Lanzarote

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Lanzarote
Bandeira de Lanzarote Escudo de Lanzarote

Mapa situacional da illa de Lanzarote
Localización nas Canarias
Lanzarote NWW.png
Situación
País España España
Comunidade autónoma Canarias Canarias
Provincia As Palmas
Arquipélago Canarias
Mar Océano Atlántico
Coordenadas 29°02′N 13°22′W / 29.03°N 13.37°W / 29.03; -13.37
Xeografía
Superficie 845,94 km²
Punto máis alto 670 m (Peñas del Chache)
Demografía
Capital Arrecife
Poboación 141.938 hab. (INE 2009)
Densidade 167,78 hab./km² hab./km²
Xentilicio lanzaroteño, ña
Lingua propia Castelán

Lanzarote é unha illa situada no Océano Atlántico fronte ás costas africanas, e que forma parte do arquipélago canario (España). A capital da illa é Arrecife. Pertence á provincia das Palmas (Canarias).

O nome Lanzarote pódelle vir do mariño xenovés Lanceloto Malocello, quen visitou a illa no século XIV.

Descrición[editar | editar a fonte]

É a máis setentrional e oriental das illas do arquipélago canario. É coñecida habitualmente como "illa dos volcáns" e identifícase co manto volcánico que se estende ao longo de toda a superficie debido á gran actividade volcánica de principios do século XVIII.

Atópanse a unha distancia de 1000 km da Península Ibérica e a 140 da costa africana. Ten unha superficie de 845,93 km² e unha poboación de 127.457 habitantes (INE, xaneiro de 2006), sendo os nativos da illa case a metade dos chegados desde outros lugares. Xunto á illa atópanse os illotes ou illas menores de Alegranza, La Graciosa, Montaña Clara, Roque del Este e Roque del Oeste, que forman o arquipélago Chinijo, administrativamente dependiente de Lanzarote.

As Peñas del Chache, en Haría, con 670 m de altitude é o pico máis elevado da illa. Lanzarote foi declarada en 1993 Reserva da Biosfera pola Unesco. Ademais, a Rede Canaria de Espazos Naturais Protexidos recolle nesta illa un total de 13 contornas naturais, que supón máis do 40% do territorio insular, entre os que destaca o Parque Nacional de Timanfaya.

Dedicada no pasado fundamentalmente á agricultura e a pesca no banco pesqueiro canario-sahariano, na actualidade a economía da illa vira en torno ao sector servizos, fundamentalmente á potente industria turística. A esta actividade comeza a engadírselle a viticultura, de importante peso en séculos anteriores e que se relanzou coa creación da Denominación de orixe para os viños de Lanzarote.

A illa conta co Aeroporto de Lanzarote-Guacimeta, no municipio de San Bartolomé; así como cos portos marítimos: Puerto de los Mármoles no municipio de Arrecife, e o porto de Playa Blanca no municipio de Yaiza.

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

A explicación do nome da illa de Lanzarote é das máis claras e aceptadas de todos os topónimos do arquipélago canario. Existe consenso entre os historiadores en que o nome procede do navegante xenovés Lanceloto Malocello, quen a visitou por primeira vez no primeiro terzo do século XIV e de cuxa presenza, ao parecer, atoparon algunha pegada os primeiros conquistadores normandos: o castelo de Guanapay, o máis antigo de Lanzarote, construído sobre unha antiga torre edificada en 1312 por Malocello. A illa denomínase "Insula de Lançarotus Marocelus" no primeiro portulano que recolle ás Illas Canarias máis ou menos na súa forma actual, o do mallorquino Angelino Dulcert, de 1339. Noutras cartas e mapas posteriores esta denominación sofre alteracións fonéticas, pero non cabe dúbida de que o nome actual deriva do ilustre visitante italiano que no seu día recalou nela.

O vocábulo aborixe Titerogakaet parece que foi o empregado polos maxos para referirse á illa con anterioridade á súa conquista. Trátase dun termo de orixe bérber que foi emparentado co tuareg tetergaget, "a que está queimada", ou ben cos vocábulos titerok e akaet, que significarían "Montaña Colorada". Do mesmo xeito, a toponimia insular está infestada de voces de orixe indíxena, como Yaiza, Tinajo, Teguise, Timanfaya ou Guatiza, que comparten protagonismo con lugares de nome hispánico como San Bartolomé ou Puerto del Carmen.

Clima[editar | editar a fonte]

Charco Verde, Yaiza.

As temperaturas máximas en Lanzarote oscilan entre 22º e 25º, as mínimas non descenden de 12º no inverno e a media de precipitacións é duns 200 mm anuais. As precipitacións varían dos 250 mm en Famara a tan só 50 mm na zona da Costa do Rubicón. O clima é moito máis amornado do que correspondería pola súa latitude xeográfica. Hai dous elementos climáticos que determinan a benignidad atmosférica: os alisios e a corrente fría de Canarias. O vento é practicamente permanente na illa. Nos meses de verán poden presentarse tormentas de vento con area procedentes do deserto ou siroco (tamén chamado calima en Canarias), con temperaturas de ata 46º (2004) e visibilidade moi reducida.

