Calatayud
| Calatayud | |
|---|---|
 |
 |
| Situación xeográfica | |
 |
|
| Estado: |  España |
| Comunidade autónoma: |  Aragón |
| Provincia: | .svg){kind=small} Zaragoza |
| Comarca: | Comunidade de Calatayud |
| Xeografía | |
| Altitude: | 534 msnm |
| Superficie: | 154,25 km² km² |
| Poboación | |
| Poboación total: | 20.837 hab. (INE 2011) |
| Densidade de poboación: | 135,09 hab./km² |
| Xentilicio: | bilbilitano, na |
| Información | |
| Código postal: | 50300 |
| Alcalde: | José Manuel Aranda Lassa (PP) |
| Sitio na web: | www.calatayud.es |
Catatayud é un concello e unha cidade española, da comunidade autónoma de Aragón e da provincia de Zaragoza, capital da comarca do mesmo nome, a Comunidade de Calatayud. A poboación do municipio era de 21.040 habitantes no ano 2007, nunha superficie de 154,20 km². Dista 86 km da cidade de Zaragoza.
Índice |
[editar] Xeografía
A cidade sitúase ás beiras do río Jalón, onde se lle une o río Jiloca. No lugar crúzanse tamén dúas vías naturais comunicación.
[editar] Historia
[editar] Orixes
Os primeiros habitantes do enclave de Bílbilis son tribos de aborígenes celtíberos, os Lusones, que colaboran cos romanos, o que propicia o asentamento de colonos.
Na zona de Valdeherrera máis próxima á actual cidade atópase o que pode ser o maior poboado da Celtiberia, onde despois se cre que houbo algún tipo de granxa ou asentamento romano.
Con Augusto o asentamento recibe o rango de Municipium Augusta Bilbilis, e á chegada de Tiberio inaugúranse construcións como o templo ou o foro; a cidade tamén chega a acuñar moeda, durante esta época tamén se produce o nacemento do ilustre Marcial.
De ser unha próspera cidade pasou á máis completa decadencia, subsistindo algúns grupos de xente nela durante a época visigoda, pero asentados nos arredores. Quedou como legado o gentilicio «bilbilitano», ademais do mármore dos edificios importantes, presente en numerosos edificios civís e relixiosos de Calatayud.
En 2007 atopáronse unhas termas romanas no centro urbano da cidade que poderían pertencer á cidade de Platea, nomeada por Marcial e que conviviu con Bílbilis, pero da que aínda non se coñece a súa localización. Segundo indicaría o gran tamaño das termas achadas (ao redor de 700 m²), investígase se a Platea documentada situouse no centro urbano da cidade islámica e actual. As termas estiveron en uso desde o século I ou II dC. ata o V, co que se se confirma que foron as da cidade de Platea, esta sobreviviría a Bílbilis (que se despobló a partir do século III dC) e mantería a continuidade como núcleo habitado desde a época romana ata os nosos días.[1] Con todo, estas termas foron cubertas de novo, e edificouse en devandito solar.
Este achado reescribiu parte da historia de Calatayud, e non son os únicos restos romanos atopados dentro do actual centro urbano. A pouca distancia, anos atrás descubriuse unha terma privada xunto a unha vivenda. Críase que pertencían a unha vila agrícola próxima a Bílbilis.
[editar] Época árabe
Coa chegada dos árabes á Península Ibérica ábrese unha nova etapa para os habitantes residentes nas proximidades. Nesta época é cando se produce a construción do recinto fortificado que dará nome á cidade.
No século X, con Abderramán III, sublévase en Zaragoza a familia dos Tuyibíes; posteriormente Abderramán cercou e tomou Calatayud en 937. No 1031, cando xa apareceron na historia os Reinos de Taifas, Calatayud é unha das principais cidades do reino taifa de Zaragoza e capital dun distrito, e chegou a ser capital da súa propia taifa desde 1046 a 1055. Gobernaron os Tuyibíes e Hudíes, liñaxes oriúndas do Iemen. É un período de gran esplendor cultural.
No século XII a Qal‘at Ayyub musulmá sería conquistada polo rei de Aragón Afonso I o Batallador, un 24 de xuño de 1120, festividade de San Xoán Bautista.
[editar] Reconquista
En 1120 Calatayud é conquistada por Afonso I o Batallador. Pouco despois recibe o chamado: "Foro de Calatayud" e créase a Comunidade de Calatayud. Nesta época a cidade só é superada en poboación e importancia en todo Aragón por Zaragoza.
Durante o século XIV a cidade sufriría un asedio por parte dos exércitos casteláns na Guerra dos Dous Pedros, sendo finalmente conquistada con grandes desfeitas en 1362, tras a paz de Terrer a entón vila sería ascendida á categoría de cidade.
