Novembro na cultura popular galega

A todo porquiño lle chega o seu san Martiño.

O que segue recolle diversa información sobre a pegada do mes de novembro na cultura popular e na literatura oral galegas, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc.

Acontecementos

Os acontecementos máis característicos deste mes son a mata do porco e o magosto, que se celebran a partir do 11 de novembro, san Martiño, ata o punto de que este santo dá nome ó propio mes: Mes de San Martiño.

Outro elemento significativo é o día de defuntos, 1º de novembro. Por este feito outros nomes do mes de novembro son os de mes dos mortos ou, simplemente, mes morto. Así, en Tui tiñan o costume de botar un gran leño ó lume para que as ánimas dos devanceiros mortos puidesen quentarse, e en Cambados dise que non se debe ir ó mar neste día para non coller mortos ou os seus restos nas redes.

O día 2, día de Tódolos Santos, tamén serve para darlle nome: mes de Santos.

Refraneiro

• A cada porco chégalle o seu san Martiño.
• A todo porquiño lle chega o seu san Martiño.
• A tódolos porcos lles chega o seu San Martiño.
• Antes de san Martiño, pan e viño; despois de san Martiño, fame e frío.
• Ata o san Martiño, inda pinga o ramalliño; despois de san Martiño, fame e frío.
• Ata san Martiño, pan e viño. De san Martiño adiante, fame e frío.
• Ata San Martiño, pan e viño; de San Martiño pra diante, fame e frío bastante.
• Ata San Martiño, pan e viño; de San Martiño pra diante, pan e frío bastante.
• Bendito mes, que empeza con Santos e acaba con San Andrés.
• ¡Bendito mes que empeza con Santos, media con san Uxío, e remata con san Andrés!
• Cada porco ten o seu Sanmartiño.
• Cada porco ten o seu san Martiño.
• Cando Santos acaba, o inverno empeza.
• Castañas, noces e viño fan a ledicia de san Martiño.
• De san Martiño para adiante fame e frío.
• De Santos a Navidá é inverno de verdá.
• De Santos a Nadal é o inverno natural.
• De Santos a Navidá hai inverno de verdá.
• De Santos ás Navidás hai sequía de verdá.
• De Santos ó Nadal é o inverno natural.
• Dende Santos a Nadal é inverno natural. * Desde Santos a Natal é inverno caroal.
• Despois de san Martiño, deixa a auga e bebe o viño.
• Despois de San Martiño, deixa a agua e bebe viño.
• Día de san Martiño, proba o teu viño.
• Ditoso mes que empeza con Santos e remata con San Andrés.
• Do novo viño bota un traguiño polo san Martiño.
• En abril, cátanos no cubil; en maio, xa son bo gallo; en san Xoán xa lle dou a carreira ó can; en santa Mariña xa vou pola cabritiña; en agosto/ xa vou co meu pai polo rostro; en Santos xa mato os bois nos campos e en xaneiro xa podo co carneiro.
• En san Martiño remonta cada día un ferradiño.
• En san Martiño, pan e viño.
• En Santos, nevan os campos.

Día de san Martiño, proba o teu viño.

• Entre Santos e Nadal fai inverno carnal.
• Horta de San Martiño, mata ó seu dono e mais ó veciño.
• No mes de Santos, a máis tardar, ponte a sementar.
• No mes de Santos sacha a horta e capa o rancho.
• No mes dos mortos mata os teus porcos.
• No mes morto nin sáche-lo horto nin cápe-lo porco.
• No san Martiño, porco e viño.
• No san Martiño xa se coñece o bo viño.
• Non hai cocho bon nin ruín que non lle chegue o seu sanmartín.
• O que cava en novembre, o tempo perde.
• O que queira bo alliño, que o bote no san Martiño.
• O que queira ter bo alliño, que o semente polo san Martiño.
• O vrán de san Martiño pode ser grande ou pequeniño.
• O vran de San Martiño son tres días e un pouquiño.
• O vranciño de san Martiño, tanto grande como pequeniño.
• Planta a horta en San Martiño e plantarás para ti e o veciño.
• Polo san Andres agarra o porco polos pés, e se non o queres matar, déixao para Navidá.
• Polo san Andrés hai porcos gordos para vender.
• Polo san Andrés mata o teu porco coma o tes/ como é.
• Polo San Andrés, o mosto viño é.
• Polo San Andrés, o viño novo vello é.
• Polo San Clemente bota a túa semente.
• Polo San Clemente, doble semente.
• Polo san Martiño, andan as noces a roliño.
• Polo San Martiño bólas ó tellado e trompos ó camiño.

Polo san Martiño, castañas e viño.

