Invasión musulmá da península Ibérica

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Al-Ándalus a finais do Emirato de Córdoba.

Coñecese como etapa musulmá da península ibérica[1][2][3] ou conquista árabe/musulmá de Hispania[4] ao complexo proceso político e militar que ao longo do século VIII explica a formación e consolidación de al-Ándalus musulmá, así como a xénesis dos principais reinos cristiáns medievais peninsulares.[5]

A conquista do reino visigodo por dirixentes árabes da Dinastía Omeia foi un proceso que durou quince anos, do 711 ao 726, no que se chegou a tomar todo o actual territorio de España e Portugal e parte do sur de Francia, se ben o que era o territorio peninsular do reino estaba completamente conquistado no 720, tras dez anos do inicio da conquista.

Aínda que o proceso en total ocupou todo ese tempo, a cronoloxía non é exacta en canto aos anos e as datas, se non só aproximada, pois as fontes difiren entre si.[6] Ademais destes anos de conquista, hai que sumar os anos anteriores que os árabes e bereberes musulmáns levaban deseñándoa, recoñecendo o terreo e preparando, ao parecer, futuras alianzas. Debe sinalarse que unha boa parte do groso de musulmáns chegados á península non eran etnicamente árabes, se non bereberes.

Fontes[editar | editar a fonte]

Os textos árabes son máis ben tardíos. As fontes máis antigas datadas con certeza e que falan da conquista da Península no seu conxunto son o Ta´rij (Historia) do andalusí Ibn Habib (morto cara o ano 853) e o Futuh Misr (Conquista de Exipto) do exipcio Ibn Abd al-Hakam (morto en 871). Trátase, por tanto, de obras redactadas un século e medio despois da conquista. No seu conxunto, os textos latinos son moito máis escasos, pero máis próximos aos acontecementos. O máis importante e coñecido é a Crónica mozárabe de 754; escrita por un cristián que vivía baixo a dominación dos gobernadores musulmáns de Córdoba[7]

Contexto xeral[editar | editar a fonte]

Un repaso á historia das primeiras conquistas musulmáns, fainos ver que só a conquista do actual Magreb foi máis custosa (trinta anos), pois noutros puntos a acción dos conquistadores árabes foi máis rápida que na península: seis anos para dominar toda a península arábiga (628 ao 634); catro anos Siria (634 ao 638); cinco anos Exipto (638 ao 643); un ano Tripolitania e Cirenaica, Libia (644); seis Mesopotamia (636 a 642) e oito anos Persia (642 ao 650).

O longo deste proceso de conquista do reino visigodo, que requiriu numerosas campañas, constantes reforzos militares e pactos con núcleos resistentes, débese a varios motivos: o escaso das forzas musulmáns que os conquistaron, as constantes loitas e levantamentos dos seus aliados entre os visigodos, a orografía do territorio e a forte base de asentamento social do anterior reino visigodo.

Sen embargo, a gran centralización política do reino, a inseguridade causada por bandas de escravos fuxitivos, o empobrecemento da facenda real (especialmente durante o reinado de Witiza) e a perda de poder do rei fronte aos nobres, foron elementos que facilitaron a acción dos conquistadores.

Pero o factor quizais máis importante para a caída visigoda foi a grave crise demográfica do reino, que nos últimos vinte e cinco anos perdeu máis dun terzo de súa poboación. Isto foi debido ás epidemias de peste e ós anos de seca e fame de finais do século VII, especialmente durante o reinado de Ervigio; e que se repetiron tamén con gran dureza baixo o de Witiza, o antecesor de Rodrigo.

Ademais, existía unha fractura política importante entre dous grandes clans político-familiares godos en súa loita por o trono, e que levaba varios decenios dividindo politicamente o reino e xerando constantes problemas. Dunha parte estaba o clan xentilicio de Wamba-Égica, ao que pertenceu ou ao que estaba vinculado Witiza, e de outra o clan de Chindasvinto-Recesvinto, ao que pertencía Rodrigo. Esta situación dividiu ao estamento aristocrático-militar en dous faccións cada vez máis irreconciliables; ata o punto de considerar algunha historiografía aos witizanos como instigadores e incluso aliados, explícitos ou oportunistas, dos musulmáns.

Os conquistadores árabes tamén contaron có apoio de parte da poboación xudía, moi numerosa na Bética, na Galia Narbonense, e en toda a conca mediterránea. Estaba presente principalmente nos centros urbanos, destacando, entre outras, as comunidades de Narbona, Tarragona, Sagunto, Elche, Lucena, Elvira, Córdoba, Mérida, Zaragoza, Sevilla, Málaga e da capital, Toledo.

A axuda que os xudeus prestaron aos conquistadores debeuse a que aqueles, en súa maioría conversos forzados pero finxidos, eran reiteradamente hostigados pola lexislación visigoda (con algunhas excepcións, como baixo os reis Witerico e Suintila, e contra o criterio de bispos como San Isidoro, que os defendía). E sabían, polo que ocurrira no norte de África, que melloraría súa situación ao recibir dos gobernantes árabes o mesmo status que a poboación cristiá.

Hai que ter en conta que a maioría dos xudeus foran escravizados baixo o reinado de Égica (excepto os da Narbonense, coa escusa de que a provincia aínda non se recuperara da última epidemia de peste), baixo a acusación de que conspiraban contra o rei cós árabes do norte de África. Estes, xa realizaran algunhas incursións na península, polo que suscitaba medo unha posíbel colaboración con eles para unha futura conquista.

Esta idea partía dos informes dos cristiáns do norte de África que fuxiran daquela zona, e que informaron do apoio dado aos árabes por parte dos xudeus de alá; o cal era lóxico dado que súa situación alí era tamén de acoso por o poder bizantino.

Pero ademais dos xudeus etnicamente puros da diáspora, no norte de África había bereberes que profesaban o xudaísmo por proselitismo e mestizaxe, moitos dos cales deron apoio aos árabes en súa conquista, e uníronse a eles (como moitos bereberes cristiáns) por lazos de clientela. Verdade ou pretexto, esta acusación de traizón foi a utilizada contra eles.

Finalmente, as divisións dinásticas internas entre os nobles visigodos sobre a sucesión de Witiza facilitaron aún máis o desenrolo da conquista.

Unha última precisión, previa ao relato dos acontecementos, é que o reino visigodo tan só cubría o territorio peninsular e a Septimania no sur de Francia. Baleares estaba baixo soberanía bizantina, e quedou excluída do proceso árabe de conquista. Seguiron baixo control bizantino algúns anos máis, para pasar despois a depender, ao menos nominalmente, do reino franco (798), por propia petición, para que os defendera dos ataques árabes. Estes ataques continuaron e houbo varios tratados de paz, pouco respectados, e certa submisión política, ata a conquista por o Emirato de Córdoba entre os anos 902 (Eivisa e Maiorca) e 903 (Menorca).

Antecedentes[editar | editar a fonte]

Conquistas musulmás no norte de África[editar | editar a fonte]

Os árabes tiñan plans de conquista para Hispania dende facía tempo, tras a inicial conquista do actual Marrocos por Uqba ibn Nafi ao final da década de 670. De feito, consta que no ano 687, baixo o reinado de Ervigio, os árabes realizaron unha primeira incursión contra as costas levantinas.