Lanzarote está inmersa na zona climática cálida e seca que se corresponde coa súa latitude, incluída no cinto de altas presións subtropicales. O seu clima é subdesértico, caracterízase por ter un réxime pluviométrico escaso (pluviosidad <200 mm anuais), atribuíble fundamentalmente á especial orografía da illa, xa que a súa escasa altura impide a retención da humidade que conteñen os ventos alisios, con excepción das zonas máis altas (Os Ajaches e os Riscos de Famara). Esta característica impide a existencia de choivas orográficas, tan abundantes nas illas occidentais, xa que non existen obstáculos montañosos de envergadura que poidan deter o chamado «mar de nubes».

Historia[editar | editar a fonte]

Poboación aborixe de Lanzarote[editar | editar a fonte]

A illa esta poboada desde fai polo menos dous milenios. Os habitantes actuais da illa coñécense xenericamente como conejeros. Antes da conquista castelá estivo poboada por maxos, sendo estes un pobo bérber. A hipótese máis probable sobre o poblamiento da illa apunta a ondas migratorias sucesivas desde o norte de África. O nome orixinal da illa é Tyterogakat ou "Tytheroygatra", que se traduciu como a queimada empregando un topónimo xeográfico bérber tuareg de Alxeria central.

Fontes[editar | editar a fonte]

As descricións que fixeron os primeiros europeos que visitaron a illa na Baixa Idade Media falan de homes de raza branca, altos, musculosos, de gran beleza, e había moitos louros entre eles...., nunha visión bastante idealizada dos habitantes da illa. Os datos que se coñecen dos aborixes da illa son indirectos e pouco fiables. A fonte documental máis importante é -Le Canarien-, un relato escrito polos capeláns domésticos dos franconormandos Jean de Béthencourt e Gadifer de la Salle durante a invasión da illa en 1402. Malia existiren algunhas inscricións aborixes cunha escritura tifinagh, non se puideron traducir, polo que as fontes arqueolóxicas son imprescindibles para lograr un maior coñecemento acerca destas sociedades.

Economía e sociedade[editar | editar a fonte]

Os antigos mahos vivían do pastoreo, o marisqueo de ribeira, a recolección de froitos e tiñan unha agricultura moi limitada. Non coñecían os metais e perderan os coñecementos sobre a navegación oceánica. Vivían en covas ou chozas de pedra semienterradas (casas fondas), vestían peles de cabra sen curtir e alimentábanse de gofio, carne de cabra e peixe. Case todas as crónicas recollen o seu carácter apracible e hospitalario e a súa afección pola música e o baile.

A organización social estaba adaptada ás condicións da illa, pobre en recursos de todo tipo. A xerarquía era patriarcal e hereditaria, exercida por reis que eran elixidos polos nobres, e a xustiza extremadamente dura segundo os primeiros visitantes europeos, administrábase na praza pública ou "tagoror". Outros datos acerca da estrutura social indican unha adaptación á escaseza permanente de recursos. A procreación estaba limitada polo infanticidio feminino, práctica utilizada para lograr un control poboacional nunha illa de recursos escasos. Probablemente froito da práctica do infanticido feminino, en determinado momento a poboación feminina chega a ser menor que a masculina, o cal levaría a que se desen casos de poliandría nos que cada muller tiña tres maridos que se turnaban mes a mes (triandria), isto podería supor, doutra banda, unhas normas de residencia matrilocales.

A conquista de Lanzarote[editar | editar a fonte]

Gravado da expedición de Jean de Béthencourt e Gadifer de la Salle á Illa de Lanzarote

As illa de Lanzarote era coñecida no mundo antigo. Foi visitada polos Fenicios, que buscaban a orchilla, a prezada tinguidura vermella que crece nas rocas orientadas ao norte da illa. O único testemuño documental da época medieval, moi dubidoso, é a famosa viaxe de San Borondón. En 1312 o navegante genovés Lanceloto Malocello redescubriu a illa de Lanzarote para Europa e deulle o seu actual nome, que aparece por primeira vez no mapa portulano de Angelino Dulcert en 1339. Durante os seguintes cincuenta anos organízanse varias expedicións, máis ben razzias, que buscan escravos, peles e tinguiduras. Comeza con isto o declive da poboación aborixe. En 1377 o biscaíño Ruiz de Avendaño, comandante corsario da flóta castelá, naufraga tras unha tormenta na illa de Lanzarote, onde é recibido polo rei Zonzamas, que lle ofrece a hospitalidade de leito coa raíña Fayna. Desta relación nace a princesa Ico, branca e loura, nai do último rei de Lanzarote, Guardafia. En 1393, o nobre castelán Almonáster chega a Lanzarote. Cando regresa á península leva consigo nativos e algúns produtos agrícolas.

