O millo na cultura popular galega

Millo en Oroso

O millo (Zea mays), malia ser orixinario das Américas, é unha gramínea fundamental na cultura galega pois xogou un papel fundamental na alimentación do pobo nos últimos séculos. O principal pan do país facíase con millo, a paisaxe enchouse de leiras de millo, os hórreos foron agrandados e mellorados, e en xeral a poboación de Galicia aumentou coa chegada deste cereal. A primeira referencia do seu cultivo en Galiza data de 1610, na zona do Barbanza. Refraneiros e cántigas deixan pegada da súa importancia.

O nome

O millo tamén recibe en Galicia os nomes de maínzo e de milleiro segundo a zona. O nome de millo vén da denominación que recibía outra especie anterior á chegada do cereal do Novo Mundo: o millo miúdo ou paínzo, outra gramínea, orixinaria de Oriente (Setaria italica), de talo máis groso ca o trigo e grans redondos de cor amarela, que era común na Europa antiga e medieval. O millo actual susbtituiu o paínzo. Etimoloxicamente a verba galega millo (antiga denominación do millo miúdo) vén do latín: milĭum. O termo maínzo, ao igual que o termo castelán maíz ou o francés maïs, virían das linguas amerindias, exactamente do taíno: mahís.

No agro galego tamén se distinguen as variedades a seguir:

• Millo miúdo.
• Millo da revoltiza: millo que constitúe a colleita de outono. O millo da revoltiza dáselle ao gando.
• Millo pego, millo que se dá en mazarocas con algúns grans doutras cores.
• Millo rei, millo que se dá en mazarocas de cor entre a do viño e a encarnada.

Etnografía

A seguir recóllese a pegada do millo na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral.

Campo de millo no Porto do Son

Millo plantado en fileira

Na literatura

A importancia que rapidamente adquiriu o seu cultivo e uso alimentario levárono a un espallamento social só comparable ao da pataca. Un síntoma da súa omnipresenza é o famoso poema Adiós ríos, adiós fontes de Rosalía de Castro, onde se laia da paisaxe que vai deixar atrás por ir á emigración, paisaxe onde aparece o millo:

Adiós, ríos; adiós fontes: adiós regatos pequenos; adiós, vista dos meus ollos, non sei cando nos veremos. Miña terra, miña terra, terra donde me eu criei, hortiña que quero tanto, figueiriñas que prantei. Prados, ríos, arboredas, pinares que move o vento, paxariños piadores, casiña do meu contento.

Muíño dos castañares, noites claras de luar, campaniñas timbradoiras da igrexiña do lugar. Amoriñas das silveiras que eu lle daba o meu amor, caminiños entre o millo, ¡adiós, para sempre adiós! ¡Adiós, gloria! ¡adiós, contento! ¡Deixo á casa onde nacín, deixo a aldea que conozo, por um mundo que non vin! Deixo amigos por extraños, deixo á veiga polo mar, deixo em fin, canto ben quero... ¡Qué pudera non o deixar!... (Fragmento de "Adiós ríos, adiós fontes", de Rosalía de Castro)

Refraneiro

• O millo rascado henche a cesta e o ferrado.
• As escrouchiñas do millo non fan porveito a ninguén. Mandei a muller a elas; adormeceu e non vén.
• Á porta do rezador, non botes o millo ó sol.
• Quen ós paxaros recea, millo miudo non semea.
• Ata a folliña do millo sabe tamén picardía. Garda o orvallo da noite, para beber polo día.
• Díxolle o millo á terra: Decrúame tarde, arréndame cedo, e pagareiche o que che debo.
• En Maio, millo sembrado, cal enxoito, cal mollado.
• Lavada: ¡ós tres días nada!, díxolle o millo a liñaza; i ela respondeu: Nugallón: un mes debaixo do terrón, e inda se vou ou non!
• Díxolle o millo á liñaza: Ándate tí, espepitada, que ós tres días estás nada. E a liñaza respondeulle: Seica coma tí, borrón, que tardas sete semanas en salires do torrón.
• Millo ralo na leira e non no carro.
• Nin millo engrolado, nin millo queimado.
• O millo mesto, no cesto; o millo raro, na leira e non no carro.
• O millo polo San Marcos (23 de marzo) nin nado, nin no saco.
• Se o millo fose pouco, mudalo dun saco noutro, dixo a galiña cando falou.
• Ala vai, vela alá vai, a raposa polo millo: ela comer non o come, pero vaino destruíndo.
• O pantrigo fíxoo Dios, e o de millo mandouno facer.
• O primeiro millo é prós paxaros.
• O temperán, ou en palla ou en gran.
• A mazorca, no muíño; e no bolso, o diñeiriño.
• Cando o ano entrare en domingo vende os boiciños e merca milliño.

Cantigueiro

• Sementei millo miudo/ é no-me quixo nacer;/ cálate, millo miudo,/ inda m'has de conocer.

Véxase tamén

Outros artigos

• Millo
• Malla, malladoira, mallo, seitura