O propio Uqba comenzara no ano 669 a conquista dos territorios bizantinos no norte de África; cuxa culminación posterior foi o resultado de máis de 30 anos de guerra, nos que os árabes foron ocupando pouco a pouco a totalidade de África do norte, incluíndo os reinos cristiano-bereberes.

Tras os primeiros éxitos dos árabes, a rebelión bereber contra os conquistadores os expulsou de novo ata Libia, chegando os bereberes a tomar a nova capital árabe de Ifriquiya, Qairuán. Os árabes, en sucesivas campañas, conquistaron de novo estas terras, e incluso os portos con cidades amuralladas que permaneceran sendo bizantinos; como Cartago, que arrasaron, a pesar de contar con a axuda dunha flota bizantina, a finais do ano 697. E aún tardaron outros oito anos en volver a someter o resto do norte de África, que culminou no ano 705 coa conquista de Tánger. Todo isto obligou a posponer os plans de conquista de Hispania, ata acabar con dita rebelión.

Con anterioridade conquistaron Ceuta (710), fortaleza que fora obxeto de constante loita entre visigodos e bizantinos. Dita cidade volvera a mans visigodas uns vinte anos antes, aproveitando a caída do África bizantina. Según unha lenda moi improbable, Don Julián, gobernador visigodo de Ceuta, cuxa filla, a Caba, fora violada por Rodrigo, proporcionaría axuda logística ao exército musulmá. Os árabes tamén estiveran recoñecendo o terreo, tanteando as costas españolas con breves ataques e saqueando varias cidades: o primeiro, xa citado, baixo o reinado de Ervigio, e o último en xullo de 710, tras a conquista de Ceuta, có desembarco de Tarif ben Malluk na illa de Tarifa.

Ao parecer, tamén entraran en tratos cós nobles opostos ao rei Rodrigo. Non está claro se os nobles leales aos herdeiros de Witiza (pode que incluso o propio rei Agila II, ao que logo nombraremos) pediron o apoio árabe (como fixo Atanagildo cós bizantinos, a quenes deu a cambio unha parte do territorio) pero, en todo caso, a división existente beneficiou aos árabes. Estos, sen embargo, se dito acordo existiu, non o respectaron.

Conflito interno do reino visigodo[editar | editar a fonte]

A finais do ano 710, Hroþareiks ou Rodericus (coñecido posteriormente como Rodrigo) dux da Bética e, ao parecer, neto de Chindasvinto, foi elixido e proclamado rei en Toledo por o Senatus da aristocracia visigoda, tras a morte de Witiza. Non se sabe con certeza se sublevarase previamente contra dito rei, vencéndoo, pero sí que conseguiu a maioría dos apoios na asemblea electoral dos nobres. Era, por tanto, o rei lexítimo, segundo o dereito visigodo.

Sen embargo, un sector da nobreza apoiou a outro rei, Agila II, que era dux da Tarraconense. Agila II gobernou no Nordeste (no sur de Francia, na actual Cataluña e no val do Ebro, é dicir, as provincias visigodas de Iberia e Septimania, en parte equivalentes ás antigas provincias romanas de Narbonense e Tarraconense) e incluso acuñou moedas propias. Pode que incluso fose, desde 708, rei asociado a Witiza, a cuxo clan parece que pertencía (algunhas fontes o citan como fillo seu, aínda que é pouco probable).

O reino, pois, estaba nunha situación de conflito civil ou, a menos, dividido con algunha sorte de acordo de repartición e asociación, como xa ocorrera no pasado. E aos poucos meses de subir Rodrigo ao trono, nunha situación non unánime e vulnerable. Os partidarios de Witiza partidarios de Agila II enviaron legacións ao norte a África para buscar o apoio militar dos árabes e bereberes do norte de África. A entrada dos efectivos militares árabes comenzou a principios do ano 711.

Fases da conquista[editar | editar a fonte]

Conquista militar do sur da península[editar | editar a fonte]

Non coñecense os detalles de con quen negociaron os partidarios de Agila II o envío de efectivos en favor de súa facción á península ibérica. Según algunhas fontes, Musa ibn Nusayr, gobernador de Ifriqiya, dependente do walí de Exipto, ordenou a seu lugarteniente, Tariq ibn Ziyad, que iniciase a conquista. Tariq era bereber, ligado por unha relación de clientela cunha tribu árabe, e liberto do gobernador de Ifriqiya, Musa ibn Nusayr. Sen embargo, outras fontes conxeturan que Musa non coñecía os plans de Tariq e que só veu en seu apoio tras coñecer súa vitoria.

Sea cumplindo órdens ou por propia iniciativa, Tariq ibn Ziyad desembarcou a principios do ano 711, có inicio da primavera, na baía de Alxeciras (chamada entón Iulia Transducta), cun exército duns 7.000 homes fundamentalmente bereber (só recentemente sometidos), e incluso cristiáns do norte de África. As fontes árabes contradicense e falan de entre 1.700 e 12.000 homes, polo que optamos por unha cifra intermedia e bastante repetida na historiografía. Tariq asentouse na actual cidade de Gibraltar (nome que deriva deste conquistador, Ŷebl at-Tariq, 'Montaña de Tariq'), ben protexida por súa altura, mentras iba recibindo todo seu exército en sucesivos desembarcos. Dende alí comezou a saquear zonas e cidades da baixa Andalucía.

Tariq aproveitou militarmente o feito de que o conde da Bética estaba con Rodrigo nunha campaña no norte, ao parecer contra os vascóns, xa que cando o rei realizaba unha campaña militar solía levar aos condes do reino con el. Esto era por unha doble razón: porque necesitaba de seus recursos humáns para reunir un exército e para evitar súa sublevación mentras el realizaba unha campaña militar por outras terras. En anos anteriores hubo varias incursións militares árabes contra algunhas cidades do sur que fora rexeitadas ou que retiraranse ao puoco tempo tras obter suficiente botín. Por elo, esta incursión de Tariq non despertou inicialmente unha gran preocupación.

ademais, dacordo coas leis para tempo de guerra promulgadas por Wamba e retocadas por seu sucesor Ervigio, todos os súbditos residentes nun perímetro de cen millas arredor da zona onde surxise o perigo tiñan a obligación de tomar as armas, sen necesidade de especial convocatoria, ante a soa noticia da existencia do mesmo. Isto, a pesar das duras sancións previstas, non sempre cumpriase. Pero está claro que os nobres terratenientes da zona terían interés en defender súas propiedades e colleitas, e que o conde de cada territorio tiña como unha de súas funcións a defensa do mesmo.

Batalla de Guadalete[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Batalla de Guadalete.

