Gondor

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
O emblema de Gondor

Gondor é un reino ficticio do legendarium de J. R. R. Tolkien, situado na Terra Media. Era un reino dos Dúnedain fundado por Isildur e Anárion, os fillos de Elendil, após a Caída de Númenor. O seu reino xemelgo era Arnor, fundado no norte polo propio Elendil. Gondor estaba situado ao oeste de Mordor, na Baía de Belfalas. O seu nome quere dicir "Terra de Pedra", do Sindarin gond (pedra) + (n)dor (terra), probabelmente acuñado a causa das Ered Nimrais e outras cadeas montañosas da rexión. Un hipotético equivalente do nome en Quenya era Ondonórë. Gondor e Arnor eran coñecidos como os Reinos dos Dúnedain no Exilio.

Historia[editar | editar a fonte]

Os inicios de Gondor[editar | editar a fonte]

A historia antiga de Gondor caracterizouse por monumentais proxectos de construción, cidades, flotas e exércitos, e polo progresivo aumento da riqueza do reino. Foi unha etapa na que Gondor se impuxo en case todas as guerras que librou, o que a convertería nunha potencia na Terceira Idade.

Fundación e Última Alianza[editar | editar a fonte]

Gondor era o lar de numerosos colonos Númenórianos, que ou ben se mesturaran cos Homes Medios indíxenas que se amosaban amigábeis, ou expulsáranos cara a Ras Morthil e outras terras próximas. Hai quen especula que a rexión que se converteu en Gondor xa albergaba unha poboación superior á de Eriador antes de chegaren os barcos dos fillos de Elendil. No momento da Caída de Númenor, xa había una cidade ben asentada, Pelargir, situada ás beiras do río Anduin preto da costa.

No momento da fundación de Gondor, a poboación de Númenor xa estaba dividida entre os Elendili (amigos dos Elfos) e os Homes do Rei (inimigos dos Elfos), e as colonias situadas máis ao sur (como Umbar) seguían a ser inimigas dos Elendili. Xa que logo, os Elendili procedentes de Númenor foron ben recibidos á súa chegada á Terra Media por aqueles que xa colonizaran os territorios ao norte do río Anduin, que aceptaron a Elendil como rei. Os colonos asentados ao sur do río non recoñeceron a súa soberanía.

Minas Ithil segundo Matěj Čadil

Os exiliados construíron varias cidades e cidadelas de pedra de gran tamaño, e a cada unha delas asignáronlle unha pedra vidente, ou palantír. Minas Anor, a Torre do Sol Poñente, (máis adiante rebautizada como Minas Tirith, Torre da Garda), era a cidade de Anárion e foi erguida para custodiar o novo reino contra ataques desde o oeste. Minas Ithil (Torre da Lúa Nacente), contra as Ephel Dúath (Montañas da Sombra), na fronteira con Mordor, era cidade de Isildur, onde se plantou a Árbore Branca, e protexía Gondor contra Mordor. Osgiliath (Cidadela das Estrelas), en ambas beiras do Anduin, foi elixida como capital de Gondor, e acollía o principal palantír. Alén delas, levantáronse dúas fortalezas para protexer Gondor contra a ameaza do oeste: Angrenost, coa súa grande torre Orthanc, preto dos Vaos do Isen no estremo das Hithaeglir (Montañas Bretemosas), e mais Aglarond, localizada nun val das Ered Nimrais (Montañas Brancas) e máis tarde coñecida polos Rohirrim como o Abismo de Helmo. Aglarond non era máis ca unha fortaleza que protexía o paso das "Cavernas Escintilantes", ás que deu o seu nome orixinal, e non albergaba ningún palantír.

Ao final da Segunda Idade, Sauron volveu para Mordor e apresurouse a emprender unha guerra contra Gondor, coa esperanza de destruír o reino antes de que se tornase nunha ameaza seria nas súas fronteiras. Tomou Minas Ithil e queimou a Árbore Branca, mais Isildur logrou fuxir coa súa familia e cun rebento da árbore, e marchou para Arnor mentres seu irmán Anárion ficaba a defender Gondor. Gondor uniuse á Última Alianza de Elfos e Homes xunto con outras varias nacións co propósito de derrotar a Sauron de vez. Aínda que a alianza cumpriu o seu obxectivo e derrocou a Sauron, a vitoria non foi completa, e este acabou voltando na Terceira Idade para acosar a Gondor e a Arnor desde a distancia.

