Casa Batlló

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Obras de Antoni Gaudí
Gaudi-Batllo-0279ret.jpg
Casa Batlló
Patrimonio da Humanidade - UNESCO
País España
Localización 41°22′00.3″N 2°09′59.0″L / 41.366750, -2.166389
Tipo Cultural
Criterios I, II, IV
Inscrición 2005
Rexión da UNESCO Europa e América do Norte
Identificador 320-006

A casa Batlló é unha obra feita polo arquitecto Antoni Gaudí, máximo representante do modernismo catalán. Trátase dunha remodelación integral dun edificio previamente existente en o soar, obra de Emilio Sala Cortés. Está situado no número 43 do Paseo de Gracia de Barcelona, a ancha avenida que atravesa o distrito do Ensanche (Eixample), na chamada “Mansana de la Discòrdia”, porque alberga ademais deste edificio outras obras de arquitectos modernistas: a casa Amatller, que linda coa de Gaudí, obra de Josep Puig i Cadafalch; a Casa Lleó Morera, obra de Lluís Domènech i Montaner; a Casa Mulleras, de Enric Sagnier i Villavecchia; e a Casa Josefina Bonet, de Marcel·lià Coquillat. A construción realizouse entre os anos 1904 e 1906.[1]

A Casa Batlló é un reflexo da madurez do arquitecto: pertence á súa etapa naturalista (primeira década do século XX), período en que o arquitecto perfecciona o seu estilo persoal, inspirándose nas formas orgánicas da natureza, para o que puxo en práctica toda unha serie de novas solucións estructurales orixinadas nas profundas análises efectuadas por Gaudí da geometría regulada. A iso engade o artista catalán unha gran liberdade creativa e unha imaginativa creación ornamental: partindo de certo barroquismo as súas obras adquiren gran riqueza estructural, de formas e volumes desprovistos de rixidez racionalista ou de calquera premisa clásica.[2]

O edificio está aberto ao público e durante o ano 2011 recibiu unhas 600.000 visitas.[3]

Historia[editar | editar a fonte]

Josep Batlló e a súa familia.

O edificio foi construído en 1875 por Emilio Sala Cortés (1841-1920),[4] un arquitecto autor de varios edificios en Barcelona e provincia, como a Casa Elizalde (1885), o Palacio Tolrà en Castellar del Vallès (1890), o Hotel Duques de Bergara (1898), a Casa Emilià Carles (1898), as Escolas Ribas en Rubí (1912-1915) ou o Panteón da familia Fargas en La Garriga. Sala era ademais profesor da Escola de Arquitectura de Barcelona, e foi un dos mestres de Gaudí, ao que empregou ocasionalmente como delineante.

En 1903 o edificio foi adquirido polo industrial Josep Batlló i Casanovas, un rico home de negocios que posuía diversas industrias téxtiles en Barcelona. Estaba casado con Amàlia Godó i Belaunzarán, da familia dos condes de Godó, editores do diario La Vanguardia, coa que tivo cinco fillos. O matrimonio viviu na planta nobre da casa ata a defunción de ambos -en 1934 o señor Batlló e en 1940 a súa muller-, a cal foi vendida en 1954 polos seus fillos, instalados á súa vez noutros pisos algúns dos cales foron habitados ata hoxe día.[5] Batlló comprou o edificio por 510 000 pesetas, coa primeira intención de derribalo e construír un novo, aínda que logo conformouse con reformalo, e mentres reservouse a planta principal o resto explotouno en réxime de alugueiro, como era habitual nas casas burguesas da época -aínda que tamén entregou algúns pisos aos seus fillos segundo íanse casando-.[6]