• Polo san Martiño, castañas e viño.
• Polo San Martiño deixa a auga e bebe o viño.
• Polo San Martiño, fabóns ó liño.
• Polo san Martiño mata o teu porquiño.
• Polo San Martiño péchase o camiño.
• Polo San Martiño, proba o teu viño.
• Polo san Martiño se o inverno, alá vou eu.
• Polo san Martiño todo o mosto é bo viño.
• Polo San Martiño, trompos ó camiño.
• Polo san Martiño, trompos ó camiño, e polo san Amaro, trompos ó tellado.
• Polo San Martiño vende o teu viño, antes ó pipeiro que ó taberneiro.
• Polo San Martiño, zapa o teu viño.
• Polo san Simón proba o viño e o porco polo san Martiño.
• Por san Andrés, quen non ten porco, mata á muller.
• Por San Andrés, toma o porco polo pé.
• Por San Andrés, trompos outra vez.
• Por san Martiño, atesta o viño.
• Por san Martiño bólas ó tellado e trompos ó camiño.
• Por san Martiño cae máis auga do que o borracho bebe viño.
• Por san Martiño cata o teu viño.
• Por san Martiño e san Xudas, piñeiriña das túas uvas.
• Por san Martiño faise o magosto con castañas asadas e mosto.
• Por san Martiño mata o teu porquiño e proba o teu viño.
• Por San Martiño, nin faba, nin liño.
• Por san Martiño, nin fabas nin viño.
• Por san Uxío e santa Baia anda o tempo á trocalla.
• Por Santa Erea, toma os bois e semea; por San Martiño, nin fabas nin liño.
• Por Santos e Nadal, inverno caroal.
• Por Santos inda hai campos verdes e xa hai montes brancos.
• Por Santos nevan os campos.
• Por Santos, sacha a horta e capa o rancho.
• Pranta a horta no San Martiño e prantarás pra ti e pró veciño.
• Quen cava no mes de Santos perde o tempo e o traballo.
• Quen queira ter allo fino, que o poña polo san Martiño.
• San Andrés trae a vela e san Xoán a leva.
• San Simón proba o viño e o porco san Martiño.
• San Xoán come pan e san Andresiño touciño.
• San Xoán daime o pan e san Martiño o viño.
• San Xoán e san Andrés, fai Dios que non sexan cada mes.
• San Xoán e san Martiño foron merendar ó camiño. San Xoán levara o pan e san Martiño o viño.
• San Xoán garda a chave do pan, san Martiño a do viño e san Andrés a do porquiño.
• San Xoán trae o fol cheo de pan e san Martiño bota de viño.
• San Xoán trae o inferno e san Andrés o inverno.
• Santiago manda o pan, san Migueliño manda o viño, san Francisco manda a landre e san Andrés o touciño.
• Santos e Natal, inverno carnal.
• Se no Samartiño non matas cocho ou año, coa fame levarate o diaño.
• Se queres ter allo fino, plántao no San Martiño.
• Sembra trigo en San Martiño, cada día un pouquiniño.
• Sementeira na semana de San Román nin palla nin gran; sementeira na de Santa Baia, gran e mais palla.
• Vaites co mes, que empeza con Santos e acaba con San Andrés.
• Zapa o viño polo San Martiño.

Locucións

• Andar enganado coma un porco no mes de santos: dise de quen non se decata de que o están enganando e buscando a ruína, a pesar de que se faga con boas palabras.

Léxico

• Sanmartín ou martiño peixeiro (Alcedo athis), paxaro que vive nas beiras dos ríos.
• Sanmartín: ave mariña, tamén chamada pardela pichoneta (Puffinus puffinus). A etimoloxía do nome parece relacionada coa época do ano no que a ave está presente en Galicia, no outono, perseguindo os bancos de sardiña.
• Sanmartiño é o nome dun peixe acantopterixio (Zeus faber), tamén chamado samartiño, martiño, martuxo, galo do mar e peixe galo.

Véxase tamén

Bibliografía

• ÁLVAREZ GIMÉNEZ, Emilio: Refranero agrícola y metereológico gallego. Pontevedra 1904.
• FERRO RUIBAL, X. (dir.) e outros: Diccionario dos nomes galegos. Ir Indo, Vigo 1992.
• LEIRO LOIS, Adela (dir.): Cambados: a tradición oral. Colexio Público Castrelo. Cambados 1986.
• MOREIRAS SANTISO, Xosé: Os mil e un refrás galegos do home. Ed. do autor, Lugo 1977.
• MOREIRAS SANTISO, Xosé: Os mil e un refráns galegos da muller. Alvarellos, Lugo 1978.
• RIVAS QUINTAS, E.: Frampas. Contribución al diccionario gallego. Ed. Ceme, Salamanca 1978.
• RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano. Galaxia, Vigo 1958-1961.
• ZAMORA MOSQUERA, Federico: Refráns e ditos populares galegos. Galaxia, Vigo 1972.

Outros artigos

• A morte na cultura popular galega
• O viño na cultura popular galega
• Mata do porco
• Magosto