Novembro na cultura popular galega

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
A todo porquiño lle chega o seu san Martiño.

O que segue recolle diversa información sobre a pegada do mes de novembro na cultura popular e na literatura oral galegas, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc.

Acontecementos[editar | editar a fonte]

Os acontecementos máis característicos deste mes son a mata do porco e o magosto, que se celebran a partir do 11 de novembro, san Martiño, ata o punto de que este santo dá nome ó propio mes: Mes de San Martiño.

Outro elemento significativo é o día de defuntos, 1º de novembro. Por este feito outros nomes do mes de novembro son os de mes dos mortos ou, simplemente, mes morto. Así, en Tui tiñan o costume de botar un gran leño ó lume para que as ánimas dos devanceiros mortos puidesen quentarse, e en Cambados dise que non se debe ir ó mar neste día para non coller mortos ou os seus restos nas redes.

O día 2, día de Tódolos Santos, tamén serve para darlle nome: mes de Santos.

Refraneiro[editar | editar a fonte]

  • A cada porco chégalle o seu san Martiño. [1]
  • A horta de san Martiño manten o dono a mais do veciño.
  • A todo porquiño lle chega o seu san Martiño.
  • A todo porco lle chega o seu san Martiño.
  • A tódolos porcos lles chega o seu San Martiño.
  • Andar barquiñas, andar axiña, non vos colla o cordonazo de santa Catalina [2].
  • Antes de san Martiño, pan e viño; despois de san Martiño, fame e frío.
  • Ata o san Martiño, inda pinga o ramalliño; despois de san Martiño, fame e frío.
  • Ata san Martiño, pan e viño. De san Martiño adiante, fame e frío.
  • Ata San Martiño, pan e viño; de San Martiño pra diante, fame e frío bastante.
  • Ata San Martiño, pan e viño; de San Martiño pra diante, pan e frío bastante.
  • Bendito mes, que empeza con Santos e acaba con San Andrés.
  • ¡Bendito mes que empeza con Santos, media con san Uxío, e remata con san Andrés! [3]
  • Cada porco ten o seu Sanmartiño.
  • Cada porco ten o seu san Martiño.
  • Cando Santos acaba, o inverno empeza.
  • Castañas, noces e viño fan a ledicia de san Martiño.
  • De san Martín en diante, frío e fame.
  • De san Martiño para adiante fame e frío.
  • De Santos a Navidá é inverno de verdá.
  • De Santos a Nadal é o inverno natural.
  • De Santos a Navidá hai inverno de verdá.
  • De Santos ás Navidás hai sequía de verdá.
  • De Santos ó Nadal é o inverno natural.
  • Dende Santos a Nadal é inverno natural. * Desde Santos a Natal é inverno caroal.
  • Despois de san Martiño, deixa a auga e bebe o viño.
  • Despois de San Martiño, deixa a agua e bebe viño.
  • Día de san Martiño, proba o teu viño.
  • Ditoso mes que empeza con Santos e remata con San Andrés.
  • Do novo viño bota un traguiño polo san Martiño.
  • En abril, cátanos no cubil; en maio, xa son bo gallo; en san Xoán xa lle dou a carreira ó can; en santa Mariña xa vou pola cabritiña; en agosto/ xa vou co meu pai polo rostro; en Santos xa mato os bois nos campos e en xaneiro xa podo co carneiro.
  • En san Martiño remonta cada día un ferradiño.
  • En san Martiño, pan e viño.
  • En Santos, nevan os campos.
Día de san Martiño, proba o teu viño.
  • Entre Santos e Nadal fai inverno carnal.
  • Horta de San Martiño, mata ó seu dono e mais ó veciño.
  • No mes de Santos, a máis tardar, ponte a sementar.
  • No mes de Santos sacha a horta e capa o rancho.
  • No mes dos mortos mata os teus porcos.
  • No mes morto nin sáche-lo horto nin cápe-lo porco.
  • No san Martiño, porco e viño.
  • No san Martiño remonta cada día un ferradiño [4]
  • No san Martiño xa se coñece o bo viño.
  • Non hai cocho bon nin ruín que non lle chegue o seu sanmartín.
  • O que cava en novembre, o tempo perde.
