador do golfo Dulce.

Dalgún xeito, tanto De las Casas como Gil González lograron escapar cara á xungla. Posteriormente, amigos de Cortés nunha cea tomaron prisioneiro a Cristóbal de Olid e o degollaron, dando por terminado o asunto.

En tanto Hernán Cortés, sen saber o que sucedera, emprende por terra rumbo ás Hibueras en compañía dun gran exército. Camiñou ata Veracruz, onde se embarcou ata a vila do Espírito Santo, de aí continuou por terra entrando en Tabasco onde con grandes dificultades atravesou grandes pantanos, caudalosos ríos e selvas impenetrables, pasou por varias poboacións tabasqueñas como Cupilco, Cimatán, Nacaxuxuca, Zaguatán, Chilapan, Ixtapa, Acalán, Tatahuitalpan, Usumacinta (onde mandou aforcar a Cuauhtémoc) e Teutiercas. Xa en Guatemala chegou a Tayasal, continuou por agrestes serras e chegou á poboación maia de Nito e logo ao porto de Naco onde se decatou do sucedido a Cristóbal de Olid así que se embarcou de regreso á cidade de México, chegando en 1525.

Descubrimento da «California»[editar | editar a fonte]

A illa de California, mapa do século XVII
Sabed que a la diestra mano de las Indias existe una isla llamada California muy cerca de un costado del Paraíso Terrenal; y estaba poblada por mujeres negras, sin que existiera allí un hombre, pues vivían a la manera de las amazonas. Eran de bellos y robustos cuerpos, fogoso valor y gran fuerza. Su isla era la más fuerte de todo el mundo, con sus escarpados farallones y sus pétreas costas. Sus armas eran todas de oro y del mismo metal eran los arneses de las bestias salvajes que ellas acostumbraban domar para montarlas, porque en toda la isla no había otro metal que el oro.
Las sergas de Esplandián, de García Ordóñez de Montalvo (Sevilla, 1510).

Considérase actualmente a Hernán Cortés como o descubridor da península de Baixa California, aínda cando o primeiro europeo que desembarcó en dita península foi o piloto e navegante español Fortún Jiménez, quen ao mando do navío Concepción, propiedade de Hernán Cortés, avistou e desembarcó no ano 1534 na península, da cal pensou que era unha illa.

Na cuarta Carta de Relación, fechada en México o 15 de outubro de 1524, escribe Hernán Cortés ao rei de España da preparación de barcos para explorar e someter novos reinos sobre a Mar do Sur (Océano Pacífico), idea que bullía na súa mente desde dous anos atrás, recentemente consumada a conquista da gran Tenochtitlán. En 1529, estando Cortés en España, asinou un convenio coa Coroa española polo cal obrigábase a enviar pola súa conta «armadas para descubrir illas e territorios na Mar do Sur».

Desexaba atopar ademais do dominio territorial e as posibles ganancias en metais preciosos nas novas terras a descubrir, un paso de mar entre o Pacífico e o Atlántico, pois se pensaba que si Fernando de Magallanes atopara un estreito que comunicaba ambos océanos polo sur, tamén debería existir outro paso polo norte. Ese paso marítimo era o mítico Estreito de Anián. No mencionado convenio estipulabase que das terras e ganancias que se obtivesen, unha décima parte corresponderían ao descubridor en propiedade perpetua, para si e os seus descendentes.

Expedicións posteriores[editar | editar a fonte]

A primeira expedición[editar | editar a fonte]

Durante a súa estanza en España en 1529, Cortés conseguiu de Carlos V o título de Marqués do Val de Oaxaca[19] e o goberno sobre os futuros descubrimentos no Mar do Sur.[20] Xa de volta a México, o 30 de xuño de 1532 enviou ao seu primo Diego Hurtado de Mendoza para que explorase as illas e litorais do Mar do Sur, máis alá dos límites da audiencia da Nova Galicia gobernada por Nuño de Guzmán inimigo acérrimo de Hernán Cortés. Partiu a expedición en dous barcos dende o golfo de Tehuantepec, despois de tocar Manzanillo (Colima) e forón costeando as costas de Xalisco e Nayarit, que naquel entón formaban parte da audiencia da Nova Galicia, ata descubrir as Illas Marías, de alí regresaron a terra firme e trataron de obter abastecemento de auga na baía de Matanchén, Nayarit, abastecemento que lles foi negado por ordes de Nuño de Guzmán, dono e señor da rexión.

