Nápoles

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Coordenadas: 40°50′N 14°15′E / 40.833°N 14.250°E / 40.833; 14.250

Nápoles
Napoli (en italiano)
Napule (en napolitano)
Flag of Naples.svg CoA Città di Napoli.svg
MontageofNaples.jpg
Vistas da cidade
Situación xeográfica
Nápoles en Italia
Nápoles
Nápoles
País Italia Italia
Rexión Bandeira de Campania Campania
Provincia Provincia de NápolesNápoles (NA)
Xeografía
Altitude 1.444 m Monte S. Angelo msnm
Superficie 1.171 km² km²
Poboación
Poboación 3.080.254 (2011)
Densidade 2.630,45 hab/km²
Xentilicio Napolitano/a[1]
Información
Código postal 80121-80147 (Nápoles), 80010-80079 (provincia)
Alcalde Antonio Pentangelo (PDL)
Páxina web www.provincia.napoli.it

Nápoles (Napoli en italiano) é unha cidade do sur de Italia no litoral da rexión da Campania, presentando na súa costa o principal porto marítimo do sur Italia. Esténdese por unha área de 243 km², cunha poboación de 984.242 (2005) habitantes (a meirande do sur e a terceira maior da Italia) e tendo unha densidade de poboación de 8.457 hab/km².


Historia[editar | editar a fonte]

A historia de Nápoles reflexa o crisol de culturas que ten conformado a urbe ao longo de caseque tres milenios. Achados arqueolóxicos recentes confirman o poboamento da área da cidade incluso antes, no final do neolítico (IV milenio antes da nosa era), e tamén acháronse tempo atrás tumbas da Cultura do Gaudo (finais do III milenio aC).

Colonias gregas en territorio romano[editar | editar a fonte]

Aínda que obxecto de controversia, puido existir un primeiro estabrecemento comercial de gregos de Rodas na pequena illa de Megaride (a poucos metros da costa, agora unida a terra, asento do Castelo do Ovo) xa no século IX aC. O certo é que gregos de Eubea, no século VIII aC, fundaron a colonia de Cumas (20 km ao oeste na costa do mar Tirreno) e un século despois, estes estabreceron unha colonia de seu fronte a illa Megaride na boa defensa natural do outeiro Echia (ou Pizzofalcone) que chamaron Parténope (680 aC [2], disque pola lenda da serea epónima da Odisea).

A illa Megaride e o outeiro Pizzofalcone, lugar do nacemento de Nápoles (ao fondo da baía, o Vesuvio).

O intento dos etruscos de dominaren o sur da península Italiana e o seu ataque a Cumas (524 aC) marcaron o final dun período da prosperidade comercial de Parténope (mesmo seica destruída). Coa victoria final dos gregos da Magna Grecia (concretamente os de Siracusa) sobor dos etruscos e a recuperación do dominio do golfo, unha nova fundación (tamén por atenienses), a carón de Parténope (que foi renomeada Palépolis, "cidade vella") e sobor da chaira, foi levada adiante no 474 aC [3][4]. Recibíu o nome de Neápolis ("cidade nova"), trazada segundo unha planta hipodámica con tres rúas leste-oeste principais, ágora na central, acrópole no máis elevado ángulo noroeste e xa fortemente amurallada ([5] murallas que foron reforzadas no século seguinte).

O florecemento comercial baixo a hexemonía marítima ateniense (incremento de poboación ata os 30.000 habitantes) viuse ameazado polos pobos samnitas da rexión. Unha alianza coa potencia emerxente, os romanos, rematou coa incorporación das cidades xemelgas ao seu dominio (327 aC) inda que mantendo a súa idiosincrasia. A bonanza continuou coma base naval ata o século I aC. Xusto despois de concedida a cidadanía romana caeu en desgracia sucesivamente con Sila e Xulio César entrando nun período de decadencia comercial (agravada pola erupción do Vesuvio no 79 dC cuxos seísmos á danaron) pero mantendo o prestixio cultural grego que a convertía en atractiva para as elites do Imperio (residencia de Virxilio) [6].