A prosperidade de Gondor[editar | editar a fonte]

Logo da derrota de Sauron, Gondor asumiu a responsabilidade de manter Mordor baixo vixilancia. Tanto Elendil como Anárion morreran durante a guerra, así que Isildur outorgou o goberno de Gondor ao fillo de Anárion, Meneldidl, e partiu cara ao norte para gobernar directamente Arnor. Porén, Isildur e os seus tres fillos máis vellos foron asasinados por Orcos preto dos Campos Ledos, e o seu fillo máis novo, Valandil, nunca tentou ocupar o seu lugar na monarquía de Gondor. Esta interrupción da Liña de Isildur acabou desestabilizando politicamente Gondor, e tivo consecuencias catastróficas para Arnor.

Con todo, Gondor gozou dunha aparente paz durante varios anos, até que a primeira de moitas invasións de Homes do Leste, en 492 TI obrigou o reino a librar unha guerra de defensa. A seguir, Gondor conquistou moitos territorios ao leste do Anduin, ocupando terras ao oeste das súas fronteiras orixinais e expandíndose cara ao sur, mais nunca na dirección de Mordor ao leste. Durante os mil anos seguintes, a guerra nunca cesou nas fronteiras do reino, mais a súa riqueza e poder medraron grazas ao poder dos seus exércitos.

A Idade Dourada de Gondor[editar | editar a fonte]

O poder de Gondor acadou a súa Idade Dourada co reinado dos catro "Reis dos Barcos":

  1. Tarannon Falastur r. 840–913. Primeiro dos Reis dos Barcos, morreu sen descendencia
  2. Eärnil I r. 913–936. Sobriño de Tarannon
  3. Ciryandil r. 936–1015
  4. Hyarmendacil I (Ciryaher) r. 1015–1149. Derradeiro dos Reis dos Barcos, e o máis poderoso.

Umbar supuxera un constante atranco para a expansión do reino cara ao sur, limitada por estes poderosos inimigos, cos que Gondor compartía ascendencia. Xa que logo, para resolver o problema, Tarannon Falastur restaurou a antiga cidade de Pelargir e construíu unha descomunal armada, coa que estendeu o poder de Gondor cara ao oeste e cara ao sur, eliminando a resistencia de Umbar alí onde ía. Seu sobriño Eärnil completou a tarefa de someter Umbar, asediándoo nunha grande guerra definitiva. Umbar foi derrotado e converteuse nunha importante fortaleza, porto e base para a expansión e Gondor cara ao sur. Por desgraza, o rei morreu pouco despois da súa vitoria, afogado fronte á costa nunha treboada.

Ciryandil seguiu a acrecentar a armada de Gondor, mais desafortunadamente foi asasinado por asaltantes Haradrim un tempo despois de iniciar o seu reinado. Seu fillo, Ciryaher, decidiu acabar con toda resistencia por parte dos Haradrim, e anexionar as amplas terras do sur ao imperio de Gondor. Contradicindo as decisións dos tres reis anteriores, Ciryaher incrementou tanto a armada como o exército de terra, e en 1050 invadiu Harad desde terra e mar. O asedio de Umbar rematou, esmagouse a resistencia, e as enormes terras meridionais de Harad supuxeron unha considerábel adición ao xa inmenso reino de Gondor.

Durante o reinado de Ciryaher, alcumado Hyarmendacil I "Vencedor do Sur", Gondor atinxiu o cumio do seu poder. O reino estendíase ao leste até o Mar de Rhûn, ao sur abranguendo a meirande parte das terras dos Haradrim, até o Bosque Escuro ao norte, e ao oeste até as fronteiras de Arnor. Gondor tamén gozou de varios séculos de paz grazas ao seu poder militar.

O declive de Gondor[editar | editar a fonte]

Após o reinado de Hyarmendacil, a decadencia espallouse nos dominios dos reis de Gondor, comezando polo propio fillo de Hyarmendacil, Atanatar, e continuando durante un longo e progresivo proceso de declive (aínda que Gondor experimentou varios renacementos). Tres grandes catástrofes azoutaron Gondor durante o segundo milenio da Terceira Idade, principais motivos do seu decaemento: a Loita entre Parentes, a Grande Peste e a invasión dos Aurigas (unha confederación de tribos de Homes do Leste).

