Virxe María

A Virxe María por Alberto Durero

A Virxe María, Santa María ou simplemente María, é considerada, segundo a tradición cristiá, a nai de Xesucristo e, polo tanto, para a meirande parte dos cristiáns, a nai de Deus.

Segundo os Evanxeos, a Virxe concibiu ó seu fillo Xesús sen intervención de ningún home (de aí o título de "Virxe"); dogmas posteriores da igrexa (Inmaculada Concepción) definiron que María nacera, a diferenza de tódolos demais humanos, sen o pecado orixinal. Estivo casada, segundo estas mesmas fontes, con Xosé de Nazaret.

É unha das santas da Igrexa máis veneradas; ten numerosas advocacións (Virxe de Fátima, de Lourdes, etc.). Segundo a Igrexa Católica, ao morrer foi levada, sen pasar polo sepulcro, por anxos ao ceo (Asunción de María)

Coroación da Virxe, na fachada da igrexa de Santa María (Cuntis, Pontevedra).

María na tradición cristiá

Temos dúas fontes principais para achegarnos á primeira visión cristiá sobre María. Os Evanxeos canónicos, sobre todo os relatos da infancia, e os Evanxeos apócrifos, principalmente o Protoevanxeo de Santiago. Non son fontes que se poidan poñer en igualdade en canto a fiabilidade, haberá que telo en conta se queremos achegarnos a un esbozo de biografía de María de Nazaret.

O Protoevanxeo de Santiago

Presenta o nacemento e infancia de María facendo un paralelismo co relato que fan os evanxeos sobre o nacemento e infancia de Xesús de Nazaret. A súa validez histórica é moi pouca, baste dicir que conteñen contradicións cos Evanxeos en puntos importantes (o matrimonio de Xosé e María), ou que está cheo de inexactitudes históricas ou de absoluta ignorancia da cultura xudía (o voto de virxindade de María).

María é filla do matrimonio formado por Xoaquín e Ana. Son un matrimonio xa maior que non ten fillos, pero a súa piedade fai que Deus se apiade deles e lles anuncie o nacemento dun fillo. Eles deciden dedicar o neno que naza ao servizo de Deus. Por iso, cando cumpre tres anos, levan a nena María ao Templo de Xerusalén.

María fai voto de virxindade, e os sacerdotes do Templo, para cumprir coas leis mosaicas, buscan un home bo e ancián que case con ela e que respecte o seu voto. Un sinal divino (a vara florida), designa como candidato ideal a Xosé de Nazaret.

A partires deste punto da narración, o Protoevanxeo segue aos evanxeos da infancia, aínda que enchendo as lagoas con detalles milagreiros e populares, por exemplo:

• O boi e a mula que dan calor ao neno Xesús.
• Na fuxida a Exipto, as palmeiras agáchanse para darlle sombra á Virxe e ao neno.
• O neno Xesús entretense facendo pombiñas de barro e soprándolle para darlles vida. Pombiñas que un Xudas Iscariote neno rompe cun pau.

Os Evanxeos da Infancia

Son os Evanxeos de Mateo e Lucas os que recollen uns relatos sobre o nacemento e os primeiros anos da vida de Xesús. Os relatos difiren en moitos aspectos: Mateo fala dos Magos ou da matanza dos inocentes, Lucas cóntanos a adoración dos pastores ou detense con máis detalle no nacemento de Xoán o Bautista.

Pero aínda coas súas discrepancias, os dous relatos teñen elementos comúns:

1. Os pais de Xesús son María e Xosé, que están legalmente prometidos pero non casados (Mt 1,18; Lc 1,27.34).
2. Xosé é da casa de David (Mt 1,16.20; Lc 1,27.32)
3. Un anxo anuncia o nacemento do neno (Mt 1,20-23; Lc 1,30-35)
4. María concibe ao neno sen o concurso do marido (Mt 1,20.23.25; Lc 1,34)
5. A concepción é por obra do Espírito Santo (Mt 1,18.20; Lc 1,35)
6. O anxo di que o neno debe de chamarse Xesús (Mt 1,21; Lc 1,31)
7. Un anxo afirma que Xesús é o salvador (Mt 1,21; Lc 2,11)
8. O neno nace cando os seus país xa viven xuntos como matrimonio (Mt 1,24-25; Lc 2,5-6)
9. O nacemento ten lugar en Belén (Mt 2,1; Lc 2,4-6)
10. O nacemento é en tempos de Herodes (Mt 2,1; Lc 1,5)
11. O neno criouse en Nazaret (Mt 2,23; Lc 2,39)

O que amosan de María os evanxeos da infancia podemos resumilo no seguinte: é unha moza xudía prometida cun home chamado Xosé, á que se lle anuncia que, pola forza do Espírito Santo, concibirá a un neno que será salvador do mundo e que se chamará Xosé.