Así, só tras ver que as forzas locais do sur da península non podían con Tariq, e que éste non se retiraba como ocurrira en anteriores ataques árabes, Rodrigo acudiu contra el. Rodrigo tamén retrasou súa reacción porque encontrabase en plena loita polas terras do norte. Nese momento estaba sitiando a cidade de Pamplona, cuxas murallas foran restauradas non facía moito por o rei visigodo Wamba. Esta cidade ou ben caera en poder dos vascóns ou ben estaba en mans de nobres witizanos leales a Agila II. Rodrigo, en todo caso, partiu a Toledo sen recuperala. Cando as tropas comandadas por Rodrigo entraron en contacto coas de Tariq xa pasaran varios meses dende súa chegada ao sur. Durante ese tempo Tariq ibn Ziyad obtivera o reforzo de 5.000 bereberes máis.

Outro aspecto a tener en conta é o de que organizar un exército non era fácil nos últimos tempos do reino visigodo. Elo debíase a que a pérdida de propiedades do Patrimonio da Coroa, de onde obtiñase o reclutamento dos servos que atendían tales propiedades, fixo que o rei tivese un exército propio moi menguado e dependera en gran medida dos efectivos aportados polos nobres. Aún que había leis que penaban e multaban fortemente a quenes non acudían a apoiar ao rei, moitos nobres preferían manter as labores agrícolas, fonte de seus ingresos. Se a elo unimos o problema de Agila II no noreste e a división nobiliaria en seu propio bando, o resultado foi que, ademais de tarde, o exército de Rodrigo non debía de ser moi numeroso. Este exército ademais de reducido estaba dividido, e surxiron desacordos que motivaron loitas internas e desercións. Parece moi probable que, incluso, Tariq recibira no transcurso da batalla apoio de nobres witizanos que acompañaban ao rei.

A consecuencia de todo elo foi que Rodrigo resultou derrotado na batalla do río Guadalete (aún que algúns historiadores a sitúan máis ao sur, nos ríos Salado ou Barbate, ou xunto ao lago da Janda, ou incluso xunto ao río Guadarranque). Sea onde fora, a batalla tivo lugar a finais de xullo de 711, precedida de diversos tanteos e escarceos durante varios días, morrendo nela ou inmediatamente despois o propio rei Rodrigo. Os nobres que permaneceron có rei e seus opositores witizanos morreron tamén en súa maioría.

Tariq fixose cun gran botín, pois Rodrigo viaxaba cun gran luxo, dado o fasto e o rico do enxoval que utilizaban os reis visigodos dende Leovigildo, imitando a pompa e riqueza da corte dos emperadores bizantinos.

Morte de Rodrigo[editar | editar a fonte]

Á morte de Rodrigo, un sector da nobreza elixiu a Oppa, fillo do rei Egica e irmán de Witiza, se ben nunca foi aceptado maioritariamente nin, ao parecer, coroado como tal. Hubo enfrentamentos entre os propios visigodos, cós leales a Agila II e con outros nobres non witizanos que negabanse a aceptar ao novo rei. Oppa puido contar inicialmente có apoio das forzas árabes, pero en todo caso acabou por enfrentarse a eles.

Tras asentar Tariq unha pequena cabeza de ponte no sur, Musa ben Nusayr, gobernador de Ifriquiya, chegou a Hispania nese mesmo ano. Desembarcou con outro exército, duns 18.000 homes, na cidade de Cádiz, xa baixo control árabe.

As forzas árabes, así reforzadas, conquistaron fácilmente, case sen resistencia, Medina Sidonia e Carmona. Despois dirixironse a sitiar Sevilla, pero esta última só caeu tras un mes largo de asedio. Sevilla era importante, pois esta cidade era a capital da provincia visigoda de Hispalis e desta forma evitabase unha acción coordinada dende esa zona. Así queda completada a acción inicial da conquista, asentando un territorio propio mínimo dende o que poder iniciar un proceso máis amplo.

Conquista do terzo meridional[editar | editar a fonte]

Guerreiros musulmáns representados no manuscrito árabe da Maqamat Al-Hariri مقامات الحريري, aprox. do século XI.

Unha vez conquistada Sevilla, esta convertiuse na base das operacións militares. Dende esta cidade saíron dous exércitos, que empezaron a operar por separado na península: un dirixiuse a Córdoba, capital da provincia visigoda da Bética, e outro a Mérida, capital da provincia de Lusitania. Tratabase de rendir canto antes os centros de poder administrativo e militar visigodos (xa explicouse antes a forza militar que organizaba cada provincia), de forma que non poidera haber unha respuesta coordinada e contundente destes.

ademais, Musa, moi ben informado e aconsellado, pretendía chegar canto antes a Toledo, capital do fortemente centralizado reino visigodo, e era importante eliminar pronto os obstáculos e dirixirse a Toledo o máis rápidamente posibel. Para elo, utilizaron o trazado das calzadas romanas, o que facilitaba seu traslado e a sumisión, pola forza ou por rendición, das cidades que se encontraban en seu traxecto.

Conquista do centro peninsular[editar | editar a fonte]

Toledo foi conquistada por Musa, case sen resistencia, antes de acabar o ano 711; facendo huir ao novo rei, Oppa, que quizáis morreu pronto ou que, a menos, xa non volveu a exercer como tal, e executando a cantos nobres había na cidade; aún que moitos deles, como o propio Arzobispo, fuxiron antes de que fora sitiada. Abandonada de antemán por quenes podían defendela, a tímida resistencia que puido opoñer a cidade foi rápidamente vencida.

A caída de Toledo buscaba un efecto psicolóxico, que sen duda tivo, e un efecto político, pois a gran centralización do reino visigodo impediu unha resposta coordinada fronte ás forzas musulmáns. Salvo o nordeste, baixo o control do rei visigodo Agila II, o resto das zonas só poideron opoñer unha resistencia illada, sen coordinación entre sí, dirixida pola aristocracia local de cada territorio. ademais, conseguir Toledo permitiu aos conquistadores facerse có groso do riquísimo Tesouro Real visigodo (froito, entre outros, do saqueo de Roma e da conquista do reino suevo), que era o máis importante dos tesouros reais do Occidente barbárico. Isto tiña á vez un efecto de restar poder económico á resistencia e de golpe psicolóxico á mesma, pois era a primeira vez que dito tesouro resultaba capturado.

Os nobres que lograron escapar, con todas as riquezas que poideron reunir, fuxiron ao norte. Uns reforzaron ao rei Agila II, no nordeste (como o propio Arzobispo de Toledo, Sinderedo), e outros dirixironse ás prazas fortes cercanas á zona galega.

Musa decidiu acabar en Toledo o inverno. Coa chegada da primavera, o exército árabe avanzou pola calzada romana que unía Toledo coas cidades de Alcalá de Henares, Guadalaxara, Sigüenza e Medinaceli, ocupándoas, e volveron a dividirse a partir desta última cidade.

Conquista do norte[editar | editar a fonte]

Musa atacou o noroeste, menos organizado que a zona controlada polo rei visigodo Agila II. En súa campaña ocupou os centros administrativos e prazas fortes de Clunia, Amaia (que non puido tomar e tivo que ser reducida pola fame), León e Astorga, onde estableceu guarnicións militares. Alí fixo miles de prisioneiros, entre eles bastantes nobres, apoderándose tamén das riquezas que levaban consigo.

