Decembro na cultura popular galega
Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
O que segue recolle diversa información sobre a pegada do mes de decembro na cultura popular e na literatura oral galegas, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc.
Índice |
Características [editar]
A festividade popular máis destacada do mes de decembro é o Nadal, conxunto de celebracións que comezan coa Noiteboa, na noite do 24 de decembro, e rematan cos Reis, o 6 de xaneiro. Esta festa dálle nome ó propio mes de decembro, tamén coñecido como Nadal ou Natal.
- Artigo principal: O Nadal na cultura popular galega.
Na cea de Noiteboa servíase un prato máis para que os familiares mortos puidesen compartir coa familia esta celebración. Tamén deixábase a mesa sen recoller para que comesen as ánimas dos ausentes, para os que tamén se deixaba a lareira acesa. Deste xeito, podían gozar de calor e comida na casa á que pertencían.
Outro costume destas datas era deixar na lareira un gran leño, denominado Tizón de Nadal, que había permanecer encendido desde a Noiteboa ata Aninovo, conservándose logo o resto do ano para protexe-la casa das treboadas.
Refraneiro [editar]
- A castaña no nadal, sabe ben e parte mal.
- A Concepción sempre trai a sua arribazón. [1]
- A un tempo non pode ser o gastar e mailo ter, nin que luza o sol na eira sin que chova no Nadal.
- Aceitona, unha por san Xoán e un cento por Navidá.
- Aí vén o mes de Nadal, que non deixe o millo sin apañar.
- Allo, ¿por que non fuches bo? Porque Nadal posto non me atopou.
- As festas do ano por onde quixeres, as Navidades, coas túas mulleres.
- Ata as Navidás nin fame nin frío; das Navidás pra diante fame e frío bastante.
- Cando Nadal nada, sinal de boa anada.
- Castañas no Nadal, saben ben e pártense mal.
- Chovendo o día de santa Viviana, chove un mes ou sete semanas. [2]
- Chuvia por Santa Lucía, tolle a sardiña.
- De san Tomé a san Matías poden as noites cós días.[3]
- De San Xoán prás Navidás, os días van pra atrás.
- De san Xoán, Santiago e agosto, mulleres, non son voso; dende Nadal a marzo, estarei ó voso lado.
- De santo Tomé a san Matías máis poden as trebas cós días.
- De santo Tomé a san Matías son máis longas as noites cós días.
- De Santos a Nadal é o inverno natural.
- De Santos a Navidá hai inverno de verdá.
- De Santos ás Navidás hai sequía de verdá.
- De Santos ó Nadal é o inverno natural.
- Desde Santa Lucía crece o día como a pisada dunha pita. [4]
- Desde Santos a Natal é inverno caroal.
- Despois de Nadal os días medran, dun para outro, o pé dunha pita.
- Día de San Nicolás está a neve de pao en pao, e se non no chao. [5]
- Día de santo Tomé ó porco polo pé.
- Día de santo Tomé, colle o porco polo pé.
- Dios nacido, días crecidos.
- Entre Santos e Natal, arrieiriño non vaias ó sal, que perderás o caudal.
- Entre Santos e Nadal, inverno caroal.
- Frío por Nadal, calor desde san Xoán.
- Mentres Deus non é nacido nada é crecido.
- Nadal mollado e xaneiro ben xeado.
- Nadal sen porco non veñan moitos.
- Navidade en venres, sementa onde puideres, navidade en domingo, vende os bois e bótao en trigo.
- Nin en agosto camiñar, nin en decembro navegar.
- No mes de Nadal, a carón da lareira vaite sentar.
- No mes de Nadal gárdate a carón do lar.
- No Nadal, alegrote, alegrote, que hai viño na cuba e chourizos no pote.
- No Nadal hai veces que se come ó pardal.
- No Nadal inverno a fartar.
- No santo Tomé, agarra o porco polo pé.
- Non gabes nin desgabes hastra que pasen sete navidades.
- O bo nabal comeza por Santiago e acaba con Nadal.
- O coello, por san Xoán, e a perdiz por Navidá.
- O día de San Nicolau anda o sol de pau en pau.
- O día de santa Lucía medra o día a pasadiña dunha galiña.
- O día de santa Lucía mengua a noite e medra o día.
- O que queira bo allar que o bote no natal.
- Os allos en Nadal, nin nados nin por sementar.
- Os allos en Navidá, nin crecidos nin sen sembrar.
- Os días medran o batacú do piollo cada día dende o Nadal.
- Pola santa Lucía mengua a noite e medra o día.
- Pola santa Lucía xa o caldo alumía.
- Pola santa Lucía, mascatos na badía.
- Pola santa Lucía, neve na pía, polo san Nicolau neve no pau.
- Polas vendimas vende as túas galiñas, pola Navidade vólveas mercar.