María corre un gran risco ao aceptar este anuncio, o matrimonio xudeu celebrábase en dous tempos: primeiro a promesa de matrimonio, que xa tiña valor legal, e despois a celebración do inicio efectivo da convivencia conxugal. A pena por adulterio era a morte por lapidación. Sálvase dese destino porque o seu prometido non quere denunciala.

Durante o seu embarazo vai facer compañía e axudar á súa prima Isabel, embarazada de Xoán o Bautista.

O neno nace en Belén, a cidade da casa de David á que pertence Xosé e o seu nacemento vai acompañado de sinais que auguran unha misión especial para el. Mateo dá por sentado que xa estaban alí, segundo Lucas baixaron desde Galilea por mor do censo ordenado polo César.

Co tempo a familia instálase en Nazaret, onde Xosé exerce de carpinteiro ou artesán.

Vida pública de Xesús

Durante a vida pública de Xesús, María aparece de forma puntual pero nunca co seu marido, o que fai pensar aos estudosos que nese tempo xa era viúva. Si que aparece emparentada con outros seguidores de Xesús, como María Cleofé ou os seus fillos.

No Evanxeo de Xoán, no episodio da Vodas de Caná, María intercede polos noivos para que o seu fillo os axude.

Algunhas das aparicións de María nesa etapa non están exentas de controversia. En ocasións aparece enfrontada coa figura de Xesús, pois a familia quere levalo de volta para casa pois pensan que está tolo. Noutra ocasión, predicando Xesús en Nazaret, os veciños queren tiralo por un barranco Acúsano de mentireiro: non pode ser o Mesías posto que todos coñecen quen é: o fillo de Xosé, a súa nai e os seus irmáns son veciños do pobo.

Ten unha destacada presenza no momento da paixón, ao pé da cruz do seu fillo. Xesús encárgalle ao discípulo amado (seguramente Xoán o Evanxelista) que coide da súa nai. Despois do descendemento, Nicodemo pon o cadáver de Xesús no colo de María.

Nos Feitos dos Apóstolos

María está reunido co resto do grupo de discípulos de Xesús o día do Pentecoste, cando a chegada do Espírito Santo enche de forza a aquela primeira comunidade para saír a anunciar de Xesús é o Cristo e que morreu e resucitou.

Esta é a derradeira aparición de María no Novo Testamento.

Últimos anos segundo a tradición cristiá

Casa da Virxe María en Éfeso (en realidade, unha construción do século VII)

Segundo a tradición, María trasladouse con Xoán o Evanxelista a Éfeso, alí chegoulle o tempo da súa dormición e a súa Asunción: adormeceu desta vida e foi levada por anxos en corpo e alma ao ceo.

Notas para unha biografía

Tendo en conta o recollido ata aquí das fontes dispoñibles, podemos aportar uns elementos cos datos máis seguros que nos poderían achegar á biografía de María:

• Era unha muller xudía, que naceu, en tempo descoñecido, na rexión de Galilea, seguramente en Nazaret.
• Casou cun home tamén xudeu, Xosé, un artesán galileo.
• Tivo, polo menos, un fillo, Xesús, chamado polos cristiáns o Cristo ou o Mesías.
• Segue ao seu fillo durante a súa predicación ou, polo menos, está presente en distintos momentos.
• Está con el no momento da súa execución na cruz.
• Despois da súa morte, forma parte do grupo de discípulos, pero non consta que tivera un papel de liderado ou protagonista.
• Nada sabemos das circunstancias da súa morte.

Os irmáns de Xesús

En dúas ocasións se nos fala nos Evanxeos dos irmáns de Xesús: cando os veciños de Nazaret queren matar a Xesús e cando a súa familia quere levalo canda eles porque o dan por tolo.