O organismo urbano mantívose nas suas liñas principais (e será a base da vila medieval) coa caracterización propia dunha cidade romana: foro no canto do ágora co templo dos Dióscuros [7], termas, dous teatros (un cuberto ou odeón), acueduto, fontes e cloacas. Producíuse unha expansión progresiva cara ao porto (localizado ao suroeste [8]), mesmo cunha ampliación das murallas en 556 dC polo xeneral bizantino Narsés. Co final do Imperio e o ascenso do cristianismo aparecen os primeiros templos paleocristiáns (o baptistero de S.Giovanni e a basílica de Sta.Restituta, fundada polo emperador Constantino, xermolo ambos da primeira catedral de Neápolis).

Epoca medieval[editar | editar a fonte]

Despois do breve período baixo o poder dos ostrogodos (que confinaron no 476 ao último emperador Rómulo Augústulo no que fora a suntuosa vila de Lucullus, xa fortificada, na illa de Megaride) Nápoles pasou a órbita do Imperio Bizantino recuperando así a súa identidade grega (a lingua volveu a equiparárese oficialmente co latín). Dende o século VII foi capital do Ducado de Nápoles que, co debilitamento do poder bizantino, rematou sendo independente (século IX). O pazo ducal sobor do antigo pretorio bizantino seica ubicábase no solar da futura universidade federicana. A cidade enchéuse de igrexas e mosteiros fundados neste tempo [9].

En 1139 foi conquistada polos normandos, que contaban co apoio papal, pasando a formares parte do seu Reino de Sicilia con capital en Palermo. Ademais de iniciaren a fortificación definitiva do Castelo do Ovo na illa de Megaride, construíron o Castelo Capuano (sobor dun anterior castrum bizantino) no extremo leste da muralla e ampliaron esta inda máis ao suroeste [10], a carón do porto, que adquire gran relevancia (mesmo chegando a pertencer a Liga Hanseática, 1164).

En 1194, sen herdeiro normando, apoderouse do trono do reino o emperador do Sacro Imperio Enrique VI Hohenstaufen. O seu sucesor Federico II convirtíu o Castelo Capuano en residencia real e fundou os Studi Generali (a Universidade de Nápoles).

A capital do Reino de Nápoles[editar | editar a fonte]

No contexto das loitas entre güelfos e gibelinos, en 1266 a cidade pasou as mans do partidario do papa, Carlos I de Anjou, que convirtíuna na capital dun Reino de Sicilia dividido (orixe do Reino das Dúas Sicilias do século XIX).

Os anxevinos emprenden de seguida unha laboura de ampliación e embelecemento da nova sede real. Coma residencia da corte erixen fora de murallas e xunto ao porto (que tamén amplían cun gran peirao, o Molo Grande) unha nova fortaleza, o Maschio Angioino ou Castel Nuovo (1282, onde serán invitados Boccaccio, Petrarca e Giotto). Entre o castelo e a muralla (nova Porta Petruccia) aparece o Largo delle Corregge (actual Via Medina) con pazos nobiliarios e edificios administrativos ademais de hospitais e arsenal. E aínda outro castelo, o de S. Elmo sobre o outeiro do Vomero que domina a cidade, foi erixido no século seguinte (e ao seu carón a Cartuxa de S.Martiño).

As murallas son refeitas na súa metade sur cunha ampliación ao sueste arredor da nova Praza do Mercado, trasladado dende o antigo foro, sito onde eríxese San Lorenzo Maggiore. Tamén dentro dos muros constrúense outras grandes igrexas: S. Domenico Maggiore, Sta. Chiara con frescos de Giotto e principalmente o Duomo (a nova catedral xunto a Sta.Restituta e o baptistero paleocristián ao leste da área do foro [11]).

Nápoles no fin do medievo (Tavola Strozzi, 1473): Castel Nuovo e o Molo Grande do porto a carón da vella cidade amurallada.