As primeiras expedicións europeas de saqueo en busca de escravos recalaban primeiro en Lanzarote e La Graciosa por ser as illas máis próximas á Península Ibérica. Isto contribuíu a unha diminución demográfica durante o século XIV, de maneira que cando chegaron as primeiras expedicións de conquista a poboación estaba en claro retroceso.

A conquista definitiva da illa prodúcese coa expedición dos mercenarios e aventureiros normandos Jean de Béthencourt e Gadifer de la Salle, ao servizo de Henrique III de Castela. Cando chegan á illa en 1402 quedan só 300 nativos e os expedicionarios establécense na Costa do Rubicón, no sur da illa. Despois do intento errado de conquistar Fuerteventura, Béthencourt volve a Castela e élle outorgado o señorío de Lanzarote. Cando regresa a resistencia dos nativos foi reprimida a sangue e lume por Gadifer de la Salle. Tras sucesivos fracasos na conquista doutras illas e dado o escaso interese comercial que espertaba Lanzarote entón, Jean de Bethencourt cede o señorío da illa ao seu parente Maciot de Béthencourt.

O señorío feudal[editar | editar a fonte]

Lanzarote convértese nun señorío feudal que pasa de man en man dos descendentes de Bethencourt a nobres andaluces como o Conde Niebla, Hernán de Peraza e Pedro Barba.

Nestes primeiros anos levará á illa un importante continxente repoblador de orixe berberisco, que se fusionará coa poboación aborixe e cos colonizadores europeos.

Durante as seguintes centurias a illa manterá unha estrutura de poder feudal, ata a abolición do señorío polas cortes de Cádiz en 1812. Dada a proximidade coa costa africana, Lanzarote será obxectivo dos ataques de piratas berberiscos e europeos. En 1586 o corsario berberisco Amurat toma a illa con cincocentos homes e captura á familia do señor. En 1618 Soliman invade e arrasa a illa. Sir Walter Raleigh, durante a súa última expedición en busca do Dourado, ataca Arrecife en 1617 e arrasa a cidade. A poboación refúxiase durante os ataques na Cueva de los Verdes.

Historia moderna da illa[editar | editar a fonte]

A erupción de Timanfaya[editar | editar a fonte]

Timanfaya

"O día 1 de setembro 1730, entre as nove e as dez da noite, a terra abriuse en Timanfaya, a dúas leguas de Yaiza...e unha enorme montaña levantouse do seo da terra", segundo o testemuño do párroco Lorenzo Curbelo. A illa transformouse por completo. Dez pobos quedaron enterrados (Tingafa, Montaña Blanca, Maretas, Santa Catalina, Jaretas, San Juan, Pena de Palmas, Testeina e Rodeos) e durante seis anos lávaa estendeuse pola zona sur cubrindo un cuarto da illa e enchendo as veigas próximas de cinzas volcánicas. En 1824 de novo comezan a erupciones en Timanfaya. Producíronse terribles fames negras e boa parte da poboación viuse obrigada a emigrar. Desde entón a paisaxe transformouse grazas ás técnicas agrícolas de cultivo sobre lapillis (rofe) volcánicos que os conejeros empregan para captar a humidade dos alisios.

Actividade económica[editar | editar a fonte]

Durante a segunda metade do século XVIII introduciuse o cultivo da Barrilla ou eslamiada, unha planta rastrera rica en álcalis que se empregaba para a fabricación de xabón. De América chega a Lanzarote o cultivo da cochinilla en tuneras, a papa e o tomate. A cochinilla foi durante algún tempo unha da industrias máis importantes da illa. Aínda poden verse as plantacións nos pobos de Guatiza e Mala. De Europa chegan as viñas coas que se fabricase o viño malvasía, o preferido polo personaxe de Shakespeare Falstaff.

Século XX[editar | editar a fonte]

Durante o século XX a economía da illa pasou de depender da agricultura e a salgadura de peixe a depender case exclusivamente do turismo.

A figura de César Manrique foi clave para que o desenvolvemento turístico da illa non destruíse a paisaxe orixinal, ademais de ser o creador dalgúns dos lugares de maior interese da illa: Os jameos da auga, o Monumento ao Campesiño, o Miradoiro do Río e o Taro de Tahiche; con todo, o modelo desarrollista dos últimos anos si que está producindo unha deterioración da paisaxe e do medio ambiente da illa, a pesar de que a esta sexa declarada Reserva Mundial da Biosfera. Esta economía envorcada cara ao turismo e o sector da construción levou a Lanzarote de ser unha illa que emigraba a ser unha illa que vive unha enorme inmigración froito da cal experimentou un espectacular aumento demográfico. A pesar de que adoite marcarse a inmigración procedente do África continental polas condicións en que esta ten lugar, o maior continxente poboacional procede con todo do continente europeo.

Concellos[editar | editar a fonte]

A illa de Lanzarote está dividida en 7 concellos:

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Lanzarote