  • O que queira bo alliño, que o bote no san Martiño.
  • O que queira ter bo alliño, que o semente polo san Martiño.
  • O vrán de san Martiño pode ser grande ou pequeniño.
  • O vran de San Martiño son tres días e un pouquiño.
  • O vranciño de san Martiño, tanto grande como pequeniño.
  • O vrau de san Martiño dura mentres o can lambe o fuciño.
  • Planta a horta en San Martiño e plantarás para ti e o veciño.
  • Polo san Andres agarra o porco polos pés, e se non o queres matar, déixao para Navidá.
  • Polo san Andrés hai porcos gordos para vender.
  • Polo san Andrés mata o teu porco coma o tes/ como é.
  • Polo San Andrés, o mosto viño é.
  • Polo San Andrés, o viño novo vello é.
  • Polo San Clemente bota a túa semente. [5]
  • Polo San Clemente, doble semente.
  • Polo san Martiño, andan as noces a roliño.
  • Polo San Martiño bólas ó tellado e trompos ó camiño.
Polo san Martiño, castañas e viño.
  • Polo san Martiño, castañas e viño.
  • Polo San Martiño deixa a auga e bebe o viño.
  • Polo San Martiño, fabóns ó liño.
  • Polo san Martiño mata o teu porquiño.
  • Polo San Martiño péchase o camiño.
  • Polo San Martiño, proba o teu viño.
  • Polo san Martiño se o inverno, alá vou eu.
  • Polo san Martiño todo o mosto é bo viño.
  • Polo San Martiño, trompos ó camiño.
  • Polo san Martiño, trompos ó camiño, e polo san Amaro, trompos ó tellado. [6]
  • Polo San Martiño vende o teu viño, antes ó pipeiro que ó taberneiro.
  • Polo San Martiño, zapa o teu viño.
  • Polo san Simón proba o viño e o porco polo san Martiño.
  • Por san Andrés, quen non ten porco, mata á muller.
  • Por San Andrés, toma o porco polo pé. [7]
  • Por San Andrés, trompos outra vez.
  • Por san Martiño, atesta o viño.
  • Por san Martiño bólas ó tellado e trompos ó camiño.
  • Por san Martiño cae máis auga do que o borracho bebe viño.
  • Por san Martiño cata o teu viño.
  • Por san Martiño e san Xudas, piñeiriña das túas uvas.
  • Por san Martiño faise o magosto con castañas asadas e mosto.
  • Por san Martiño mata o teu porquiño e proba o teu viño.
  • Por San Martiño, nin faba, nin liño.
  • Por san Martiño, nin fabas nin viño.
  • Por san Uxío e santa Baia anda o tempo á trocalla. [8]
  • Por Santa Erea, toma os bois e semea; por San Martiño, nin fabas nin liño. [9]
  • Por Santos e Nadal, inverno caroal.
  • Por Santos inda hai campos verdes e xa hai montes brancos.
  • Por Santos nevan os campos.
  • Por Santos, sacha a horta e capa o rancho.
  • Pranta a horta no San Martiño e prantarás pra ti e pró veciño.
  • Quen cava no mes de Santos perde o tempo e o traballo.
  • Quen queira ter allo fino, que o poña polo san Martiño.
  • San Andrés trae a vela e san Xoán a leva [10].
  • San Martiño, trompos ó camiño.
  • San Simón proba o viño e o porco san Martiño.
  • San Xoán come pan e san Andresiño touciño.
  • San Xoán daime o pan e san Martiño o viño.
  • San Xoán e san Andrés, fai Dios que non sexan cada mes.
  • San Xoán e san Martiño foron merendar ó camiño. San Xoán levara o pan e san Martiño o viño.
  • San Xoán garda a chave do pan, san Martiño a do viño e san Andrés a do porquiño.
  • San Xoán trae o fol cheo de pan e san Martiño bota de viño.
  • San Xoán trae o inferno e san Andrés o inverno.
  • Santiago manda o pan, san Migueliño manda o viño, san Francisco manda a landre e san Andrés o touciño.
  • Santos e Natal, inverno carnal.
  • Se no Samartiño non matas cocho ou año, coa fame levarate o diaño.
  • Se queres ter allo fino, plántao no San Martiño.
  • Sembra trigo en San Martiño, cada día un pouquiniño.
  • Sementeira na semana de San Román nin palla nin gran; sementeira na de Santa Baia, gran e mais palla.
  • Vaites co mes, que empeza con Santos e acaba con San Andrés.
  • Zapa o viño polo San Martiño.