O edificio situábase en pleno Eixample de Barcelona, proxectado por Ildefons Cerdà e aprobado en 1859, cun sistema reticular de mazás de vivendas cos ángulos recortados, coa previsión de edificar por dous lados e dedicar o resto a xardíns, punto este último que finalmente non se levou a cabo. Co ensanche, o Paseo de Gracia converteuse nunha das principais arterias da cidade, polo que foi elixido pola burguesía catalá para fixar as súas residencias, grazas ao cal esta vía creceu rápidamente e converteuse nun hervidero constructivo onde desenvolveron o seu labor os mellores arquitectos de Barcelona. Cabo resaltar que no mesmo Paseo de Gracia efectuara Gaudí anteriormente outras dúas intervencións hoxe desaparecidas: a Farmacia Gibert (1879) e a decoración do bar Torino (1902); e posteriormente construíu na mesma avenida a Casa Milà (1906-1912).[7]

Para a remodelación Batlló encargou o proxecto a Gaudí, por aquel entón un arquitecto xa de gran renome, que naquela época traballaba en diversos proxectos á vez: o Templo Expiatorio da Sagrada Familia (1883-1926), a Torre Bellesguard (1900-1909), o Parque Güell (1900-1914) e a restauración da Catedral de Santa María de Palma de Mallorca (1903-1914).[8] O industrial quedou tan impresionado coa obra do arquitecto que o recomendou ao seu amigo, Pere Milà i Camps, para o que Gaudí construíu a Casa Milà (coñecida popularmente como a Pedrera) entre 1906 e 1912.[9]

Proxecto de Gaudí[editar | editar a fonte]

A Casa Batlló en obras (1906)

O arquitecto centrouse na fachada, o piso principal, o patio de luces e a azotea, e levantou un quinto piso para os servizos da casa (lavadeiros e trasteiros). Gaudí contou coa colaboración dos seus axudantes Francesc Berenguer, Josep Maria Jujol, Domènec Sugrañes, Josep Canaleta, Joan Rubió e Jaume Bayó i Font; do construtor Josep Bayó i Font (irmán de Jaume); os ferros eran dos irmáns Lluís e Josep Badia i Miarnau; os azulexos de Pujol & Baucis (Esplugues de Llobregat); a vidriería de Sebastià Ribó; e a carpintería de Casas & Bardés.[10]

A Casa Batlló decorada de rosas, festa de Sant Jordi (23 de abril de 2016).

O proxecto de Gaudí sufriu varias modificacións desde a súa concepción ata a súa realización final, debido á continua procura das mellores solucións estructurales por parte do arquitecto. No primeiro esbozo, realizado en lapis plomo sobre papel canson e que foi achado en 1969 na Escola de Arquitectura de Barcelona, mostraba unha primeira intención de coroar o edificio cunha sinuosa cúpula de forma irregular, que finalmente transformouse nunha bóveda con forma de dragón, que é o principal selo distintivo do edificio. Así mesmo, a torre coa cruz de catro brazos que remata a azotea estaba prevista na parte esquerda do terrado, pero Gaudí trasladou unha cara ao centro para que non interferise co remate escalonado da adxacente Casa Amatller, mostrando un gran respecto polo labor do seu colega Puig i Cadafalch.[11]

Proceso administrativo i cultural[editar | editar a fonte]

O proceso administrativo do edificio foi complexo: en maio de 1904 o señor Batlló presentou ao Concello o proxecto da obra, asinado por Gaudí, no que só se prevía construír un sótano e reformar os baixos do edificio; en novembro do mesmo ano presentouse outro proxecto (sen ser aprobado o anterior) que planeaba a construción do sótano, a remodelación do piso principal, a adición dun novo piso no terrado e a reforma de toda a fachada. As obras iniciáronse antes de conseguir os permisos municipais, e o 26 de xaneiro de 1906 un inspector denunciou a presenza dunhas obras ilegais. Con todo, pese á denuncia e a orde de finalizar as obras, estas continuaron, e o 30 de abril de 1906 o señor Batlló pediu unha licenza para alugar os pisos, tendo en conta que as obras dábanse por finalizadas. Ata 1912 non se resolveron os arbitrios municipais, e finalmente a licenza outorgouse o 17 de decembro de 1912.[12]