Tariq, mentras, dirixiuse ao noreste, pasando por Calatayud e chegando a Zaragoza, cidade que incendeu en parte, matando incluso aos nenos e crucificando aos homes por non renderse, mentras as mulleres eran esclavizadas. Esta masacre tivo un efecto psicolóxico importante no resto da península, como logo veremos. Desde alí, Tariq avanzou ao oeste, seguindo a vía romana de Zaragoza a Astorga, e sometendo o curso medio e alto do río Ebro. Nesa zona aceptou un pacto de sumisión có conde da familia Casius (Casio), de nome Fortún, na zona de Tarazona, pode que similar ao suscrito despois có conde Teodomiro no sureste. Este Fortún era o heredeiro dunha rica familia hispano-romana, os Casio, terratenentes dende facía séculos na ribeira media do Ebro. El e súa familia islamizaronse, como logo veremos que ocurriu con outras familias nobres, e chegou a formar a dinastía dos Banu-Quasi (literalmente, os fillos de Casio), que varios séculos máis tarde foron reis da taifa daquela zona.

Continuando seu traxecto, Tariq chegou, pasando por Amaia, ata Astorga, capital da provincia visigoda Asturiensis ou Autrigonia, onde de novo uniu súas forzas con Musa, e chegaron xuntos ata Lugo, capital da provincia de Gallaecia o Galecia, cidade fortemente amurallada que foi sometida. Naquela zona recibiu pacto de sumisión de diversas cidades das ambas provincias visigodas, entre as que cabe destacar a Xixón (cidade fundada polos romanos), na mesma costa de Asturias.

Coa toma de Lugo, os árabes apoderaranse xa non só da capital do reino visigodo, se non tamén da cabeza administrativa de máis da metade das provincias visigodas, excepto as cidades de Tarragona e Narbona, e a aún sitiada Mérida.

Antes de chegar a Lugo, Musa recibira unha orden do Califa para ir a Damasco. Dende Lugo, Musa dirixiuse outra vez a Toledo, pero esta vez por Salamanca, sometendo igualmente as poboacións a seu paso.

Sen embargo, moitas rexións e cidades aún non recoñecían seu dominio, estando baixo o control de nobres ou de outras autoridades locais que capitaneaban a resistencia. Entre elas destacaba Mérida, a segunda cidade, por entón, do país por poboación e riqueza. Mérida levaba moitos meses resistindo (case un ano), abastecida por seu porto fluvial e protexida por unha forte muralla, restaurada polos visigodos e que causou admiración aos conquistadores árabes.

Foi Abd-el-Aziz, fillo de Musa, quen, aún baixo o goberno de seu pai, acabou o asedio desta cidade, que rendiuse o 30 de xuño de 712. O convenio de capitulación (chamado polos árabes sulh) respectaba a vida e bens dos emeritenses, permitindolles celebrar seus cultos, mentras que os árabes apropiabanse dos bens de todas as igrexas (que servían para manter hospitais, escolas e viuvas, e ao propio clero) e de quenes fuxiran.

Capitulacións de cidades mediante pactos[editar | editar a fonte]

Tras os feitos sangrentos de Zaragoza, anteriormente citados, aterrorizadas por ese exemplo, ao tempo que desmoralizadas pola falta dun poder central, a maioría das cidades e rexións rendironse aos árabes por capitulación (sulh), como ocurrira en xeneral nos seguintes anos da conquista.

Estos pactos foron moi diversos, dependendo das circunstancias, pois algúns incluían o respecto do goberno local, a conservación dalgúns bens e un mínimo grado de tolerancia relixiosa (tipo ’ahd, como logo veremos algún exemplo) e outros eran máis similares ao modelo de Mérida, con sumisión seguida pola entrega de bens. Estes acordos extenderonse tamén aos magnates que, aún sen o título de conde, gobernaban de feito sobre extensos territorios nos que non había ningunha cidade importante, mantendoos en súas propiedades a cambio de súa lealtade.

Pero as cidades que resistíanse eran destruídas e queimadas, súas igrexas derruidas, e a súa poboación morta ou esclavizada, có fin de dar un escarmento e un aviso para outras cidades. Aos homes matabaselles, normalmente crucificados, e as mulleres e nenos eran esclavizados, sendo estos últimos islamizados á forza. Nalgúns casos, os homes e xóvenes que librabanse da morte traballaban como esclavos en súas antigas terras, cultivadas ahora en proveito de seus novos señores.

Os conquistadores tamén reforzaronse ofrecendo a libertade aos esclavos que convertíanse ao islam. Estes, sen embargo, debían xurar fidelidade ao clan tribal do xefe militar que os liberaba, e integrarse en seu exército. Musa non estableceu ningunha modificación nos impostos, os cales seguirían recaudándose en igual forma que ata entón, pero seu importe o recibía o wali árabe de Hispania (éste era o título que utilizaba Musa). Con Musa, a lexislación anti-xudía desapareceu, o que tamén granxeoulle o apoio desa comunidade.

Regreso de Musa a Damasco[editar | editar a fonte]

Musa estivo uns quince meses en España, ata que partiu a Damasco, a finais de 712, chamado polo califa Walid para rendir contas. Antes, e tras a caída de Mérida, aún tivo que mandar a seu fillo Abd-el-Aziz a tomar por segunda vez Sevilla, cidade que sublevarase, o que mostra o endeble da posición dos conquistadores.

Musa viaxou con boa parte do riquísimo Tesouro Real visigodo e outro botín, así como con algúns nobres visigodos, e levouse consigo tamén a seu liberto Tariq. En Damasco caeu en desgraza có seguinte califa, Sulayman, pola forma en que repartiu o botín, e foi condenado a morte mediante crucifixión por un delito de malversación de fondos —delito no que era reincidente—. Dita pena conmutouselle polo pago dunha forte multa. Musa morreu asasinado nunha mezquita de Damasco no ano 716. Tariq morreu na miseria.

Consolidación da conquista[editar | editar a fonte]

Musa deixou a fronte do exército en España a seu fillo Abd el-Aziz ibn Musa (Abdelaziz), quen permaneceu en Sevilla, primeira capital de Al-Ándalus, como wali. Con el quedouse o groso do botín. Aún que unha parte estaba destinada a cubrir os gastos da administración e da guerra, a maioría mantiñase para seu reparto entre as tropas cando se licenciasen ao final da campaña, con reserva dun quinto (chamado jums) para o califa. Este reparto, a causa do lento da conquista, aún tardou varios anos.

Mentras, o rei visigodo Agila II, tras resistir a forte acometida de Tariq, mantiña o control da actual Cataluña, máis algunhas zonas adxacentes e a provincia goda de Septimania. O propio Arzobispo de Toledo, Sinderedo, que como xa diximos abandonou a capital, uniuse a el para reforzar súa autoridade, polo sentido simbólico lexitimador que súa presencia e apoio tiña para a monarquía visigoda.

Agila II exercía seu dominio nunha zona moi compacta xeográficamente e de reducido tamaño, o que facilitaba súa defensa. ademais, eran dúas provincias visigodas (parte de Iberia e Septimania) cunha urbanización e cunha demografía superiores á media do territorio visigodo; demografía que viuse reforzada coa emigración de quenes fuxían das accións guerreras procedentes de outras zonas da península.

