Abril na cultura popular galega

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

O que segue recolle diversa información sobre a pegada do mes de abril na cultura popular e na literatura oral galegas, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros, etc.

Para cura-lo meigallo ou o tangaraño (raquitismo), vaise á romaría de San Pedro Mártir, en Belvís, Santiago, o 29 de abril. Lamas Carvajal recolle esta tradición nunha das súas poesías [1]:

Naiciña, non sei que teño,/ meu mal non o entende naide,/ díxome o crego que tiña/ que ir a Santiago a curarme/ nos derradeiros de abril,/ día de san Pedro Martir...

Crese que se o cuco non acaba de vir entre marzo e abril é sinal de que se van producir grandes desgracias.

O último día de abril ou, noutros lugares o 29, existía o costume de alumea-las leiras. Este rito propiciatorio consistía en percorre-los campos de cultivo con fachos encendidos, unha vez rematada a sementeira, para pedir unha boa colleita:

Alumea o pan,
aluméao ben,
alumea o pan
pra o ano que vén.
Alumea o pai,
cada gran un toledán.
Alumea o fillo,
cada gran un pan de trigo
.

Refraneiro[editar | editar a fonte]

A abella e a ovella en abril deixan a pelexa
  • A abella e a ovella en abril deixan a pelexa.
  • A auga de abril enche o carro e o carril.
  • A choiva no abril dá millo e dá pan.
  • A liñaza por San Marco nin nada, nin no saco. [2]
  • A ovella i a abella polo abril deixan a pelexa.
  • A sardiña por abril cóllea polo rabo e déixaa ir, por maio ásaa no rescaldo e por san Xoán xa molla o pan.
  • A solla en abril, cóllea na man e déixaa ir.
  • A vella dos anos mil gardaba pan para maio e leña para abril.
  • A viña de bo amo pódase en marzo; a viña do ruín pódase en abril.
  • Abril a lan carda, e maio leva a fama.
  • Abril, abril, de cen en cen anos deberas vir.
  • Abril atoldado e pouco mollado.
  • Abril, augas mil, escoadas por un mandil.
  • Abril, augas mil, peneiradas nun candil.
  • Abril, augas mil, se non ó comenzo, ó medio ou ó fin.
  • Abril chove pras xentes, e maio pras bestas.
  • Abril chovedoiro enche o cabaceiro.
  • Abril chuvioso, maio pardo e san Xoán ventoso traen o ano compogoso [3]
  • Abril e maio son as chaves do ano.
  • Abril esfola, pero maio amola.
  • Abril frío e fornos quentes, alegría prós meus dentes.
Abril frío e mollado, enche o celeiro e farta o gado
  • Abril frío e mollado, enche o celeiro e farta o gado.
  • Abril frío quer compango, viño e pantrigo.
  • Abril frío trai poias de trigo.
  • Abril frío, moito pan e pouco viño.
  • Abril frío, pan e viño.
  • Abril mata o porco no cobil, e maio mátao dun ano.
  • Abril mollado, malo na horta e bo no campo.
  • Abril, o do bo dormir.
  • Abril pare os froitos e maio lévaos ó lombo.
  • Abril, pendoril; maio, engraio; e san Xoán, segaio.
  • Abril, pra ser abril, ten que vir con augas mil.
  • Abril que non chove deixa ó labrego probe.
  • Abril quente e mollado, carga o carro e enche o gando.
  • Abril quente e mollado, carga o carro i engorda o gando.
  • Abril, se por mal quere vir, as portas non deixa abrir.
  • Abril, se por mal quere vir, nin as portas deixa abrir.
  • Abril, si por mal quer vir, inda as portas non deixa abrir.
  • Abriles bos e bos fidalgos, andan escasos.
  • Abriles e cabaleiros, son ás veces treicioeiros.
  • Alá vaias, marzo marceiro, que aquí me quedo cos meus becerros, agora virá teu irmán abril, que non sei se mos deixará vivir.
  • Altas ou baixas, en abril son as Pascuas.
  • As madrugadas de abril son pintadas pra durmir.