O edificio foi presentado ao Concurso anual de edificios artísticos do Concello de Barcelona, onde competiu con edificios como a Casa Bonaventura Ferrer de Pere Falqués, a Casa Antònia Puget de Roc Cot i Cot e Ramon Viñolas i Llosas, a Casa Llorens de Josep Pérez Terraza (que se levou un diploma), e o Colexio Condal de Bonaventura Bassegoda i Amigó, que foi o ganador. O edificio de Gaudí non foi justamente valorado porque nesa edición o xurado non quería nada relacionado co modernismo.[13]

A Casa Batlló pasou en 1940 en herdanza ás fillas do matrimonio Batlló-Godó (Carmen e Mercés), as cales vendérona en 1954 a Seguros Iberia, que instalou alí as súas oficinas comerciais. En 1984 instalouse a iluminación eléctrica da fachada, inaugurada nas Festas da Mercè dese ano.[14] En 1993 foi adquirida pola familia Bernat, propietarios da compañía Chupa Chups, que a restauraron e abrírona comercialmente ao público, sendo un punto de visita case obrigatorio para calquera turista.[15] A Casa Batlló foi declarada Monumento Histórico-Artístico de Carácter Nacional en 1969, e desde o ano 2005 forma parte do Patrimonio da Humanidade da UNESCO, dentro do Lugar «Obras de Antoni Gaudí».

Descrición[editar | editar a fonte]

Fachada da Casa Batlló, vista nocturna.

Gaudí deseñou o proxecto de remodelación da Casa Batlló aos 52 anos, cando xa superara as modas historicistas de mediados do século XIX, e o seu estilo arquitectónico transcendera o mero academicismo para reflectir un visión persoal da arquitectura, de gran originalidad e selo innovador.[16] Con todo, como é habitual nas obras de Gaudí, o deseño e a innegable artisticidad do conxunto non privan de que o edificio estea concibido baixo o prisma da funcionalidad, á que o arquitecto subordina todos os demais elementos. Nese sentido, cabo resaltar a importancia outorgada tanto á iluminación como á ventilación, dous eixes básicos para unha vida sa e confortable nun edificio de vivendas. Para iso dispuxo un gran patio central no centro do edificio, ao que daban as habitacións de servizos, mentres que os salóns e os dormitorios daban á fachada. Este patio tamén articulaba o movemento dentro do edificio, a través de escaleiras e un ascensor.[17]

La Casa Batlló ocupa un total de 4300 m2, con 450 m2 de superficie por cada planta. Tiene 32 metros de altura e 14,5 de ancho, aumentando considerablemente as anteriores proporcións do edificio: 21 metros de altura e 3100 m2. O edificio ten oito plantas: baixo o nivel da rúa atópase un sótano, destinado a carboeiras e trasteiros; a planta baixa dedicouse inicialmente a cochera e logo a almacén, e xunto aos accesos ás vivendas situouse unha tenda, ocupada primeiro polo establecemento de fotografía Lumière, logo pola productora cinematográfica Pathé Frères e posteriormente pola Galería Syra; a planta nobre estaba ocupada enteramente pola familia Batlló, e contén ademais un gran patio na parte posterior do edificio; as outras catro plantas estaban destinadas a alugueiro, con dúas vivendas cada unha; para rematar atópase a unha zona de servizo, e cuberto pola azotea.[18]

Fachada[editar | editar a fonte]

Bóveda da fachada.

A fachada fíxose con pedra arenisca de Montjuïc, tallada segundo superficies reguladas en forma alabeada. As columnas teñen forma ósea, con representacións vegetales.[19] A carpintería é igualmente de superficies curvas, e as fiestras son de vidros de cores de formas circulares. Gaudí conservou a forma rectangular dos balcóns do edificio anterior, engadindo unhas barandillas de ferro con forma de anteface, e dando ao resto da fachada unha forma ondulada en sentido ascendente. Así mesmo revestiu a fachada con cerámica de pedazos de cristal de varias cores (o seu famoso trencadís), que Gaudí obtiña nos desechos da vidriería Pelegrí, e cuxa colocación dirixiu personalmente desde o Paseo de Gracia.[20] Para o seu deseño o arquitecto realizou diversas maquetas en yeso, que modeló coas súas propias mans ata conseguir a forma que buscaba, que recorda o oleaje do Mar Mediterráneo ou ben as sinuosas formas da monte de Montserrat.[21]

