O lobo na cultura popular galega

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Lobo gris Canis lupus signatus.
O lobo pode chegar a ser tan agarimoso coma un can.

A seguir recóllese a pegada do lobo na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral.

Etnografía[editar | editar a fonte]

Eladio Rodríguez descríbeo así [1]:

O lobo é abondoso nas serras de Galicia, sendo considerado a besta máis temible do país (trala extinción do oso pardo Ursus arctos); malia o medo que vulgarmente infunde xamáis víuselle atacar ao home, senón ao verse moi acosado e famento. O lobo galego soporta moi ben as fatigas e pode permanecer varios días sen tomar alimento; aproveita a noite pra adicarse á caza, retirándose antes do amencer pra gañares as dificultades do lugar onde ten a súa lobeira; ataca toda clase de gando, empregando a sagacidade necesaria pra non errar o golpe, e con moita cautela lánzase sobre a presa, arrástraa cara sí e fuxe con ela sen soltala, aínda que o persigan os cans, ou os pastores. Afirman os labradores galegos que adoita elixir unha ovella fraca pra escapar mellor, botándoa ás costas co obxecto de correr máis libremente. Cando acomete a unha egua todas as bestias forman círculo coas ancas, deixando as cativas no centro, e en esta disposición recíbeno a couces, co cal mátano ou fanno fuxir. Se logra botarse ás ancas dalgunha, as demais foxen espantadas dando relinchos mentres o lobo come á que caeu nas súas poutas. Nos invernos rigorosos non é raro velo pola aldea levándose en pleno día pitas, cordeiros e ata algún neno abandonado, como sucedeu xa, sen que o balbordo das xentes fixéranlle soltar a presa. Aseguran algúns dos nosos aldeáns que se se atopa de noite un lobo e sácanse faíscas co eslabón lógrase espantalo. Tamén hai quen afirman que deixando a faixa solta pra que arrastre, o lobo vai detrás desta unha ou máis leguas sen atreverse a embestir e dar o golpe, xa que a teme; isto mesmo acontece indo a persoa a pé ou da cabalo. Algúns lobos chegaron a tomar tanto afecto ao home coma o can máis agarimoso. Pra exterminarlo empleáronse ao longo do tempos varios medios; as trampas ou garamelos, as batidas, as estacadas, as monteirías, ou os velenos entre outros"

O lobishome[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Lobishome.
Lobishome (Pontevedra).

O lobishome na cultura popular galega é unha figura recorrente tanto na literatura oral coma na escrita. En Galicia a tradición sinala que se un matrimonio ten sete ou nove fillos homes sen que nacera femia ningunha polo medio, o derradeiro quedará marcado polo estigma da fada, converténdose en lobishome, fuxindo para o bosque por un período de sete anos (aínda que segundo as zonas pode variar entre seis e nove anos), nese tempo non pode ser ferido nin capturado. Con todo na tradición galega tamén existe o neno que nace xa cos síntomas do lobishome e que padece ciclicamente os síntomas.

Un dos casos máis coñecidos de lobishome foi Manuel Blanco Romasanta, o lobishome de Allariz.

Na literatura galega o tema aparece recollido na obra O lobo da xente, do escritor ourensán Vicente Risco baseada na lenda popular galega do lobishome. Este texto publicouse no ano 1923, trátase dunha narración breve, con certos trazos de carácter etnográfico e ambiéntase na comarca ourensá de Trives.

O lobo na toponimia galega[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Foxo de lobo.

Esta figura mítica deixou unha fonda pegada na toponimia ao longo do territorio galego. Existen no país nomes que vencellan o animal a un lugar, coma Castiñeiro do Lobo (Ames), Fonte do Lobo (Becerreá), Forca do Lobo (Ponteceso), Covas de Lobos (Cambados); topónimos que directamente fan referencia ao corpo do animal, coma Pouta do Lobo e Rabo de Lobo, outros que se centran no seu hábitat, coma o topónimo Lobeira; e aínda existen os que fan referencia directa á súa morte ou caza: Lobomorto, Matalobos ou Foxo do Lobo. Para alén dos múltiples e máis obvios, débese pensar que tamén fan referencia a este animal, empregando o termo xermánico, os nomes de lugar rematados en ulfe: Gondulfes (Verín), Trasulfe (Rodeiro) ou Randulfe (Antas de Ulla e Paradela) lembran tamén estes espazos.

Outros nomes que quedaron na lingua galega, desta volta empregados para se referir ao animal sen o mentar directamente (para evitar chamalo) son algúns coma “o aquel”, “o outro”, “o becho”, “ o da boca rachada”, “o fillo do demo”, “o compadre” ou “o tío Pedro” entre moitos outros.[2]

Refraneiro[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Refraneiro galego sobre o lobo.
miniatura
  • Avisade ó lobo e deixade o gando soilo.
  • Cando co fato anda o dono, nin dá o teo nin vén o lobo.
  • Come o lobo de toda a carne, menos da súa, que a lambe.
  • Toda carne come o lobo, agás a súa que a delambe.
  • Da conta que saca o pegureiro, o lobo / monte sábelle sabe o erro.[3]
  • Non soilo o lobo come carne crúa.
  • Toda carne come o lobo, agás a súa que a delambe.
  • Vaca de moitos, cómena os lobos.
  • En terra de lobos ouvear coma todos.