Abd el-Aziz, có fin de dotarse de maiores medios económicos para continuar as campañas, estableceu un sistema de impostos por capitación (gizya), ou pago fixo anual por persoa, aplicable só aos non musulmáns, que era utilizado en todos os países conquistados polos árabes. Desta maneira, ademais de forzar as conversións de cristiáns ao islam, pretendía obter unha capacidade financieira propia para continuar a conquista sen necesidade de recurrir ao botín e ao pillaxe.

Abd el-Aziz tamén dedicouse a eliminar os focos de resistencia existentes no centro e sur da península, tanto en centros urbáns como nas zonas montañosas, có fin de asentar seu control no extenso territorio que xa conquistara, e evitar situacións de peligro en súa retaguardia. Así, durante o ano 713 avanzou pola Bética oriental, sometendo de novo Málaga e Granada, e seguindo por Guadix ata chegar a Lorca e Orihuela, no sureste peninsular.

Para extender o control árabe na península, e dado o limitado de súas forzas militares, Abd el-Aziz, ademais do recurso da forza, estableceu tamén acordos e alianzas en determinadas rexións cós nobres visigodos. Aínda que estes acordos, en xeneral, non se respectaron polos árabes moito tempo, serviron para posibilitar e facilitar a conquista, que de outro modo sería aún máis larga e costosa.

Así, por exemplo, o 5 de Abril de 713, firmou un acordo có conde Teodomiro, gobernador de Orihuela e dunha extensa demarcación a seu arredor. O tratado subscrito foi do tipo que os árabes chaman ‘ahd, que non só respetacba os bens (como o xa citado de tipo sulh), se non que otorgaba unha máis ou menos extensa autonomía de goberno. Este Teodomiro era un nobre con fama de culto e con prestixio de bo guerreiro, que reixetara un intento de invasión bizantina (quizáis a flota que fuxiu de Cartago tras súa conquista polos árabes) nas costas de Cartaxena en tempos do rei Egica, anterior a Witiza.

No acordo antes citado, sete cidades, das cales hoxe só son recoñecibles por seu nome Orihuela, Alacant, Elx, Mula, Hellín e Lorca, mantiñan seus propios señores e goberno, non serían molestados no exercicio de súa relixión (non olvidemos que o Islam prohíbe as prácticas relixiosas externas de outras relixións) e non serían destruidas súas igrexas, algo que solía ocurrir durante a conquista. Non obstante, o Islam acordaba un trato diferente ao cristianismo e ao xudaismo, por ser relixións das Sagradas Escrituras, non así aos politeístas. En Córdoba a igrexa principal, Igrexa San Vicente, foi repartida, a metade para prácticas do rito cristián e a outra metade para o musulmán. Esta medida foi revocada en tempos de Abderramán 50 anos despois, cando empezouse a erixir sobre ela a gran mezquita.

A cambio de elo, os vencidos sometíanse ao dominio do Califa, xurando ser fieis e sinceiros có walí, e comprometíanse a non dar apoio aos rebeldes contra dita ocupación, así como a pagar un tributo anual fixo por cada persoa, libre ou esclava, non musulmana (a gizya antes citada). Este tributo era parte en especie (trigo, cebada, mosto, vinagre, mel e aceite) e outra parte en metálico, consistente nun dinar (moeda de ouro árabe equivalente ao «soldo» visigodo) por persoa libre. Por cada esclavo estipulabase medio pago.

En Orihuela estableceuse unha guarnición musulmá e enviaronse destacamentos a diversas cidades da antiga provincia. Cartaxena non formaba parte do enclave, se non que foi ocupada directamente polos árabes, dada a gran importancia estratéxica de seu porto. Este enclave continuou seu autogoberno con Teodomiro ata ano 743; e foi sucedido por seu fillo Atanagildo, de cuxa riqueza tense noticia antes de 754. Non obstante, podese presumir que o status de autonomía de que gozaron súas terras fora suprimido antes de 780 baixo Abderramán I.

Dende esta zona do sureste, Abd el-Aziz dirixiuse pola costa para controlar todo o Levante, sometendo Valencia e Sagunto. Polo outro extremo, e partindo tamén dende Sevilla, na campaña do ano 714, o propio Abd el-Aziz someteu Huelva, Faro, Bexa, Evora, Santarem e Lisboa; e alcanzou un acordo de tipo ‘ahd nunha ampla zona ao norte de Coimbra. Con elo, consolidouse tamén o dominio en Galicia, moi endeble ata esa data. Nese mesmo ano morreu o rei visigodo Agila II, que foi sucedido por Ardo; se ben algúns historiadores sitúan súa morte no ano 713 (pode que coincidindo coa campaña árabe de levante, antes citada).

Abd el-Aziz instalou a sede do goberno omeia en Sevilla (tras súa segunda conquista). Esto rompía a política tradicional dos árabes, que consistía, como ocurriu en Persia, Exipto ou África do Norte, en degradar os anteriores centros de goberno e gobernar dende un novo centro. Sen embargo, o escaso número dos árabes en España e a continuidade das accións guerreiras de conquista impediron que, como neses outros países, poidese construir unha nova cidade para o goberno.

Por elo, como alternativa a Toledo optouse por Sevilla, cidade que fora capital de varias provincias visigodas, e que incluso foi capital do reino godo por algún tempo no pasado. Esto cadraba máis coa política pactista de Abd el-Aziz. Pero había tamén razóns estratéxicas, propias dun tempo de conquista: Sevilla é unha cidade cercana ao mar e ao estreito e, por tanto, dende onde poder recibir reforzos máis rápidamente.

Con estes acordos e o traballo de desenrolar unha administración estable, 715 foi un ano sen campañas, no que Abd el-Aziz dedicouse a asentar o poder dos conquistadores, sen arrebatar novas terras o rei visigodo Ardo. ademais, tras catro anos de guerra era necesario recompoñer o exército e as finanzas, recoller todas as colleitas e permitir que recuperaranse tanto o país como as trupas do Califato Omeia. Non saíron exércitos en primavera para realizar novas conquistas, e Abd el-Aziz organizou outros plans igualmente efectivos.

Dentro de súa política de asentar o conquistado mediante alianzas e acordos, Abd el-Aziz contraxo matrimonio con Egilo (también citada nalgunas fontes como Egilonda), viuva do rei Rodrigo, con quen tivo un fillo, chamado Asim. Convertida ao islam (aínda que segundo os seus críticos árabes, só en aparencia), cambiou seu nome polo de Umm ‘Asim (nai de Asim).

Isto acercou a outros nobres visigodos, que abandonaron así a resistencia. Algúns deles incluso se convertiron ao islam, para non ter que pagar impostos polas propiedades que lograran conservar (de feito, os nobres de ascendencia goda estaban tamén exentos de tributos na época visigoda), e para manter o seu status e influencia mediante novas relacións de clientela política cos xefes dos conquistadores.