A Loita entre parentes[editar | editar a fonte]

No século XV da Terceira Idade, unha grande guerra civil chamada a Loita entre Parentes, esnaquizou a nación. O rei dese momento, Eldacar, era de liñaxe mixta: súa nai pertencía aos Homes do Norte. O descontento popular provocou o derrocamento de Eldacar por parte de Castamir (coñecido de alí en diante como Castamir o Usurpador), almirante das forzas navais de Gondor, que tiña en parte sangue real. O fillo máis vello de Eldacar foi asasinado, e Eldacar fuxiu cara ao norte.

Durante os seus dez anos de reinado, Castamir revelouse como un rexente moi cruel, e debido ao seu amor pola súa antiga flota, dedicou toda a súa atención ás rexións costeiras e ignorou as do interior. Máis tarde, Eldacar regresou cun exército dos seus parentes do norte, ao que se uniron outros exércitos de provincias do interior de Gondor, como Anórien.

Osgiliath ficou devastada durante este conflito, coa súa grande ponte destruída e o seu palantír perdido. Eldacar matou a Castamir e recuperou o seu trono, mais os fillos de Castamir e as súas tropas quedaron baixo asedio en Pelargir, o grande porto de Gondor. Acabaron retirándose a Umbar, onde se uniron aos Corsarios, e causaron problemas a Gondor durante moitos anos, até que a súa descendencia esmoreceu.

A Grande Peste[editar | editar a fonte]

En 1636 TI, a Grande Peste matou a Árbore Branca de Gondor, xunto co rei e os seus fillos. A peste estendeuse pola meirande parte da Terra Media, chegando até os reinos sucesores de Arnor e a Comarca dos Hobbits no norte.

O rei Tarondor achou un rebento da Árbore Branca e trasladou a capital desde Osgiliath a Minas Anor, a Cidade de Anárion. Neste período, Gondor ficou tan despoboado que as fortificacións que debían impedir a reentrada do mal en Mordor foron abandonadas. Crese que se os Haradrim ou os Homes do Leste tivesen podido atacar Gondor nese momento, terían vencido. No entanto, a peste deixou aos inimigos de Gondor no seu mesmo estado, e ningún dos bandos estaba en condicións de emprender novas ofensivas.

A invasión dos Aurigas[editar | editar a fonte]

Na década de 1800 presentouse unha nova ameaza, cando as invasións dos Aurigas devastaron Gondor e as terras dos Homes do Norte. O conflito comezou en 1851, cando os Aurigas iniciaron o asalto a Gondor Oriental. Narmacil II reuniu un grande exército para facer fronte aos invasores en 1856, mais foi destruído e el morreu na batalla. En 1899, Calimenthar, o fillo de Narmacil, obtivo unha vitoria contra os Aurigas na Dagorlad e celebrouna coa construción da Torre Branca en Minas Anor. Porén, en 1944 TI, os Aurigas uníronse aos Haradrim, e mentres os primeiros atacaban desde o leste, os segundos comezaron a invadir o sur de Gondor. O Exército do Norte de Gondor, comandado polo rei Ondoher, enfrontouse aos Aurigas mais foi vencido. No entanto, os sobreviventes uníronse ao Exército do Sur de Gondor, que si resultara vitorioso baixo o mando do grande xeneral Eärnil. Xuntos acabaron cos Aurigas na Batalla do Campo, que supuxo a súa derrota definitiva.

A interrupción da liñaxe dos reis[editar | editar a fonte]

Gondor rexeita a reunificación[editar | editar a fonte]

Após a morte do rei Ondoher en 1944 TI, Gondor enfrontouse a unha crise constitucional. Arvedui, rei de Arthedain e xenro de Ondoher, reclamou o trono de Gondor en calidade de herdeiro de Isildur e esposo de Fíriel. A reivindicación de Arvedui baseábase nunha lei de ascenso ao trono númenoriana, que estabelecía que o máis vello dos fillos vivos debería suceder ao rei. Porén, por influencia do mordomo Pelendur, o Consello de Gondor rexeitou a demanda de Arvedui argumentando que nin Arnor nin Gondor empregaran nunca a lei de sucesión númenoriana e que Isildur outorgara o goberno de Gondor unicamente á liñaxe de Anárion.