Locucións[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Locucións galegas sobre o lobo.
Ter unha loba: Ter preguiza
  • Alá irás, lobos que te coman: ameaza ó que nesta vida non procede ben e se lle desexa que na outra vida atope o seu merecido.
  • Atanazar coma un lobo.
  • Aula-lo vento coma un lobo.
  • Coma a ovella na boca do lobo: plenamente derrotado, vencido de vez. Tamén significa que dura pouco.
  • Comer coma un lobo: devorar, tragar con ansia, comer con voracidade.
  • Como a cabra que paríu para o lobo: dise de aquela persoa que ampara ó que lle fai dano.
  • Como lobo no inverno e como cobra no verán: irritado e agresivo. Nesas épocas é cando máis irritados e agresivos están estes animais.
  • Entre can e lobo: entre lusco e fusco.
  • Ver o lobo: asustarse, sorprenderse

Cantigas[editar | editar a fonte]

  • Miña nai habilidosa/ mandoume d'ir coas ovellas/ o lobo levoume catro/ eiquí lle traio as orellas.
  • Miña sogra morreu onte/ Diola leva ó ceo dos lobos/ deixoume unha manta vella/ toda chea de piollos.
  • Nesta terra de Lubeira/ andan os lobos por ela;/ vámonos de eiquí, meus ollos/ meus ollos, vámonos dela.
  • O que tes de bravo/ é de pretendiente/ homes non son lobos/ que coman a xente.
  • Traballo che ha de custar/ pra me atrapares a min:/ quíxome comer o lobo/ i-eu máis ca ile corrín.

Adiviñas[editar | editar a fonte]

...o lobo
  • A miña comadriña largona/ ten os dentes como os dunha loba.
  • Campo grande,/ semente miúda,/ mociña bonita/ loba guedelluda.
  • É tan largo como unha soga/ e ten os dentes como unha loba.
  • En abril/ cátanos no cubil/ en maio/ xa son bo gallo/ en san Xoán/ xalle dou a carreira ó can/ en santa Mariña/ xa vou pola cabritiña/ en agosto/ xa vou co meu pai polo rostro/ en Santos/ xa mato os bois noscampos/ e en xaneiro/ xa podo co carneiro.
  • Era pinguín que pingaba/ veu funguín que fungaba/ a comer a pinguín que pingaba/ e veu rapín que rapaba/ e comeu a funguín que fungaba.
  • Estaba funguín que fungaba/ debaixo de pinguín que pingaba/ vén rapín que rapaba/ e levou a funguín que fungaba.
  • Longa, longa como a corda/ e ten dentes como a loba.
  • Longa, longa como unha corda/ e ten dentes coma unha loba.
  • Que é unha cousiña, cousa/ longa, longa como unha soga/ e ten dentes coma unha loba.
  • Tamaña como unha soga/ e ten dentes como unha loba.
  • Ten dentes como unha loba/ e pasa o río e non se molla.
  • Ti que estás en alto coche/ ¿viche pasar por aquí/ a pés miúdos e andaroche?/ Tarde vas; o que vés buscar/ na vila che vai entrar.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio (1958-1961): Diccionario enciclopédico gallego-castellano. Galaxia, Vigo tomo II (1960)
  2. A pegada cultural do lobo
  3. O lobo e mailas escabrosidades do chan galego fan difícil a custodia do gando.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • BENAVENTE JAREÑO, Pedro; FERRO RUIBAL, Xesús: Refraneiro galego da vaca, Centro de Investigacións Lingüísticas e Literarias Ramón Piñeiro, Santiago de Compostela (1994).
  • Enciclopedia Galega Universal (2002), Ir Indo, Vigo.
  • GÁRFER, José Luis, e FERNÁNDEZ, Concha (1984): Adivinancero popular gallego. Taurus, Madrid.
  • LIS QUIBÉN, Víctor (1949): La Medicina Popular en Galicia. Madrid (reed. Akal, Madrid 1980).
  • MARIÑO FERRO, Xosé Ramón (1985): Cultura popular. Manuais do Museo do Pobo Galego, Santiago de Compostela.
  • RISCO, Vicente (1947): “Creencias gallegas: Tradiciones referentes a algunos animales” en Revista de Dialectología y Tradiciones Populares III, 1947, 163-188.
  • RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio (1958-1961): Diccionario enciclopédico gallego-castellano. Galaxia, Vigo tomo II (1960).
  • RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús (1974): Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares. Ed. Celta, Lugo.
  • VARIOS (1933): Terra de Melide. Seminario de Estudos Galegos, Santiago de Compostela.

Outros artigos[editar | editar a fonte]