No século XV prodúcese un acontecemento importante: a coroación de Fernando II como rei de Aragón na cidade en 1461; tamén se asina o 30 de maio de 1481 a Carta de Calatayud entre os Reis Católicos e Fernando de Guanarteme, pola que os reinos canarios incorpóranse á Coroa de Castela.
[editar] Séculos XVI-XIX
Durante o século XVI prodúcese o nacemento do xentilicio «bilbilitano» proposto por Antonio Serón, que acabaría impóndose aos usados entón (calatayubí ou calatayucense).
O rexurdimento cultural non se produce ata o século XVII, esta vez de man dos xesuítas que pretenden que os estudos en Calatayud alcancen o rango de universitarios, demanda que aínda continua hoxe en día na cidade, en 1627 Gracián comeza a impartir humanidades na cidade.
Durante o século XIX, na Guerra da Independencia, a cidade colabora na defensa de Zaragoza, a cidade é conquistada polos franceses e reconquistada o 2 de outubro de 1812 por Villacampa, sendo a súa comarca e a cidade lugar de accións do soado Juan Martín Díez "O Teimudo". É neste século cando ten lugar o nacemento da lenda da Dores e cando a cidade converteríase durante un breve período de tempo na capital da cuarta provincia de Aragón. Durante anos mantívose a reclamación, que finalmente foi enterrada debido á reiterada oposición das provincias limítrofes e a de Zaragoza. Durante as guerras carlistas sería saqueada en máis dunha ocasión polo exército carlista, tamén aparecen durante este século a estrada e o ferrocarril (1826 e 1863 respectivamente) Madrid-Zaragoza e a luz eléctrica en 1892.
[editar] Séculos XX-XXI
No século XX un urbanismo sen control propicia a desaparición de importantes edificios como as igrexas de San Pedro Mártir ou San Francisco. Chega a liña férrea Santander-Mediterráneo que nunca se chegaría a terminar nin a usarse para o que foi concibida. No cultural créase o primeiro instituto durante a ditadura de Primo de Rivera e a primeira escola de traballo durante a Segunda República. Durante os anos 50 toda a zona sofre unha crise demográfica e económica da que a cidade non se recuperaría ata a década dos 90. Durante a segunda metade do século albergará a constitución das primeiras Cortes de Aragón modernas na igrexa de San Pedro dos Francos e converterase no primeiro concello democrático tras a morte de Franco, grazas ao adiantamento nun día das eleccións pola visita do rei Xoán Carlos I. A principios dos anos 90 chegaría a autovía A-2.
Xa no século XXI, a cidade supera os 20.000 habitantes empadroados por primeira vez na historia, créase a Comarca Comunidade de Calatayud en 2001 con capital na cidade, durante outubro de 2001 prodúcese a chegada do ferrocarril de alta velocidade e realízase a edificación e adecuación de amplas zonas da cidade.
[editar] Nome
O seu nome é de orixe árabe, Qal’at 'Ayyūb, do substantivo Qalat, "castelo", e un antropónimo 'Ayyūb, "Xob", é dicir castelo de Ayub . En textos medievais cristiáns denomínase Calataiub, mais tamén con outras variantes; o -d final, que aparece xa no século XIII, nace por analoxía con outros topónimos que tamén terminan así.
[editar] Demografía
[editar] Monumentos
Calatayud é un dos centros do estilo mudéxar. Destacan no seu patrimonio artístico:
- Recinto fortificado da época musulmá (castelo, murallas, portas);
- Colexiata do Santo Sepulcro, unha das poucas sedes españolas da orde dos cabaleiros do Santo Sepulcro); a igrexa actual procede de restauracións do século XVII; o claustro é gótico;
- Colexiata de Santa María, primixeniamente unha mezquita, pasou a ser igrexa cristiá no ano seguinte á tomada da cidade; torre octogonal de estilo mudéxar, levantada en 1528; no interior altares barrocos do XVII; claustro gótico; sufríu dúas grandes restauracións no século XX ;
- Igrexa de San Pedro dos Francos, de estilo mudéxar;
- Igrexa de Santo André, con campanario mudéxar;
- Igrexa de San Xoán o Real, con pechinas pintadas por Goya.
- A 5 km ruínas da cidade celtibérico-romana de Bílbilis. Parte dos restos exhíbense no Museo de Calatayud.
- A 10 km, Cervera de la Cañada, coa igrexa de Santa Tegra, con elementos mudéxares.
Calatayud forma parte da rede turística de cidades do ferrocarril de grande velocidade, AVE.
[editar] Fillos ilustres
- Marco Valerio Marcial, poeta hispanorromano.
- Pascual Marquina, compositor musical.
[editar] Festas
As festas maiores son en honra a San Roque (agosto), en setembro celébrase a festa da Virxe da Peña. Son de interese tamén os autos relixiosos da Semana Santa.
[editar] Notas
- ↑ Roberto Pérez, «Achan no subsolo de Calatayud os restos dunha cidade romana descoñecida», ABC 28 de decembro de 2007.