  • As madrugadas de abril son propias para dormir.
  • As mañanciñas de abril deixádemas pra dormir.
  • As sandías nin semeadas en maio nin nadas en abril.
  • Auga de abril molla o carro, molla a leira e molla o carril.
  • Auga de abril, enche o carro e o carril.
  • Auga en abril, toda a que poida vir.
  • Ben veña abril coas súas augas mil.
  • Cando abril recacha, inda a vella queima a racha.
  • Cando abril recacha, queima a vella a maza.
  • Cando chove por San Xorxe, de cen cereixas quedan catorce. [4]
  • Cando en marzo chove i en abril xía, quédase maio feito unha criba.
  • Cando marzo abrilea, abril marcea.
  • Chova por abril e maio e non chova en todo o ano.
  • Chova por abril e por maio e non chova na volta do ano.
  • Chova pra min abril e maio e pra ti todo o ano.
  • Chuvia de abril non perdoa ó carro nin ó carril.
  • Chuvia por abril e maio, aunque non chova en todo o ano.
  • Cobras en marzo, neve en abril.
Cobras en marzo, neves en abril
  • Cobras en marzo, neves en abril.
  • Coida de podar en marzo, que o que poda en abril é ruín.
  • Corta cardos en abril e de cada un naceranche mil.
  • De abril a abril volven as augas por onde adoitaban vir.
  • De abril a maio, mes de descanso.
  • Díxolle maio a abril: Anque che pese, heime rir.
  • Dúas augas de abril e unha de maio valen os bois e o carro.
  • En abril, a sardiña val pernil.
  • En abril abre a porta ó gado, e déixao ir.
  • En abril, ábrelle a porta ó gando e déixao ir.
  • En abril, augas mil.
  • En abril, augas mil, cargan o carro e mailo barril.
  • En abril, augas mil, e en maio tódalas que queiran vir.
  • En abril, augas mil, e en maio, tres ou catro.
  • En abril, augas mil, e en xaneiro come carneiro.
  • En abril, augas mil, e todas caben nun barril.
  • En abril, augas mil, e vento, e tódalas que queiran vir.
  • En abril, cada pinga val por mil.
  • En abril, cada pingueira de auga vale por mil.
  • En abril cátanos no cubil, en maio xa son bo gallo, en san Xoán xa lle dou a carreira ó can, en santa Mariña xa vou pola cabritiña, en agosto xa vou co meu pai polo rostro, en Santos xa mato os bois nos campos e en xaneiro xa podo co carneiro.
  • En abril cear sin candil.
  • En abril, chuvias ir e chuvias vir.
  • En abril déitate sen candil.
  • En abril déixame durmir.
  • En abril déixame durmir, que en maio de meu me caio.
  • En abril déixame durmir, que en maio eu só me caio.
  • En abril e maio fai fariña pra todo o ano.
  • En abril entra o albañil.
  • En abril, espárragos para min; en maio, para o meu amo.
  • En abril, espigas mil.
  • En abril, espigas mil, no maio todo espigado.
  • En abril inda está o porco no cubil.
  • En abril mata o porco no cubil.
  • En abril, mata o porco no cubíl, e en maio, mátao dun ano.
  • En abril métese a vella no cubil.
  • En abril non te descubras dun fío.
  • En abril, o salmón para min, no maio para o criado, e no san Xoan para o can.
  • En abril os espárragos pra min, i en maio pró meu amo.
  • En abril ponte o capelo ruín.
  • En abril ronca o porco no cubil.
  • En abril sae o cuco do cubil.
  • En abril vai colle-la sardiña polo rabo e déixaa ir.
  • En abril xa soio poda o labrego ruín.
  • En marzo saca a cabeza o lagarto, i en abril acaba de saír.
  • En marzo, cada pingueira quita un carto; i en abril, cada pingueira dá mil.
  • En marzo, nazo; en abril, estou no cubil; en maio, xa saio; en san Xoán, xa fuxo do can; en santa Mariña, xa pillo a galiña; e en agosto, xa son bo raposo.