Pero a voda antes citada de Abd el-Aziz, xunto ao apoio que daban estes nobres visigodos ao gobernador, e as accións deste para reforzar o seu poder fronte aos demais cargos dos conquistadores (como a asunción de varios ceremoniais e pompas rexios), así como a súa crecente autonomía na toma de decisións fronte ao goberno de Damasco, interpretáronse como un intento de rebelión contra o Califa.

Por elo, o xefe do Exército, Ziyad ben Nàbigha (casado el tamén cunha nobre visigoda), encabezou, xunto ao cuñado de Abd el Aziz, Ayyub, unha conxura contra o gobernador, acusándolle de facerse secretamente cristián. Froito dela, e seguindo ordes directas do califa Sulayman, Abd el Aziz foi asasinado no verán de 715 na mezquita de Sevilla (anteriormente, igrexa de Santa Rufina, expropiada polos musulmáns), mentres estaba rezando, e a súa cabeza foi enviada ao Califa.

É notable que en toda a extensión das conquistas musulmáns, dende o Punjab ata os Pirineos, só en España encontrase tal situación de rebeldía dun gobernador árabe contra o Califa. Quizais a influencia visigoda, co seu arraigo social e cultural e a súa fortaleza ideolóxica, influíra, dadas as estreitas relacións coa antiga aristocracia visigoda antes citadas. Aínda que tamén axudaba a separación xeográfica. De feito, só uns poucos anos máis tarde, España foi a primeira rexión do «imperio árabe» en romper totalmente coa autoridade dos califas, formándose un emirato independente.

Tras os feitos antes citados, Ayyub quedou como gobernante interino durante seis meses, ata a chegada do novo gobernador nomeado polo Walí de Ifriquiyya, irmán maior do asasinado. Durante os seis meses que Ayyub dirixiu as forzas do Califato Omeia non realizou ningunha nova campaña. O novo gobernador foi Al-Hurr (716–19), que chegou á península cun exército árabe de reforzo.

Al-Hurr era consciente de que a dominación árabe era claramente precaria, pois os árabes e os seus mercenarios bereberes eran unha porcentaxe moi pequena da poboación de España, e a pacificación do territorio era aún superficial. De feito, o rei visigodo Ardo mantivera seu poder no noreste peninsular. Por elo, antes de reiniciar o proceso de conquista dos territorios peninsulares, procedeu a xeneralizar a instalación de guarnicións militares nas cidades xa tomadas, excepto as sometidas mediante acordo.

Al-Hurr, para romper con seu antecesor e estar máis centrado na península, trasladou a sede de seu goberno a Córdoba no ano 716, e estableceuse un novo imposto especial para os non musulmáns, aplicado tamén noutros países polos árabes: o harag. Consistía nun imposto territorial, que obrigaba a pagar unha porcentaxe do obtido por traballar a tierra.

Isto uniuse coa devolución ou asignación das terras xa pacificadas a nobres visigodos que eran leais, pode que algunhas pertencentes ao antigo patrimonio da coroa. A moitos nobres, na súa maioría witizanos, recoñecéronselles os seus patrimonios, a veces incrementados con parte dos dos seus antigos opoñentes. Así, incluso nobres como Olmundo e Ardabasto, fillos ao parecer de Witiza, retiráronse as súas posesións, leais agora aos novos ocupantes da península, cun certo acordo de autonomía. Olmundo na zona entre Sevilla e Mérida, e Ardabasto entre o norte de Córdoba e Xaén.

Isto fixose non só para asegurar o seu apoio e súa colaboración no control e a pacificación do reino visigodo, senón tamén co fin de conseguir maiores ingresos para o fisco, tras a introdución do harag. Con este forte aumento da presión fiscal obtivo novos fondos para financiar as campañas militares e a administración dos conquistadores, ademais de reforzar a presión económica para conseguir máis conversións de cristiáns ao islam.

Froito destas medidas foi a acuñación dunha nova moeda, de ouro como as visigodas, en árabe e latín, a fin de facilitar a vida económica despois de tantos anos de loitas e falta de goberno centralizado, ademais dos serios problemas que acarreara o intenso atesouramento, normal en períodos de guerra.

Mentres tanto, como xa dixemos, o rei visigodo Ardo sucedera a Agila II no goberno de Septimania e a actual Cataluña, reinando sete anos, dende o ano 714 ao 720. Probablemente contaría co apoio de nobres de Aquitania, vinculados familiarmente nalgúns casos con nobres godos ou galo-romanos da Septimania, ou quizais temerosos dos novos invasores, e con mercenarios francos e saxóns; como xa ocurrira outras veces no pasado, cando aquela zona do reino visigodo se rebelara contra o poder real.

Pero o novo gobernador árabe, Al-Hurr ibn Abd ar-Rahman al-Thaqafi, reforzado coas medidas antes citadas, realizou sucesivas campañas, dende o outono de 716 e nos dous anos seguintes, contra este reduto visigodo. Dende Zaragoza atacou e someteu as cidades de Huesca, Barbastro, Lleida, Tarragona, Barcelona e, finalmente, Xirona. A resistencia de Tarragona debeu ser tenaz pois, tras súa conquista, os árabes deron morte a toda a poboación que sobrevivira ao asedio, e destruíron a cidade, incluídas as súas igrexas e numerosos monumentos.

Al-Hurr realizou tamén unha campaña no norte, despois dunha incursión dos vascóns á zona de Tudela, para ter a retagarda ben cuberta na súa guerra co rei visigodo Ardo. Sobre o ano 716 (ou probablemente antes) os árabes conseguiron un acordo de capitulación con Pamplona, cidade que se rendiu a cambio de manter súa autoridade local e certa tolerancia relixiosa. Só lles durou ata o ano 732, en que Al-Gafiqi a someteu totalmente antes de partir cara Poitiers.

Igualmente nese ano 717 o gobernador Al-Hurr nombrou un gobernador na Astura Transalpina (actual Asturias), residente en Xixón, cidade amurallada e comunicada tamén por mar.

Final do proceso de conquista[editar | editar a fonte]

O califa Omar II, en 718, un ano despois do inicio de seu reinado, estudou o abandono das conquistas en España. Aínda que se descoñecen os motivos exactos, estas dúbidas parece que tiñan que ver porque a continuidade das accións bélicas proporcionaban escasos ingresos, pois se os comía o gasto de soster un numeroso exército; polo afastado das operacións, con comunicacións difíciles; e pola fraxilidade aínda existente da conquista.

Un feito importante para estas dúbidas do Califa foron tamén os primeiros enfrentamentos na península entre os bereberes do norte de África, recén islamizados, e os árabes. Os segundos vían aos primeiros como musulmáns de segunda, e estes recibiran unha parte moi pequena do botín. Os aproximadamente 35.000 soldados bereberes non se sentían ben pagados, e entre 716 e 718 tivo dúas novas migracións de bereberes cara a península, o que aumentou gravemente a tensión entre os dous pobos. Finalmente, sen embargo, Omar II optou por continuar en España e nombrar un novo gobernador, al-Samh ben Malik (718–721).