Desenvolvemento baixo o dominio español[editar | editar a fonte]

Castel Nuovo de Afonso I de Aragón.

En 1442 o Reino de Sicilia e Nápoles pasa ao poder da Coroa de Aragón. O humanismo renacentista vai teres un foco na corte de Afonso I quen refai Castel Nuovo erixindo novas torres e cun magnífico arco triunfal de acceso [12]. Un novo recinto de murallas exténdese ata o castelo abarcando xa a área do Largo delle Corregge [13]. A poboación comeza a medrares por unha inmigración continuada e acada os 110.000 habitantes cara ao final do século.

Nos dous séculos seguintes, baixo o goberno dos vicerreis do Imperio Español, Nápoles mantivo a tendencia de forte crecemento económico e poboacional que a levaron a se converter nunha das maiores de Europa (300.000 habitantes, só tras París e Londres). Tamén no cultural continuou a súa ascendencia con nomes como os de Caravaggio e Ribera o "Spagnoletto", Giordano Bruno, T.Campanella ou Giambattista Vico asociados á Nápoles deste tempo.

Nápoles no século XVI.

O vicerrei Pedro Álvarez de Toledo (1532-1553) foi o artífice da cidade na nova época. Abríu a área urbana cunha nova expansión ao oeste da muralla, renacentista de bastións incrementando nun tercio a superficie arrodeada, ata o Castelo S.Elmo (refeito) e o Castelo do Ovo. Coma espiña dorsal da ampliación planificou unha rúa rectilínea (Vía Toledo na súa honra e que co tempo foise flanqueando con pazos) que, tanxente a vila medieval (de feito sobre o muro aragonés), servíu de base para a densa extensión reticular coñecida como os Quartieri Spagnoli ("Barrios Españois", en principio para aloxar ás tropas [14][15][16]). Ademais da pavimentación de rúas e ampliación considerable dos arsenais erixíu, no comezo da Vía Toledo preto de Castel Nuovo, un pazo vicerreinal onde no século seguinte vaise erixir o futuro Pazo Real [17].

En concreto, no 1600 por encargo do entón vicerrei Fernando Ruiz de Castro Andrade, Conde de Lemos, e con proxecto de D.Fontana comezou a obra que vai configurar un dos puntos focais da cidade moderna. Entre a Vía Toledo e o mar, enfrontando o outeiro Pizzofalcone, a fachada porticada do pazo ábrese a occidente nun novo espazo público nomeado entón Largo di Palazzo [18][19][20]. No canto dun proxecto tamén de Fontana para ampliares o porto cun segundo gran peirao que non foi posto en funconamento (terá que agardar ata o s.XIX) o frente costeiro baixo o pazo foi acondicionado coma porto militar co Arsenal vicerreinal (1578) e unha dársena (1666).

Capital borbónica[editar | editar a fonte]

No século XVIII a cidade vai seguires crecendo cara ao oeste, pola vía Chiaia que parte do Largo di Palazzo rodeando Pizzofalcone, ata o barrio burgués de Chiaia na ribeira; e tamén cara ao norte, co barrio popular ao pé do outeiro de Capodimonte [21].

Antes de acceder ao trono español, Carlos III de Borbón era monarca dun Reino de Nápoles novamente independente trala guerra de Sucesión Española e un breve período de goberno austríaco. Coma despois en Madrid, tamén foi un bo "alcalde" para Nápoles. Baixo o seu goberno a cidade acadou o seu cénit como capital europea.
Freou a extensión dos bens eclesiásticos e desconxestionou a cidade abatendo parte das murallas. Construíu o xigantesco Albergue de Pobres e a Vila Real de Capodimonte na expansión da cidade ao norte [22][23] mentres no conxunto do xa Pazo Real acaroou o Teatro de San Carlo [24]. Asemade impulsou as escavacións arqueolóxicas de Herculano e Pompeia que deron nacemento ao Neoclasicismo (fundación polo seu sucesor do Museo Arqueolóxico).