  • En marzo, nazo; en abril, estou no cubil; en maio, xa saio; en San Xoán, xa fuxo ó can; en Santa Marina, xa pillo a galiña; e en agosto, xa son bo raposo.
  • En marzo, se podas un cardo, naceranche catro, i en abril, se cortas catro naceranche mil.
  • Entre abril e maio, fai fariña para o ano.
  • Entre marzo e abril o cuco ha de vir.
Entre marzo e abril, o cuco, ou a fin
  • Entre marzo e abril, o cuco, ou a fin.
  • Entre marzo e abril o cuco quere vir.
  • Entre marzo e abril o cuco ten que vir, e se o cuco faltara a fin do mundo volvera.
  • Entre marzo e abril, ou ha vir o cuco, ou a fin.
  • Entre marzo e abril sae o cuco do cubil, e entre san Xoán e a sega marcha o cuco para a súa terra.
  • Entre marzo e abril sae o cuco do cobil, pois coa neve non quer vir.
  • Entre marzo e abril sae o cuco de cubil, que coa neve non quer vir.
  • Entre marzo e abril, se non vén o cuco, quer vir a fin.
  • Falten augas mil e non falten en abril.
  • Febreiriño curto, cos teus días vinteoito, se duraras máis catro, non quedaba can nin gato; pois deixa, que agora vén meu irmáu abril que che ha de matar o porco dun ano no cubil.
  • Folla en abril, abre a man e déixaa ir.
  • Garda do pan para maio e da leña para abril.
  • Garda leña pra abril e pan pra maio.
  • Garda pan para maio e leña para abril.
  • Garda pan para maio e leña para abril, que che ha de cumprir.
  • Leiracho lereu, por san Xurxo no centeu [5]
  • Marzo amola, e abril esfola.
  • Marzo é a porta e abril trai a chave, se está posta.
  • Marzo, espigarzo; abril, penduril; maio, granado; san Xoán, curado. Na santa Mariña, metelo na arquiña. [6]
  • Marzo, espigas catro; abril, espigas mil.
  • Marzo louco, e abril non pouco.
  • Marzo pardo, abril chuvioso e maio ventoso fan o ano fermoso.
  • Marzo ventoso e abril chuvioso, sacan a maio florido e fermoso.
  • Marzo ventoso e abril chuvioso, sacan a maio frorido e fermoso.
  • Marzo ventoso, abril chuvioso e maio pardo fan fermoso o ano.
  • Neve en abril, cobras en marzo.
  • Nin no abril nado, nin no maio plantado. [7]
  • No abril, cada pingota de auga vale por mil.
  • No abril, chuvia que encha o carro i o carril.
  • No abril di o cuco: vivo; e no maio: revivo.
  • No abril mata o porco no cubil, e no maio mátao de un ano.
  • No abril para min, no maio para o criado e no san Xoán o peixe para o can.
  • No abril sai o cuco do cubil.
  • No mes de abril fai queixos mil; no de maio, tres ou catro.
  • No mes de abril fai queixos mil, no mes de maio fai tres ou catro.
  • No mes de marzo e abril o cuco ha de saír, se ós tres meses non volveu é porque morreu.
  • O abril penduril.
  • O cuco no abril vive, e no maio revive.
  • O cuco no abril xa sai do cobil.
  • Ó escacho, polo abril, non hai máis que lle pedir.
  • O frío de abril mata o porco no cubil.
  • O frío de abril mata o porco no seu cubil.
  • O mes de xaneiro é o xeadeiro; febreiro, muliñeiro; marzo, esqueiroso; abril, chuvioso; maio, pardo; san Xoán, claro; en seitura, sol; e en agosto, mellor.
O millo polo san Marcos, nin nado nin no saco
  • O millo polo san Marcos, nin nado nin no saco.
  • O millo por san Marcos nin no saco nin nado.
  • O primeiro de abril van os burros a onde non deben ir. [8]
  • O que en abril come sardiña, aínda en agosto pícalle a espiña.
  • O que en marzo non fende, en abril non estende. [9]
  • O que non garda leña pra abril, non sabe vivir.
  • O queixo e o barbeito, en abril ou maio sexa feito.
  • O vento de abril e a lama de agosto, matan o viño anque sexa no mosto.
  • O viño de abril, enche o carro e o carril.