Do conxunto da fachada destaca a tribuna do piso principal, que se estende polos laterales ata o primeiro piso, alcanzando 10 metros de altura. Presenta cinco vans cubertos con vidrieras policromas, e sostidos por oito columnas de forma ósea. Para a súa construción Gaudí demoleu toda a parte baixa da fachada, sostendo o resto cuns puntais de madeira, en tan precario equilibrio que o construtor, Josep Bayó, temía que se caería, durante os catro días que durou a operación. O friso da tribuna está rematado con motivos escultóricos de forma vegetal, aínda que no conxunto da forma que adquire a tribuna algúns estudiosos creen ver a forma dun morcego.[22]

Fachada posterior.

Outro elemento característico da fachada é a súa revestimiento con vidros e cerámica de vivas cores, que crean diversos efectos visuales segundo a luz que incide neles. Para o seu confección, picou o anterior muro e recubriuno de mortero de cal, sobre o que colocou os vidros do taller Pelegrí, combinados en diferentes tonalidades; sobre estes vidros esparció a todo o longo da fachada unha serie de discos de cerámica (un total de 330) fabricados de forma manual en Mallorca, realizados en arcilla con diversas cores de óxidos naturais, e confeccionados en catro tamaños: 15, 21, 27 e 35 cm.[23]

Outra das singularidades da fachada son os seus balcóns, realizados con ferro fundido e pintados de carbonato de plomo para evitar o seu oxidación, circunstancia que lles outorga unha cor marfileño. Están colocados sobre peanas de pedra con forma de concha mariña. Hai un total de nove balcóns, ademais das catro terrazas situadas sobre a tribuna. A súa forma evoca un antiface ou unha máscara teatral aínda que hai quen ve neles a parte superior dunha caveira, excepto o balcón do faiado, que ten forma de flor ou de bulbo vegetal, semellante ao dun tulipán ou unha alcachofa. Así mesmo, o perfil crebado e enroscado destes balcóns recorda a forma dun pergamiño. Case todos teñen o mesmo tamaño, excepto o do faiado e o da parte superior esquerda, que é unha varanda dobre, con tres ocos. En 1983 os balcóns foron restaurados e recuperaron a súa cor orixinal, que se escureceu.[24]


Culmina a fachada unha bóveda formada por arcos catenarios cubertos con dúas capas de ladrillo, recubierta con cerámica vidriada en forma de escamas ?realizada nos Talleres Sebastià Ribó?, en tons vermello, verde e azul, que recorda o lombo dun dragón. Na parte esquerda hai unha torre cilíndrica de forma bulbosa semellante a unha cabeza de allo, decorada cos anagramas de Xesús (IHS), María (M coa coroa ducal) e Xosé (JHP), e rematada coa típica cruz gaudiniana de catro brazos, orientada aos puntos cardinais.[25] Unha das interpretacións simbólicas que se deu a esta fachada é a de Xurxo de Capadocia loitando co dragón, cuxas vítimas achar na fachada representadas polas columnas en forma de óso e os balcóns en forma de caveira. Así, a cruz de catro brazos sería a espada cravada no espinazo do animal, do que brotaría o sangue, presente na cerámica vermella desta parte da cuberta.[26]

O edificio presenta unha fachada posterior que dá ao patio interior da mazá, de igual forma ondulante e recubierta de trencadís de cerámica. O piso principal ten un patio que sobresae do corpo do edificio, ao que se accede polo comedor da vivenda que foi dos señores Batlló. O resto de pisos teñen terrazas que dan a esta parte posterior do edificio, cubertas con varandas de reja metálica. A parte máis destacada é a do faiado, realizada con cerámica de vivas cores, con motivos florales e xeométricos.[27]

Interior[editar | editar a fonte]

Patio interior do edificio.