Praza do Plebiscito cara ao outeiro Pizzofalcone; de diante S.Francisco de Paula e a columnata en exedra.
Praza do Plebiscito cara a V. Toledo o Pazo Real á dereita, Pazo Prefectura enfronte e Castelo S.Elmo no Vomero.

Foi no breve período de ocupación napoleónica (1805-15) cando o Largo di Palazzo reorganizouse coma unha verdadeira gran praza, centro representativo da capital (Foro Murat, actual Praza do Plebiscito): un monumental hemiciclo columnado coa posterior igrexa de S.Francisco de Paula (neoclásica segundo o Panteón romano) coma centro fronte á fachada do Pazo Real [25][26]. No outro extremo da vila, o amplo vacío da Praza do Mercado medieval sistematizárase xa a finais do século XVIII cunha proposta semellante inda que a escala moi modesta. Tamén de época napoleónica foi a continuación do eixo de Vía Toledo cara ao norte dende o Museo Arqueolóxico ata Capodimonte (Corso Bonaparte).

O saneamento de Nápoles: os sventramenti[editar | editar a fonte]

No final do período borbónico (xa como Reino das Dúas Sicilias) houbo unha laboura de modernización (primeiro ferrocarril italiano en 1839; novo gran peirao no porto, Molo de S.Vicenzo; reconstrución do Teatro San Carlo na Praza Trieste e Trento adxacente á do Plebiscito; incipiente industrialización coa cerámica de Capodimonte) que foi continuada xa dentro do Reino de Italia despois de 1860. As insalubres condicións no casco histórico levaron ao Plan de Risanamento (1885-1914). Os obxectivos non foron acadados, a especulación gañou, as destrucións do patrimonio (os sventramenti) inxentes e a división clasista da cidade manifesta.

Galería Umberto I.
O Teatro S.Carlo e a entrada da galería dende a Praza Trieste e Trento.

Así no organismo consolidado abríronse novas estradas para desconxestionar o vello tecido: Vía Duomo no trazado grecorromano; Corso Umberto I dende a Praza Garibaldi diante da estación ao leste ata a zona de Castel Nuovo [27]. Outras arterias permitiron a expansión de novos barrios: o Corso Vittorio Emanuele, rodeando a cidade polo oeste ao pé dos outeiros, facilitou o desenvolvemento dos burgueses Vomero e Chiaia (coa ribeira entre Pizzofalcone e Mergellina [28]). No leste arredor da estación, nunha zona de sempre pantanosa, foron implementados os novos barrios obreiros (Vicaria, Arenaccia e Zona Industriale) [29].

Finalmente, na área noble da urbe, foi sistematizada a Praza Municipio (a carón do Castel Nuovo co concello [30]) e construída a monumental Galería Umberto I fronte ao Teatro San Carlo [31]. Na ribeira leste do Pizzofalcone, xunto ao Castelo do Ovo, en terreos gañados ao mar foi planificado o pequeno Borgo de Santa Lucía [32][33].

Século XX[editar | editar a fonte]

No século XX Nápoles vai quedar relegada ao papel de capital do sur de Italia (o Mezzogiorno), con diferencia a zona máis atrasada do país, cunha emigración endémica e arraigados problemas de crimen organizado que infiltran a vida civil e política.

O desenvolvemento da cidade continuou da man da importancia do seu porto, que experimentou unha constante expansión ao leste [34]. Durante o período fascista, precisamente co gallo das ambicións imperialistas daquel, a cidade foi elixida para a construción da Mostra d'Oltramare (1937), un parque feiral permanente na periferia oeste (en Fuorigrotta, nos Campos Flégreos).

Nápoles resultou moi danada na Segunda Guerra Mundial e a recuperación posterior foi lenta e chea de ilegalidades que incrementaron a conxestión. Dende os anos sesenta o plan de Kenzo Tange para un centro de negocios ao leste da estación que revitalizara a zona e de paso á enteira cidade non foi posto en funcionamento ata os anos noventa (Centro Direzionale [35]), e simboliza a esperanza de futuro da vella Neápolis [36].