- Polo Nadal, frío cordial.
- Polo san Andrés agarra o porco polos pés, e se non o queres matar, déixao para Navidá.
- Polo san Nicolau neva en cada pau, e se non é ese día é o terceiro que é día da Virxe María.
- Polo san Tomé colle o porco polo pé.
- Polo san Tomé dálle ó porco polo pé.
- Pon, poliña, pon, pola Conceición.
- Por Nadal, cada ovella ó seu corral.
- Por san Uxío e santa Baia anda o tempo á trocalla. [6]
- Por Santa Eulalia, trompos á borralla. [7]
- Por santa Lucía mascatos pola badía.
- Por santa Lucía medra o día unha pisada dunha galiña.
- Por Santa Lucía non cae a noite como o día.
- Por santa Lucía saca da noite e mete no día.
- Por Santa Lucía, o allo quer ve-lo día.
- ¡San Silvestre, meigas fóra! [8]
- Santa Lucía anda co porco á porfía.
- Santa Lucía, auga ou sardiña.
- Santa Lucía quítalle á noite e ponlle ó día.
- Santa Lucía saca da noite e mete no día.
- Santo Tomé, agarra o cocho polo pé.
- Santos e Natal, inverno carnal.
- Se a noite de Navidá for de luar, labra ben pra sementar; se a noite de Navidá fose de escuro, sementa no terrón duro.
- Se chove o día de Santa Viviana, chove cuarenta días e unha semana.
- Se o Nadal nada, sinal de boa anada.
- Se para Santa Lucía non hai neve na Pía, haina para o outro día.
- Se polo Nadal neva, todo se aleda.
- Se treboa por santo Tomás, inda o inverno está por marchar.
- Sementeira na semana de San Román nin palla nin gran; sementeira na de Santa Baia, gran e mais palla.
- Tantos días de sol en nadal como de auga en San Xoán.
- Un mes antes, e outro dispois de Navidá, é inverno de verdá.
Cantigueiro [editar]
- Déano-lo aguinaldo/ anque sea pouco/ un bo bacalao/ e mais metá doutro,/ de postres compota/ e tamén castañas/ boenas e bien grandes/ un molete enteiro/ e un queixo de Flandes./ Diolo pague, Señora,/ Dios queira que d'hoxe un ano/ me dea usté el aguinaldo/ con sus queridiñas manos.
- O dous de Nadal/ con vento do alto/ morréuselle a cabra/ a don Jose Pardo.
- Señor Xués non me prenda/ que eu lle direi a verdá,/ que lle estuven cunha nena/ a noite de Navidá.
Léxico [editar]
- Cepo do nadal: dise do home gordecho e pequeneiro.
Notas [editar]
- ↑ A Concepción de María celébrase o 8 de decembro.
- ↑ Santa Viviana, 2 de decembro.
- ↑ San Tomé, 21 de decembro; San Matías celebrábase o 24 de febreiro, se ben actualmente trasladouse ó 14 de maio.
- ↑ Santa Lucñia, 13 de decembro.
- ↑ San Nicolao, 6 de decembro.
- ↑ Santa Baia, 140 de decembro.
- ↑ Santa Eulalia é unha forma culta por santa Baia, de introdución recente por cadrar co castelán.
- ↑ San Silvestre, 31 de decembro.
Véxase tamén [editar]
Bibliografía [editar]
- ÁLVAREZ GIMÉNEZ, Emilio: Refranero agrícola y metereológico gallego. Pontevedra 1904.
- FERRO RUIBAL, X. (dir.) e outros: Diccionario dos nomes galegos. Ir Indo, Vigo 1992.
- FRAGUAS Y FRAGUAS, Antón: La Galicia insólita. Tradiciones gallegas. Cuadernos do Seminario de Sargadelos 51. Ed. do Castro, Sada 1990.
- LEIRO LOIS, Adela (dir.): Cambados: a tradición oral. Colexio Público Castrelo. Cambados 1986.
- MOREIRAS SANTISO, Xosé: Os mil e un refrás galegos do home. Ed. do autor, Lugo 1977.
- MOREIRAS SANTISO, Xosé: Os mil e un refráns galegos da muller. Alvarellos, Lugo 1978.
- PÉREZ BALLESTEROS, José: Cancionero popular gallego y en particular de la provincia de la Coruña. 1885-1886; reed. facs. Akal, Madrid 1979.
- RIVAS QUINTAS, E.: Frampas. Contribución al diccionario gallego. Ed. Ceme, Salamanca 1978.
- RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano. Galaxia, Vigo 1958-1961.
- ZAMORA MOSQUERA, Federico: Refráns e ditos populares galegos. Galaxia, Vigo 1972.
|
|||||||||||||||||
|
|
|||||