Ao cabo, Gondor pasou a coroa ao vitorioso xeneral Eärnil, descendente da liñaxe de Anárion. Esta disputa sentou dous importantes precedentes na xurisprudencia de Gondor que afectarían a futuras decisións: en primeiro lugar, que ninguén podería tomar o trono como herdeiro de Isildur, e en segundo lugar, que só un descendente de Anárion (descendente masculino da liñaxe de Anárion) podería reivindicar o trono.

Eärnil baseou a súa reivindicación na súa descendencia do rei Telumehtar Umbardacil, e tamén se viu reforzado pola popularidade que gañara como o xeneral vitorioso que salvou Gondor dos Aurigas. Máis tarde Arvedui reclamou o trono en calidade de herdeiro de Elendil, xa que Isildur fora o seu fillo máis vello. A isto Gondor non deu resposta. Eärnil foi coroado como Eärnil II mais os descendentes de Arvedui nunca esqueceron que a súa segunda reivindicación quedara sen contestar.

O derradeiro rei de Gondor até o final da Terceira Idade[editar | editar a fonte]

Durante a Batalla de Fornost, Eärnil, fillo de Eärnil II conduciu o exército de Gondor á vitoria sobre o Rei Bruxo de Angmar, o Señor dos Nazgûl. Aínda que Eärnur quería loitar contra el, o seu cabalo, arrepiado, fuxiu da batalla contra a vontade do xinete. Para cando deu dominado o cabalo e volveu, o Rei Bruxo escapara. O Elfo Glorfindel profetizou entón que sería mellor que non se enfrontase ao Señor dos Nazgûl porque non caerá pola man de home ningún.

Máis adiante Eärnur ascendeu ao trono e gobernou desde Minas Anor (Torre do Sol Poñente). Durante este periodo, os Espectros do Anel tomaron a cidade xemelga de Minas Anor, Minas Ithil (Torre da Lúa Nacente), mudaron o seu nome a Minas Morgul (Torre da Bruxaría) e adoptárona como gorida. Como resultado, Minas Anor pasou a chamarse Minas Tirith (Torre da Garda). O Señor dos Nazgûl enviou dúas veces mensaxeiros a Minas Tirith para desafiar a Eärnur en singular combate, burlándose del e argumentando que na Batalla de Fornost fuxira por covardía para non se enfrontar a el. Logo do segundo reto, o rei Eärnur montou en cólera e cabalgou cara a Minas Morgul acompañado dunha pequena compañía de cabaleiros. Nunca máis se soubo nada deles.

Por mor da desconfianza dos reis de Gondor após a Loita entre Parentes, moitos dos homes da Casa Real renunciaran ao seu patrimonio e, ou casaran con mulleres de sangue non númenoriano, ou fuxiran ao exilio. Logo da marcha de Eärnur, foi imposíbel atopar a alguén que igualase ou superase o dereito ao trono que tería un fillo de Eärnur (que non tivo descendencia). O goberno de Gondor quedou así nas mans dos Mordomos de Gondor, por medo a unha posíbel guerra civil en caso de que se nomease rei a alguén que non contase co apoio da maioría dos dúnedain de Gondor. O enfeblecido reino do sur era consciente que se estalaba unha guerra civil, o seus moitos inimigos caerían sobre el e destruiríano nun santiamén.

Os Mordomos de Gondor[editar | editar a fonte]

Os Mordomos Rexentes[editar | editar a fonte]

O reino foi gobernado por unha longa liñaxe de Mordomos hereditarios logo da desaparición de Eärnur, fillo de Eärnil, pois non había proba de que o rei estivese morto, nin aspirante ao trono co apoio suficiente para ser aceptado como o seu sucesor. A liñaxe de Anárion considerábase interrompida, e Gondor non estaba disposto a arriscarse a outra Loita entre Parentes, que de certo tería suposto a súa fin.

Así, cada un dos sucesivos Mordomos Rexentes prestaba o xuramento de devolver o goberno de Gondor ao rei se este voltase algún día, mais a medida que as xeracións se tornaron en séculos, o xuramento converteuse (aos ollos dos Mordomos) máis nunha formalidade ca outra cousa.