Un dos barcos maltratados polas tormentas emprendeu o regreso, arribou ás costas de Xalisco e rematou en mans de Nuño de Guzmán, en tanto o outro navío no que ía Diego Hurtado de Mendoza tomou rumbo ao norte, xamais ningún dos que ían a bordo regresou á Nova España, non se volveu ter noticias deles, anos despois o autor da Segunda Relación anónima de la jornada que hizo Nuño de Guzmán a la Nueva Galicia, recolleu algunhas informacións que fan supoñer que a nave que comandaba Diego Hurtado de Mendoza naufragara no litoral norte do hoxe estado de Sinaloa, perecendo el e o resto da tripulación.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. José-Santiago Crespo Pozo; Ricardo Sanlés Martínez, et al. (1983). Blasones y linajes de Galicia: Parte genealógica, A-F. 2a ed. Gran Enciclopedia Vasca. ISBN 9788424807832. http://books.google.cat/books?id=LJAaAAAAYAAJ&q=Y+aquel+gentil+escudo+repartido+Todo+el+en+cuatro+partes+diferentes&dq=Y+aquel+gentil+escudo+repartido+Todo+el+en+cuatro+partes+diferentes&hl=es&ei=FDf4TdWFJIqW8QPWqonkCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&sqi=2&ved=0CC4Q6AEwAA. Consultado o 1/06/2013.
  2. “Hernán Cortés”, International Encyclopedia of the Social Sciences, 2a ed (2008), t. 2, pp. 146-149.
  3. La Biblioteca llatí, Hernán Cortés
  4. La obra Historia de la vida y hechos del Emperador Carlos V, de Prudencio de Sandoval, 1519, III,1603, está disponible en: [1].
  5. Jerónimo de Aguilar y Gonzalo Guerrero: dos actitudes frente a la historia, por Eduardo Matos Moctezuma, México Desconocido
  6. Gómara, Francisco López de. «Combate y toma de Potonchan», en La Conquista de México, páx. 72-75. Edición de José Luis de Rojas. Crónicas de América. Editorial Dastin, S.L. España.
  7. López de Gómara, Francisco, Historia de la Conquista de México, Prólogo y cronología de Jorge Gurría Lacroix, Caracas, Biblioteca Ayacucho, 1984. pp. 39-40
  8. Malinche: ¿Creadora o traidora?, por Michael Conner
  9. Cook, S. F. y W. W. Borah (1963), The indian population of Central Mexico, Berkeley (Cal.), University of California Press.
  10. López de Gómara, Francisco Historia de la conquista de México cap. XLIV, pax. 67-70.
  11. Casasola, Gustavo (1968). Seis siglos de historia gráfica de México, 1325-1925. Ed. G. Casasola
  12. Enciclopedia de los Municipios de México (2005). "Tlaxcala" (en castelán). Gobierno del Estado de Tlaxcala. http://www.e-local.gob.mx/wb2/ELOCAL/EMM_tlaxcala.
  13. Thomas, Hugh (1993) "La conquista de México" cap.19 "Otro nuevo mundo de grandes poblaciones y torres" ISBN 970-690-163-9
  14. Díaz del Castillo, Bernal (1568) Historia verdadera de la conquista de la Nueva España cap. CLVIII pp-398 Cervantes Virtual texto en la web.
  15. 15,0 15,1 Luis González de Alba. "El penacho de un pobre diablo" (en castelán). LA CIENCIA EN LA CALLE. http://www.jornada.unam.mx/1996/08/05/cica0508.html. Consultado o 2/11/2013.
  16. 16,0 16,1 Ávila Ramírez, Margarita (setembro 2007). "La llegada de los conquistadores". Hstoria de México; sus civilizaciones y su cronología. (3ra ed.). pp. 75.
  17. ARTEHISTORIA, protagonistas de la historia. "Moctezuma II Xocoyotzin" (en castelán). http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/personajes/5749.htm. Consultado o 2/11/2013.
  18. ARTEHISTORIA, grandes batallas. "La Noche Triste" (en castelán). http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contextos/1650.htm. Consultado o 2/11/2013.
  19. Cédula do emperador Carlos V, concedendo título de Marqués do Val a Hernán Cortés 20 de xullo de 1529, na Colección de documentos inéditos para a historia de España, vol. I, páx. 105-08.
  20. Cédula de Carlos V nomeando a Hernán Cortés gobernador das illas e terras que descubrise no mar do Sur 5 de novembro de 1529, op. cit.,vol. II, páx. 401-05.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]