Este o primeiro que fixo foi unha especie de catastro ou rexistro de ingresos imponibles, para clarificar as fontes e capacidades do fisco e aumentar así seu rendemento. A continuación fixo unha distribución do botín, que aún estaba pendiente de dividir. Este reparto do botín tiña un efecto político e psicolóxico, pois mostraba ás claras que a decisión tomada por Omar II de permanecer na península era definitiva.

Có reparto asignáronse propiedades e bens á facenda pública, e distribuíronse outras terras entre os conquistadores, a fin de calmar seus enfrontamentos. Incluso parte dos terreos correspondentes ao Califa por jums foron entregados en usufructo, por decisión de Omar II, a cambio dun pacto feudal. Con todo elo, conseguiuse reducir a tensión entre os conquistadores. Pero aún nesto notouse o diferente trato cara os bereberes, que foron asentados nas ladeiras dos sistemas cantábrico e central, e nas montañas andaluzas, mentras que os terreos máis fértiles do sur foron para continxentes procedentes de Siria e Exipto.

Nada máis feito esto, continuou as accións militares e chegou ata Septimania na primavera de 719. No ano 720, Perpiñán e Narbona foron capturadas, matando a todos os homes e escravizando mulleres e nenos; e establecendo unha guarnición permanente nesta última cidade. Nese mesmo ano morreu o último rei visigodo, Ardo.

Al-Samh continuou súas conquistas no sur da Galia, contra as poucas cidades da Septimania aún libres, atacando incluso cidades de outros reinos que apoiaban aos visigodos, como Toulouse en 721. Alí foi derrotado e morto polo duque Eudo (ou Eudes), de Aquitania, que foi a socorrer dita poboación.

O exército árabe elixiu alí mesmo como gobernador a Al-Gafiqi (721–722), que levou como puido os restos do exército ata Narbona, evitando o acoso dende a fortaleza de Carcasona, aún sen conquistar. O Walí de Ifriqiya, Bishr Ubn Safwan, o ratificou provisionalmente, pero só ocupou seu posto durante un ano, en que intentou recuperarse da derrota, reorganizando o exército e consolidando a administración de tan enorme territorio. Al-Gafiqi, sen embargo, volveu a ser nombrado gobernador anos máis tarde, no 730.

No ano 722 o Walí de Ifriqiya nombrou finalmente un novo gobernador, Anbasa ibn Suhaym al-Kalbi, que non continuou as accións militares ata reforzarse internamente. Durante tres anos só realizaronse incursións a pequena escala baixo o mando de seus subordinados militares. Como anteriormente, o obxectivo inicial foi aumentar seus ingresos. O califato levaba xa moitos anos gastando diñeiro, e reclamaba que estas campañas non só se autofinanciasen, se non que reportasen novas sumas á facenda califal.

Para elo, Anbasa subiu de forma importante os impostos sobre a poboación non musulmá (as crónicas falan incluso de que os duplicou). Tamén reforzou seu poder mediante un control máis directo das zonas que chegaran a acordos con Abd el-Aziz: algunhas viron desaparecer súa autonomía, e todas aumentaron de forma importante seus pagos fiscais á facenda árabe.

Con todo esto, no ano 724 organizou un forte exército. Aún quedaban sen conquistar algunhas cidades do reino visigodo, agora dirixidas pola aristocracia local. Todas caeron nesta campaña: comenzou con Carcasona, en 724, e acabou en Nimes, punto extremo do dominio visigodo na Galia, en 725. Con elo acabábase a conquista do reino visigodo.

Pero xa antes (nunha data incerta entre 718 e 722, aún que máis probable esta última) estalara a revolta en Asturias contra os conquistadores, capitaneada polo nobre visigodo Pelayo, que obtivo unha victoria na denominada batalla de Covadonga. O máis probable é que huberan escaramuzas e pequenas batallas nesos anos, e a constante conflictividade interna de Al-Ándalus propiciou a consolidación dun movemento insurreccional na costa do Cantábrico. Ata que no 722, baixo o mandato de Anbasa, conseguiron facer fuxir ao gobernador árabe de Asturias, con sede na cidade costeira de Xixón, sen que volveran a gobernar os árabes nesa zona, máis ou menos do tamaño e lindes da actual Asturias. Na primeira metade do século foise consolidando paulatinamente o reino de Asturias, ao que seguirían máis tarde a formación de outros núcleos na zona oriental.

Herencia cultural e lingüística árabe[editar | editar a fonte]

É importante destacar que o proceso de conquista non só tivo consecuencias políticas e económicas, se non que existiu un forte impacto cultural e lingüístico. Diversas tecnoloxías foron levadas á península a través dos árabes, ademais parte do pensamento grego fora asimilado polos árabes que o reintroduxeron. A presencia de importantes poboacións musulmáns, fixeron no terreo lingüístico a arabización do Al-Ándalus.

ademais da toponimia e a influencia sobre o romance mozárabe, todas as linguas romances da península tomaron numerosos préstamos léxicos do árabe andalusí. Calculase que no español, o compoñente léxico árabe é o compoñente máis numeroso tras o léxico de orixen latino, sendo unhas 4000 as formas léxicas usadas todavía no español moderno, moitas delas relacionadas coa agricultura (acequia, aljibe, algodón, alcohol) a guerra (adarga, alfanje), o comercio (arroba, azumbre) e as matemáticas (algoritmo, álgebra) que ten súa orixen nesta etapa e que foranse consolidando a través dunha evolución ata nosos días.

Máis notoria aún é a influencia árabe na toponimia da península ibérica, e incluso nos apelidos antroponímicos derivados de topónimos árabes (Aznar, Alcázar, Alcolea, Alcántara, Bencasim, Benalmadena, ...)

Debate historiográfico[editar | editar a fonte]

Arredor da conquista musulmá existe un certo debate historiográfico, no que confrontaronse diversas lecturas do proceso. Este deriva das inconsistencias xeneradas por información procedente as principais fontes dispoñibles, entre as cales temos:

  • O tratado de Teodomiro, que fora redactado o 5 de abril do 713, pero do que só queda unha copia inserta en Para satisfacer el deseo de aquel que realiza investigaciones acerca de la historia de los hombres del Andaluz de Adh-Dhabbi, morto en 1203.
  • A Crónica bizantina-arábiga (743–744), redactada por un autor anónimo aún que probablemente mozárabe poucas décadas despois da conquista musulmá.
  • Crónica de Alfonso III (883).
  • Unha crónica latina anónima, coñecida antiga e erróneamente como Crónica de Isidoro Pacense ou Crónica Mozárabe e á que E. A. Thompson denomina Crónica do 754 por terminar súa narración no ano 754. Mentras algúns historiadores a datan nese ano, outro a retrasan ata finais do IX ou principios do X. En calquer caso, e, en palabras de E .A. Thompson en seu fundamental Os godos en España (1969), «por moi pouco digna de fiar que súa parte narrativa sea, non pode ser ignorada». Non obstante, outros (Roger Collins) a consideran a principal fonte de información sobre a conquista peninsular, a única contemporánea e a máis fidedigna.
  • Crónica albeldense ou emilianense (976) de Vigila, cuxa primeira parte sería redactada por Dulcidius no século IX.
  • Crónica do moro Rasis, é decir, de Ahmad ibn Muhammad al-Razi.
  • Crónica de Ibn al-Qutiyya (finais do século X ou principios do XI).
  • Ajbar Machmua (cara 1007).