Aínda que algúns en Gondor aínda lembraban que a segunda reivindicación de Arvedui ficara sen resposta, para entón a liñaxe de Isildur xa decidira ocultarse en Eriador, pois Arnor fora destruído. A liñaxe dos Mordomos gobernou coa autoridade dos reis, mais nunca ousou adoptar para eles mesmos tal título. Durante a Guerra do Anel, o Mordomo Rexente de Gondor era Denethor II, e os seus dous fillos eran Boromir e o máis novo Faramir.

Os primeiros mordomos gozaron de catro séculos de inquietante tranquilidade, coñecidos como a Paz Vixilante, durante a que Gondor se afundiu máis no seu declive e o poder de Sauron medrou. Neste momento, a torre de Orthanc estaba pechada e as súas chaves volveran a Minas Tirith. En 2475 a Paz Vixilante foi quebrada por un grande ataque de Uruks sobre Ithilien e Osgiliath, que aínda sendo repelido, provocou que a meirande parte da poboación de Ithilien fuxise, e supuxo a destrución de Osgiliath. De alí en diante a guerra nunca cesou nas fronteiras de Gondor.

Cirion e Eorl[editar | editar a fonte]

En 2510 TI, durante o goberno do mordomo Cirion, Gondor enfrontouse a un dos seus maiores perigos: unha tribo de Homes do Leste chamada os Balchoth invadiu o reino cun xigantesco exército. As forzas de Gondor marcharon para combater aos Balchoth mais quedaron illadas de Minas Tirith e víronse forzadas a retroceder en dirección ao río Limlight.

Enviáronse mensaxeiros a pedir axuda aos Éothéod, unha tribo que vivía nos vales do Anduin ao norte, mais ninguén esperaba que chegasen ao seu destino. Porén, cando o verdadeiro perigo se abalanzou sobre Gondor, os Éothéod fixeron que virasen as tornas na Batalla do Campo de Celebrant. Após a vitoria os Éothéod foron recompensados cos campos de Calenardhon, desde os ríos Adorn e Isen ao oeste até a desembocadura do Entauga ao leste, e desde o río Limlight ao norte até as Montañas Brancas no sur. Alí fundaron o reino de Rohan con Eorl o Novo como o seu primeiro rei. Co xuramento que Eorl prestou ante Cirion estabeleceuse unha alianza permanente entre Gondor e Rohan.

Os derradeiros mordomos[editar | editar a fonte]

Os mordomos posteriores a Cirion tiveron que loitar contra os Orcos en Ithilien e os Corsarios que asaltaban as súas costas. Este perigo fíxose tan crítico que o mordomo Egalmoth foi incapaz de enviar axuda a Rohan cando os isengardeses invadiron Isengarda arredor de 2710. En 2758 Gondor enfrontouse a outra grande invasión, desta volta desde o mar, cando cinco grandes flotas de Umbar e Harad arrasaron Gondor do Sur. Levou máis de dous anos, mais por fin Beregond, o fillo do mordomo, logrou repeler as invasións, e enviouse axuda a Rohan, ocupada por Homes do Leste e Isengardeses.

Gondor recuperouse axiña deste ataque, mais a súa sorte seguiu a empeorar. En 2885 Ithilien foi invadido por un grande exército Haradrim procedente do sur, e Turin II viuse na obriga de apelar á axuda de Rohan. Coa axuda dos xinetes da Marca, repeleuse a invasión na Batalla das Encrucilladas de Poros, mais Sauron estábase a preparar para volver a Mordor, co cal Gondor non puido tirar partido da súa vitoria. En 2901, por mor do aumento de ataques Orcos, Ithilien ficou abandonado, aínda que Turin construíu refuxios ocultos para os Montesíos de Ithilien, para que seguisen a loitar contra o inimigo. Os derradeiros habitantes de Ithilien cruzaron o Anduin en 2954, cando o Monte do Destino estoupou en chamas e Gondor decatouse do perigo no que se atopaba.

Ecthelion II, nunha tentativa de reforzar Gondor, recrutou mercenarios baixo o servizo de Gondor; destes, Thorongil foi o máis célebre. En 2980 comandou un ataque contra Umbar que destruíu a flota dos Corsarios e queimou unha grande parte dos seus peiraos. Esta ofensiva permitiu ao sucesor e fillo de Ecthelion, Denethor II, dedicar toda a súa atención á ameaza que supuña Mordor.