Locucións[editar | editar a fonte]

  • Andar enganado coma un porco no mes de santos: dise de quen non se decata de que o están enganando e buscando a ruína, a pesar de que se faga con boas palabras.

Léxico[editar | editar a fonte]

  • Sanmartín ou martiño peixeiro (Alcedo athis), paxaro que vive nas beiras dos ríos.
  • Sanmartín: ave mariña, tamén chamada pardela pichoneta (Puffinus puffinus). A etimoloxía do nome parece relacionada coa época do ano no que a ave está presente en Galicia, no outono, perseguindo os bancos de sardiña.
  • Sanmartiño é o nome dun peixe acantopterixio (Zeus faber), tamén chamado samartiño, martiño, martuxo, galo do mar e peixe galo.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. En sentido figurado, significa que ó final todo o mundo ten o seu merecido.
  2. Santa Catarina celébrase o 25 de novembro. Cordonazo é o temporal de borrascas, tiempo aturbonado y revuelto que en el equinocio de otoño suele presentarse en las costas de España, Francia e Inglaterra, atravesando a veces el océano Atlántico, y que se conoce comúnmente por cordonazo de San Francisco (Eladio Rodríguez González).
  3. Día de Tódolos Santos, 1º de novembro; San Uxío, 15 de novembro; San Andrés, 30 de novembro.
  4. Este refrán adianta o crecemento dos días un mes antes dos refráns paralelos, que sitúan este momento ó redor de Santa Lucía, 13 de decembro.
  5. San Clemente, 23 de novembro.
  6. San Amaro, 15 de xaneiro.
  7. San Andrés, 30 de novembro.
  8. San Uxío, 15 de novembro; Santa Baia pode se-lo 12 de febreiro (Santa Baia de Barcelona) ou o 10 de decembro (Santa Baia de Mérida).
  9. Santa Irea ou Erea, 18 de setembro; San Martiño, 11 de novembro.
  10. Por san Andrés (novembro) cómpre alumarse cunha candea, que xa non será necesaria cando chegue san Xoán (xuño).

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • ÁLVAREZ GIMÉNEZ, Emilio: Refranero agrícola y metereológico gallego. Pontevedra 1904.
  • FERRO RUIBAL, X. (dir.) e outros: Diccionario dos nomes galegos. Ir Indo, Vigo 1992.
  • LEIRO LOIS, Adela (dir.): Cambados: a tradición oral. Colexio Público Castrelo. Cambados 1986.
  • MOREIRAS SANTISO, Xosé: Os mil e un refrás galegos do home. Ed. do autor, Lugo 1977.
  • MOREIRAS SANTISO, Xosé: Os mil e un refráns galegos da muller. Alvarellos, Lugo 1978.
  • RIVAS QUINTAS, E.: Frampas. Contribución al diccionario gallego. Ed. Ceme, Salamanca 1978.
  • RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano. Galaxia, Vigo 1958-1961.
  • ZAMORA MOSQUERA, Federico: Refráns e ditos populares galegos. Galaxia, Vigo 1972.

Outros artigos[editar | editar a fonte]