As interpretacións máis fieis a estos relatos foron criticadas por algúns historiadores como Thomas F. Glick, quen en seu traballo «Cristiáns e musulmáns na España Medieval» (1991), poñía en duda gran parte do relato. Por súa parte, Ignacio Olagüe en «A revolución islámica en Occidente» (1974) sosten que a invasión do século VIII foi un mito, tesis compartida por Emilio González Ferrín, da Universidade de Sevilla, en súa «Historia xeneral de Al-Andalus» (2007). As hipóteses de Olagüe non contan con ningún apoio significativo na historiografía actual;[8]xa en 1974, Pierre Guichard sinalaba a paradoxa de negar a conquista árabe e afirmar a «orientalización». A obra de Olagüe foi calificada de «historia ficción» e rexeitada en círculos académicos.[9][10][11] Para o historiador Eduardo Manzano Moreno:

O máIs sorprendente da tesis de Olagüe non é o descabelada e disparatada que resulta. Teorías históricas absurdas e peregrinas producidas por aficionados, publicistas ou, incluso, historiadores académicos contanse por decenas ou centenares. Normalmente, soen ser olvidadas coa mesma rapidez coa que provocan un certo revoo inicial. En cambio, a idea de que os árabes invadiron realmente Hispania, aún que non despertou excesivo eco en seu momento, parece estar recibindo nos últimos tempos unha renovada atención. A elo contribuíu en parte súa difusión e discusión en certos de foros de Internet, onde é ben coñecida a preferencia que algúns de seus cultivadores manifestan por todo canto teña que ver tanto con teorías conspirativas, como con aquelo que poña en cuestión o coñecemento adquirido.[12]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Cando para referirse a un accidente xeográfico emprégase o substantivo xenérico seguido dun adxectivo derivado do topónimo ao que dito accidente corresponde — trátese do topónimo actual ou dunha variante xa en desuso—, tanto o substantivo xenérico como o adxectivo escríbense con minúscula: cordilleira andina (o adxectivo andino deriva do topónimo Andes), meseta castelá (o adxectivo castelán deriva do topónimo Castela), illas británicas (o adxectivo británico deriva do topónimo histórico Bretaña), península ibérica (o adxectivo ibérico deriva do topónimo histórico Iberia) ou península itálica (o adxectivo itálico deriva do topónimo Italia). Tratase, nestes casos, de expresións soamente apelativas ou comúns, ainda que que designen un referente único. [...]
    Real Academia Española e Asociación de Academias da Lingua Española, Ortografía da lengua española, Madrid, Espasa, 2010, páx. 477. ISBN 978-84-670-3426-4
  2. Castro, A. (1965). A realidade histórica de España. México, Porrúa, p. 175.
  3. «Perspectivas da filosofía, hoxe». Entrevista a Julián Marías. Lauand, J., en Notandum, Revista Semestral Internacional de Estudios Académicos, Año I N. 1 xaneiro–xuño 1998.
  4. Roger Collins, A conquista árabe. 710–794, en Historia de España. Ed. Crítica.
  5. Pérez, J. (2001). «Dos tempos prehistóricos á invasión musulmá», en Historia de España, Crítica, ISBN 84-8432-091-X.
  6. Neste artigo optouse por unha adaptación que sempre pode atrasarse nun ano segundo que historiador tomemos.
  7. http://www.regmurcia.com/servlet/s.Sl?sit=c,373,m,2803&r=ReP-21564-DETALLE_REPORTAJES
  8. Disparates sobre o Islam en España. Artículo crítico de Dolors Bramon, profesora de Estudios Árabes e Islámicos da Universidade de Barcelona, sobre «A Revolución islámica en Occidente» en webislam.com
  9. Maribel Fierro, «Al-Andalus no pensamiento fascista español. A revolución islámica en Occidente de Ignacio Olagüe», en Manuela Marín (ed.), Al-Andalus/España. Historiografías en contraste, Madrid: Casa de Velázquez, 2009.
  10. Pierre Guichard, «Les árabes ont bien envahi l’Espagne. Les structures sociales de l’Espagne musulmane», Annales ESC, 6, 1974, pp. 1483–1513; ed. en español: «Os árabes sí que invaderon a Península. As estructuras sociais da España musulmá», en Pierre Guichard, Estudios sobre historia medieval, Valencia: Edicions Alfons el Magnànim. Institució Valenciana d’Estudis i Investigació, pp. 27–71.
  11. Alejandro García Sanjuán, «Debate en torno a un episodio clave. Interpretacións encontradas sobre a conquista islámica», Andalucía na Historia, núm. 4, 2011, pp. 34–35.
  12. Eduardo Manzano Moreno, «Algunhas reflexións sobre o 711», Awraq. Revista de análisis e pensamento sobre o mundo árabe e islámico contemporáneo, nova época, núm. 3, 2011, pp. 30–20.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Collins, Roger: La conquista bereber. 710–797. Tomo III de la Historia de España. Ed. Crítica. Barcelona. 1.991.
  • Chalmeta,P: Al-Andalus, en: Al-Andalus: musulmanes y cristianos (siglos VIII-XIII), vol. 3 de la Historia de España dir. por Antonio Domínguez Ortiz, ed. Planeta, Barcelona, 1989.
  • Chalmeta, P: Invasión e islamización. La sumisión de Hispania y la formación de al-Andalus, Madrid, 1994.
  • Donner, F.M.G.: The Early Islamic Conquests, Princeton University Press, 1981.
  • García Moreno, Luis A: Historia de la España visigoda. Ed. Cátedra. Madrid. 1.989.
  • Orlandis, José: La conversión de Europa al cristianismo. Ed. Rialp. Madrid. 1.988.
  • Orlandis, José: La vida en España en tiempo de los godos. Ed. Rialp. Madrid. 1.991.
  • Orlandis, José: Semblanzas visigodas. Ed. Rialp. Madrid. 1.992.
  • Vicens Vives, J.: Atlas de historia de España. Ed. Teide. Barcelona. 1.984.
  • Hayt, Franz; y Córdoba y Ordóñez, Juan: Atlas de historia universal y de España. Ed. Magisterio. Madrid. 1.989.
  • Sánchez-Albornoz, Claudio: Orígenes y destino de Navarra. Trayectoria histórica de Vasconia. Otros escritos. Ed. Planeta. Barcelona. 1.984.
  • Mestre Campi, Jesús; y Sabaté, Flocel: Atlas de la Reconquista. Ed. Península. Barcelona. 1.998.
  • Lourido, Ramón, et al.: El cristianismo en el norte de África. Ed. Mapfre. Madrid. 1.993.
  • Iliffe, John: África. Historia de un continente. Cambridge University Press. 1.998.
  • Camps, Gabriel: Los bereberes: de la orilla del Mediterráneo al límite meridional del Sáhara. Editorial Icaria. Barcelona. 1.998.

Outros artigos[editar | editar a fonte]