Para o interior do edificio Gaudí deseñou uns accesos na planta baixa ben diferenciados, con tres portais: un de acceso ás vivendas, outro para a tenda e outro para as cocheras, sendo o primeiro de ferro e vidro e os outros dous de madeira. A planta baixa ten 735 m2 de cuxa superficie un 60 % está destinada á tenda e a cochera, e o resto divídese entre dous vestíbulos ?uno para os inquilinos e outro privado para os donos da casa?, a portería, unha zona de trasteiros e o patio central, onde se sitúa o ascensor e as escaleiras de servizo. O vestíbulo de acceso ten forma rectangular e teitos curvos, con chan de mármore e unha decoración de cerámica azul na parte baixa da parede e de estuco na superior. Esta zona foi reformada nos anos 1990, en que se reconverteu a cochera nun espazo polivalente para reunións e convenciones.[28]

Na parte central do edificio sitúase o patio de luces, que foi ampliado por Gaudí para conseguir unha maior iluminación e ventilación: ten 13 metros de longo por 4 de ancho e 26 de altura, cun total de 54 m2 de superficie. Este patio cubriuse cun biolo de cristal sostida por unha estrutura de ferro con forma de dobre T, que apoia nunha serie de arcos catenarios, e foi igualmente revestido de azulexos, cunha enxeñosa gradación de cor desde o azul da parte superior ata o branco da inferior, para mellor aprovechamiento da luz, o que provoca a sensación de estar nunha cueva submarina. Ten un total de 32 fiestras, cun dobre deseño, unha parte superior para a entrada de luz e unhas rendijas inferiores para a ventilación. Así mesmo, tanto o piso principal como os dous primeiros teñen terrazas, cubertas con barandillas de malla metálica. Doutra banda, a escaleira de veciños está cuberta tan só por uns vidros esfumados que permiten unha ampla iluminación de todos os rellanos.[29]

Salón principal dos Batlló (1927).

O sistema de plantas do edificio arrinca do sótano, destinado a zonas de servizos e trasteiros, así como a calderas e carboeiras. Presenta un conxunto de dez columnas de soporte, que xunto aos muros de carga sosteñen o edificio. Este espazo tamén foi ampliado por Gaudí, que dobrou a súa superficie. Durante os traballos de ampliación descubriuse unha pequena cova que debía servir de bodega ou fresquera da antiga masía que había no emprazamento do edificio, e que Gaudí decidiu conservar. Restaurado entre 1989 e 1995, o sótano dedícase a eventos sociais e culturais.[30]

O resto de plantas, destinadas a vivendas, foron deseñadas por Gaudí co mesmo esmero que a parte exterior do edificio, combinando as diversas artes industriais e decorativas (escultura, forxa, vidriería, ebanistería, cerámica) para conseguir un conxunto armónico e estético, onde, como no resto do edificio, predominan as liñas curvas. O piso principal ?o da familia Batlló? era o máis grande, cunha superficie de 400 m2 (730 incluíndo o patio posterior). A decoración foi elaborada enteramente por Gaudí, que deseñou tanto o mobiliario como os diversos elementos decorativos que jalonaban a vivenda. O espazo máis relevante era o salón principal, cun teito en forma de ceo raso de formas helicoidales en relevo, e onde destacaba a gran ventá da tribuna que daba ao Paseo de Gracia, decorado con vidrieras en forma de disco de diferentes cores. Este salón incluía un oratorio, decorado cun retablo da Sagrada Familia de Josep Llimona (conservado na cripta da Sagrada Familia), un Cristo de bronce de Carles Mani e uns candelabros de Josep Maria Jujol. O mobiliario orixinal de Gaudí consérvase na Casa-Museo Gaudí do Parque Güell.[31]

"Confidente" da Casa Batlló.