Esta expresión é fonte de interpretacións diversas e de controversia, sobre todo no campo da teoloxía católica, pola dificultade de conciliala co dogma da virxindade de María. Tampouco os termos utilizados axudan a aclarar a discusión, segundo o valor que lles deamos podemos chegar a dúas conclusións:

• O termo grego usado nos evanxeos non deixa lugar a dúbidas de que se trata de irmáns de sangue, polo que o propio texto recoñecería a existencia de irmáns de Xesús.
• Pero ese termo grego é tradución dun termo arameo que serve para designar en xeral aos parentes próximos, co que se podería traducir como irmá ou primo, por exemplo. As familias extensas, formadas polo patriarca, os seus fillo se noras e os seus netos favorecían o uso destes termos xerais para designar o parentesco.

O culto á Virxe en Galicia

Cristianización dos cultos precristiáns

A introdución do cristianismo na Gallaecia caracterizouse, como en xeral sucedeu en toda Europa, por un proceso de asimilación dos vellos cultos orixinais dos pobos cristianizados. Os casos máis notables son, con toda seguridade, as festas de Nadal e San Xoán, versións cristianizadas das festas dos solsticios de verán e de inverno (as saturnais).

En xeral, as divindades femininas da fertilidade ou os lugares de culto relacionados con estas foron cristianizados converténdoos en advocacións marianas e lugares de culto á virxe. Baste lembrar que a tradición cristiá falaba de que a virxe, trala morte e resurrección de Cristo, foi vivir con Xoán a Éfeso, cidade do Templo de Artemisa, a deusa nutricia.

Este xeito de cristianización, aplicado a Galicia, sobre todo ás zonas rurais, dá como resultado que moitas divindades e lugares de culto relacionadas coa terra ou a fertilidade -divindades normalmente femininas- acabaron convertidas en lugares de culto mariano.

De feito, moitos santuarios marianos actuais atópanse preto de fontes ou olleiros de auga, incluso a carón de xacementos arqueolóxicos. Por exemplo, no santuario da Virxe de A Franqueira, hai, chegando ao templo, unha fonte chamada "da Virxe" e, no monte de Paradanta, xusto enriba da parroquia, un dolmen, no que a lenda di que apareceu a imaxe, que ten un gravado en espiral ao que lle chaman a "coroa da Virxe".

Outro exemplo pode ser o da virxe de Aguasantas, no que segundo a lenda: Un domingo unha cega do lugar das Boliñas ía a misa acompañada dun familiar, e ó pasar a carón dunha fonte, ó pé da casa, lavouse. Ó pasar a auga polos ollos recuperou a vista, e tralo milagre, impulsada por un presentimento, atopou unha imaxe da Virxe entre a maleza. Ou tamén a Santuario da Virxe dos Milagres de Amil, Moraña, á que lle cantan: Miña Virxe dos Milagres/ que fas milagres na terra,/ fixeches nace-la auga/ na fonte da Rozavella.

No mesmo senso de unión entre auga, fertilidade e advocación feminina, aínda que situado no litoral, atopamos a Nosa Señora da Lanzada, en Noalla, Sanxenxo. Nesta caso, ademais, ligamos cos cultos propios do solsticio de verán, cristianizados como festa de San Xoán.

Influencia das ordes relixiosas

Outras advocacións marianas enraízan en Galicia traídas polas diferentes ordes relixiosas que aquí teñen as súas obras pastorais:

• A Virxe do Carme, orixinalmente ligada ás distintas ramas dos Carmelitas, asenta en Galicia e, en xeral, en toda a España litoral, como patroa das xentes do mar: dos mariñeiros, da Armada española...
• Nosa Señora do Perpetuo Socorro, ligada á orde dos Redentoristas.
• María Auxiliadora, traída polos salesianos.

Véxase tamén

Bibliografía

• Pagola, José Antonio (2007). Jesús: aproximación histórica. Madrid: PPC. 
• Jeremias, Joachim (2000). Jerusalén en tiempos de Jesús. Madrid: Ediciones Cristiandad. ISBN 8470572091. 
• de Santos Otero, A. (1993). Los Evangelios Apócrifos. Madrid: BAC. 
• Brown, Raymond E. (1982). El Nacimiento del Mesías (Comentario a los Relatos de la Infancia). Madrid: Ediciones Cristiandad. ISBN 8470573020. 

Outros artigos

• Protoevanxeo de Santiago
• Virxe do Carme
• Pedro de Mezonzo