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Definición de napolitano - Dicionario da Real Academia Galega
  2. Recreación hipotética de Parténope sobor do Pizzofalcone; á dereita, Megaride [1]
  3. Planta de situación de Megaride, Parténope e Neápolis (cos barcos descubertos no porto grecoromano) [2]
  4. Recreación de Palépolis (Parténope) e Neápolis no golfo co Vesuvio de fondo [3]
  5. Planta de Neápolis sobor da cidade moderna; (C) a acrópole [4]
  6. Planta de Neápolis en época romana; B.Capasso [5]
  7. Páxina sobor da Neápolis grecorromana; Giulia Grassi [6]
  8. Recreación a vista de paxaro da cidade greco-romana [7]
  9. Mapa interactivo de Nápoles con información pormenorizada da época medieval [8]
  10. Mapa de Nápoles no século XI; B.Capasso [9]
  11. Conxunto do Duomo coa catedral gótica a carón dos templos paleocristiáns (á esquerda) [10]
  12. Vista en contrapicado do acceso a Castel Nuovo baixo o arco triunfal [11]
  13. Planta de Nápoles coas murallas aragonesas; nótese na cidade vella os recintos das grandes igrexas medievais (rentes dos tres decumanos do trazado inicial) e a Praza do Mercado no extremo inferior dereito [12]
  14. Traza dos Quartieri Spagnoli [13]
  15. Vista de Nápoles cos Quartieri Spagnoli apoiados na Vía Toledo, entre a zona do Largo delle Corregge e o Castelo S.Elmo xunto a Cartuxa de S.Martiño no Vomero[14]
  16. Idem detalle [15]
  17. O Pazo Vicerreinal ao comezo da Vía Toledo; Lafrey 1566, detalle [16]
  18. Traza do século XVII coa área do Largo di Palazzo e o aínda novo Pazo Vicerreinal; nótese o desenvolvemento en ámbolos dous flancos de Vía Toledo [17]
  19. Vista do Largo di Palazzo cara á Vía Toledo [18]
  20. Idem noutra vista, L.Coccorante 1739 [19]
  21. Mapa de Nápoles co desenvolvemento do s.XVIII [20]
  22. Planta de Nápoles de 1790; no extremo norte o gran edificio do Albergo dei Poveri e o Pazo de Capodimonte [21]
  23. Vista de Nápoles dende o leste: o Pazo di Capodimonte no centro arriba, a longa fachada do Albergue (354m) a media ladeira á dereita; Tavola Duca di Noja 1775 [22]
  24. Planta da área do Pazo Real no s. XVIII xa co Teatro de San Carlo; nótese o arsenal vicerreinal e dársena militar do XVII [23]
  25. Planta do conxunto da Praza do Plebiscito: pechando os laterais foron erixidos dous pazos de fachadas simétricas entre finais do XVIII e 1825 [24]
  26. Vista aérea do conxunto da Praza do Plebiscito [25]
  27. Planta de detalle do trazado do Corso Umberto I 8coñecido coma Rettifilo) [26]
  28. Planta de Nápoles coas actuacións na ribeira (tamén trazado do Corso Umberto I e pódese apreciar a perpendicular da Via do Duomo) [27]
  29. Mapa do Plan de Risanamento de Nápoles cos novos barrios [28]
  30. Vista de época da Praza Municipio [29]
  31. Fotografía dende a Praza Trieste e Trento das fachadas enfrontadas da Galería Umberto I (esquerda) e do Teatro San Carlo; ao fondo Castel Nuovo [30]
  32. Planta da zona de Pizzofalcone co novo Borgo de Santa Lucía [31]
  33. Mapa detallado do centro de Nápoles, 1893 [32]
  34. Planta do Porto de Nápoles [33]
  35. Variantes do Plano Xeral de 1939 (base do de 1958) [34]
  36. Vista aérea do porto de Nápoles cos rañaceos do Centro Direzionale enriba das vías no centro da imaxe [35]