Outros espazos destacados do piso principal son: o recibidor, ao que se accede polo vestíbulo privado da planta baixa a través dunha escaleira cuxa forma recorda a columna vertebral dun animal, e que algúns estudiosos interpretan como a cola do dragón da fachada; a sala da cheminea, utilizada como despacho polo señor Batlló, comunica o recibidor co salón principal, e presenta unha cheminea situada nunha concavidad con forma de fungo e recubierta de losas de material refractario, cuns bancos para sentarse ao seu lado inspirados na casa tradicional catalá, mentres que a parede da sala está decorada con pan de ouro; e o comedor, situado na zona posterior que dá ao patio traseiro, onde destacan igualmente unhas amplas ventás, cunha dobre columna inspirada nas columnas do Patio dos Leóns da Alhambra de Granada, revestidas de trencadís de diversas cores, mentres que no teito destaca un cielorraso con forma de pingas de auga. Outro elemento singular é o patio posterior, de 230 m2, deseñado tamén enteramente por Gaudí alternando o trencadís e os discos cerámicos, como na fachada. O pavimento do patio non é o orixinal, que se deteriorou e houbo que substituílo; mentres que o de Gaudí era un mosaico hidráulico de formas abstractas, o presenta uns debuxos en cenefas, en tons ocres e marróns. Destacan tamén as jardineras, de forma triangular e recubiertas de trencadís, un novo deseño gaudiniano.[32]

Detalle do faiado.

En canto ao resto de plantas, destinadas a alugueiro, Gaudí limitouse unicamente a redistribuir os espazos, sen modificar a súa estrutura. Había un total de oito vivendas duns 200 m2, distribuídas en catro plantas, que gozaban de todos os adiantos e comodidades para a época, desde calefacción e auga quente ata electricidade, sen descoidar o deseño e a estética. Cada vivenda contaba cunha terraza que daba ao patio, así como un trasteiro e un lavadoiro situados no faiado. Queda unha vivenda habitada (no terceiro piso), e o resto dedícase a oficinas ou espazos de convenciones.[33]

A última planta é o faiado, de 460 m2, onde se situaban os lavadoiros, trasteiros e outras zonas comúns e de servizos. Esta zona actúa ademais como cámara illante para as vivendas, protexéndoas das rigurosidades do clima, como era habitual nas bufardas das casas solariegas catalás. Por iso está concibida cunha estrutura diferenciada do resto do edificio, cunha serie de arcos catenarios realizados en ladrillo revogados con yeso, que sostén un sistema de bóvedas en forma deparábolas sobre o que se alza a azotea, solución que o arquitecto empregou nuevamente pouco despois na Casa Milà. Este sistema ten certas semellanzas co costillar dun animal, polo que algúns interpretan sería o interior do dragón da azotea. Na parte central do claraboia, a correspondente ao patio de luces, sitúase a gran faiado que protexe o interior do edificio. O faiado foi restaurado en 2004, e instaláronse unha serie de hologramas e elementos expositivos sobre a vida e obra de Gaudí.[34]

Azotea[editar | editar a fonte]

Chemineas da azotea.

O remate do edificio é a azotea, de 300 m2, á que se accede desde o faiado mediante unhas escaleiras de caracol. Gaudí concibiu este espazo dunha forma funcional, para situar as saídas de fume e de ventilación, pero á vez estética, xa que os elementos que a integran están elaborados dunha forma artesanal e cunha plasticidad case escultórica. Para o arquitecto reusense, as azoteas dos edificios eran como os chapeus das persoas, que denotan personalidade, polo que sempre os deseñaba detalladamente, como se demostra no Palau Güell e a Casa Milà. Na azotea atópase unha segunda bufarda máis pequena que o da planta inferior, aloxada no lombo do dragón, que contén o tanque de auga que abastece o edificio. Así mesmo, na cornixa da cuberta sitúase un paso de rolda, ao que se accede desde a escaleira situada na torre que remata o edificio, elemento igualmente presente na Casa Milà. No conxunto da azotea destacan as chemineas, un total de 27, dispostas en catro grupos, de 6,10 metros de altura, de formas helicoidales e rematadas por chapeus cónicos; están revestidas de vidro transparente no seu parte central e de cerámica na superior, e rematadas por unhas bólas de cristal transparente reenches de area de distintas cores. O pavimento realizouno cos mosaicos de desecho do anterior edificio, dispostos en trencadís, aínda que co tempo foi substituído. A azotea, igual que a bufarda, foi restaurada en 2004 e aberta ao público.[35]