  • Ós comenzos de abril o cuco ten que vir, e se non volveu, ou prendérono ou morreu.
  • Ós escachos no abril, non hai máis que lle pedir.
  • Poeira en abril, lama en agosto.
  • Polo abril que veñan augas mil ou cantas queiran vir.
  • Polo abril ronca o porco no cubil.
  • Polo abril xa só poda o labrego ruín.
  • Polvo en abril, lama en agosto.
  • Por abril dorme o mozo ruín, e por maio, o mozo i o amo.
  • Por abril ponte de codín; e se o pan ves verdegar, ponte a cantar.
  • Por Pascuas de Resurrección tres cousas non teñen sazón, sardiñas asadas, castañas asadas e predicación.
  • ¿Por que naciche tan ruín? Porque non me sementache en abril. [10]
  • Que altas, que baixas, en abril son as Pascuas.
  • Que chova en abril e maio anque non chova en todo o ano.
  • Quen queira mal a unha veciña, dealle no abril sardiña.
  • San Marcos, sementa polos altos.
  • San Xurxo o larpeiro leva as uvas no pandeiro.
  • Se chora Marta, rí Lázaro; se Lázaro chora, Marta rí [11].
  • Se en marzo non canta o cuco, nin en abril a bubela, e a ruliña non rulea, mala cosecha se espera.
  • Se en marzo ou abril o cuco non vén, quer vir a fin.
  • Se entre marzo e abril o cuco non vén, é que o cuco é morto ou a fin quere vir.
  • Se entre marzo e abril o cuco non veu é sinal que morreu ou é sinal do fin.
  • Se non houbera abril, non habería ano ruín.
  • Se non sal o cuco antes do trece de abril, ou morreu o cuco ou virá a fin.
  • Se non víche-lo cuco a mediados de abril, ou morreu o cuco ou quer vir a fin.
  • Se non víche-lo cuco a mediados de abril, ou morreu o cuco ou vai vir ó fin.
  • Se polo san Xurxo chove, de cen cereixas quedan nove.
  • Se pra San Xurxo xea non collerás nin unha pera.
  • Se queres saber cando é abril a anduriña viracho dicir.
  • Solla de abril, abre a man e déixaa fuxir.
  • Solla de abril, abre a man e déixaa ir.
  • Solla de abril, abre as maos e déixaa ir.
  • Tras de abril vén maio, e hai cereixas como puños.
  • Un día de abril e outro de maio, se son de tempo axeitado, valen os dous tanto coma os bois e o carro.
  • Val máis un torbón de abril que os bois e o carro i aquel que vai nil.
  • Xaneiro xiado e abril mollado enchen o faiado.
  • Xaneiro, xeadeiro; febreiro, verceiro; marzo, airoso; abril, chuvioso; maio, pardo; san Xoán, claro, valen máis estos meses cas súas mulas co seu carro.

Locucións[editar | editar a fonte]

  • Estar feito un abril: estar cheo de vida.
  • Parecer un abril: ser ou aparentar un mozo guapo e elegante.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Citado por FRAGUAS:85.
  2. San Marcos, 25 de abril.
  3. Compogoso: Propicio, favorable, próspero. Quere dicir que a colleita nun ano así será abundante.
  4. San Xorxe, mellor San Xurxo, celébrase o 23 de abril.
  5. A fonte, Esmorís Recamán, describe o leiracho como a un paxaro parecido á rula, de penuxe amarela verduxa e carne moi estimada. Ben pode tratarse do ouriolo.
  6. Tamén corre como adiviña, tendo como solución o pan, é dicir, o trigo.
  7. Refírese ó horto das sandías.
  8. Por Ourense, as bromas do día dos inocentes non se celebran o 28 de decembro senón o primeiro de abril (FRAGUAS:102).
  9. Quere dicir que se en marzo non se aran e se preparan ben as terras, cando chega o momento de sementa-lo millo, en abril, mal se poderá facer este labor. Refrán recollido en Meis.
  10. Pregunta o labrego ó allo.
  11. Santa Marta celébrase o 29 de xullo; San Lázaro, o domingo anterior a Ramos.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]