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Casa Batlló Modificar a ligazón no Wikidata
Escut de Barcelona.svg
A Galipedia ten un portal sobre:


Notas[editar | editar a fonte]

  1. Crippa 2007, p. 65.
  2. Bergós i Massó 1999, p. 60.
  3. Casa Batlló, ed. (2011). "Dossier de premsa 2011" (PDF). 
  4. Bassegoda i Nonell 2002, p. 184
  5. "Familia Batlló". Consultado o 24 de setembro de 2016. 
  6. Rodríguez et al. Blasco Piñol, p. 10
  7. Corredor-Matheos & outros autores 1998, p. 42
  8. Rodríguez et al. Blasco Piñol, p. 12
  9. Rodríguez et al. Blasco Piñol, p. 13
  10. Bassegoda i Nonell 1989, p. 483
  11. Bassegoda i Nonell 2002, p. 185
  12. Bassegoda i Nonell 2002, pp. 189-190
  13. Anuario de la Asociación de Arquitectos de Cataluña de 1910, p. 20.
  14. Bassegoda i Nonell 1989, p. 488
  15. Rodríguez et al. Blasco Piñol, p. 71
  16. Rodríguez et al. Blasco Piñol, p. 20
  17. Rodríguez et al. Blasco Piñol, p. 22
  18. Rodríguez et al. Blasco Piñol, p. 23
  19. Bassegoda i Nonell 2002, p. 185
  20. Bassegoda i Nonell 2002, p. 186
  21. Rodríguez et al. Blasco Piñol, p. 31
  22. Rodríguez et al. Blasco Piñol, pp. 34-35
  23. Rodríguez et al. Blasco Piñol, pp. 36-37
  24. Rodríguez et al. Blasco Piñol, pp. 40-41
  25. Bassegoda i Nonell 2002, p. 187
  26. Rodríguez et al. Blasco Piñol, pp. 42-43
  27. Rodríguez et al. Blasco Piñol, pp. 44-45
  28. Rodríguez et al. Blasco Piñol, pp. 51-55
  29. Rodríguez et al. Blasco Piñol, pp. 56-59
  30. Rodríguez et al. Blasco Piñol, pp. 60-61
  31. Bassegoda i Nonell 2002, pp. 186-187
  32. Rodríguez et al. Blasco Piñol, pp. 72-81
  33. Rodríguez et al. Blasco Piñol, pp. 82-83
  34. Rodríguez et al. Blasco Piñol, pp. 91-97
  35. Rodríguez et al. Blasco Piñol, pp. 103-109

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Bassegoda i Nonell, Joan (1989). El gran Gaudí. Sabadell: Ausa. ISBN 84-86329-44-2. 
  • Bassegoda i Nonell, Joan (2002). Gaudí o espacio, luz y equilibrio. Madrid: Criterio. ISBN 84-95437-10-4. 
  • Bergós i Massó, Joan (1999). Gaudí, l'home i l'obra. Barcelona: Lunwerg. ISBN 84-7782-617-X. 
  • Corredor-Matheus, José; outros autores (1998). La Pedrera. Gaudí i la seva obra. Barcelona: Fundació Caixa Catalunya. ISBN 84-89860-04-1. 
  • Crippa, Maria Antonietta (2007). Gaudí. Colonia (Alemaña): Taschen. ISBN 978-3-8228-2519-8. 
  • Rodríguez, Alberto; Sosa, Lionel; Noya Álvarez, Soedade; López Sáenz, Virginia; Blasco Piñol, Xavier (2008). Casa Batlló. Barcelona: Dos de Arte Ediciones. ISBN 978-84-96783-16-4. 

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]