A Guerra do Anel[editar | editar a fonte]

En 3019 TI, durante a Guerra do Anel, Gondor encarou outro ataque total contra a súa capital, Minas Tirith, na Batalla dos Campos de Pelennor. Aínda que case sucumbiu, unha vez máis os Rohirrim invertiron o sentido da batalla e axudaron a gañar a guerra.

Narsil-Andúril

Após a segunda e definitiva derrota de Sauron, restaurouse a monarquía, e Elessar converteuse en rei do Reino Unificado de Gondor e Arnor. Aragorn reivindicou o trono como herdeiro tanto de Isildur como de Anárion, posto que descendía de Arvedui e Fíriel, a filla de Ondoher. Isto á súa vez permitiulle presentarse tamén como herdeiro de Elendil. Como mostra do seu dereito á coroa levaba a reforxada espada de Elendil, Narsil, que el bautizou como Andúril, 'Chama do Oeste'.

Faramir, o último herdeiro dos Mordomos Rexentes, conservou o seu cargo de mordomo (aínda que non rexente), e foi nomeado Príncipe de Ithilien, que fora recuperado das gadoupas de Mordor.

Rexións de Gondor[editar | editar a fonte]

Ithilien - ilustración de Matěj Čadil

Gondor dividíase en varias rexións case que independentes:

O longo cabo de Andrast non estaba poboado. Os diferentes estados feudais estaban gobernados por señores feudais. A comezos da Cuarta Idade, os dous nobres de maior rango en Gondor eran o Príncipe de Ithilien e o Príncipe de Dol Amroth.

Ademais, as seguintes rexións pertenceron a Gondor en determinados momentos da súa historia:

Cidades e lugares de importancia[editar | editar a fonte]

  • Cair Andros, unha illa no Anduin invadida por Orcos durante a Guerra do Anel;
  • Calembel, cidade en Lamedon;
  • Dol Amroth, cidade en Belfalas;
  • Erech, un importante outeiro na parte alta do Val de Morthond, probabelmente o lugar dunha fortaleza de Gondor no pasado, mais ao final da Terceira Idade estaba abandonado;
  • Ethring, cidade en Lamedon;
  • Linhir, cidade próxima á confluencia dos ríos Gilrain e Serni;
  • Minas Tirith (orixinalmente Minas Anor), Cidade dos Reis;
  • Osgiliath, cidade e antiga capital de Gondor, a ambas beiras do Anduin, destruída case por completo e abandonada ao final da Terceira Idade;
  • Pelargir, o grande porto do sur, a onde se cre que chegaron Isildur e Anárion cando arribaron na Terra Media. Estivo a piques de ser tomada polos Corsarios durante a Guerra do Anel;
  • Tarnost, cidade en Dor-en-Ernil.

Amais, os seguintes lugares tamén pertenceron a Gondor en determinados momentos da súa historia:

  • os postos avanzados de Amon Hen e Amon Lhaw en Emyn Muil, probabelmente cun pequeno número de tropas;
  • as fortalezas que protexían os Argonath e a beira oeste do Anduin entre as Terras Pardas e as fervenzas de Rauros;
  • Angrenost, a fortaleza que os Rohirrim coñecerían máis tarde como Isengarda, concedida a Saruman e destruída polos Ents durante a Guerra do Anel;
  • Aglarond, fortaleza de Gondor situada no interior do Abismo de Helmo
  • a fortaleza de Gondor que custodiaba o paso de Cirith Ungol;
  • Durthang, a meirande das fortalezas de Mordor, construída para vixiar as Ephel Dúath;
  • Minas Ithil, Torre da Lúa Nacente. Conquistada por Mordor e rebautizada como Minas Morgul, a Torre da Bruxaría;
  • Tharbad ao norte, baixo o control conxunto de Gondor e Arnor, mais abandonada cando Gondor se retirou a través de Enedwaith, e posteriormente destruída;
  • Umbar, o afastado porto do sur, perdido e recuperado varias veces. Foi alí onde Ar-Pharazôn desembarcou coa súa poderosa flota e obrigou a Sauron a renderse.

Lecturas adicionais[editar | editar a fonte]

  • Ford, Judy Ann. "The White City: The Lord of the Rings as an Early Medieval Myth of the Restoration of the Roman Empire." Tolkien Studies 2 (2005): 53-73
  • Straubhaar, Sandra Ballif. "Myth, Late Roman History and Multiculturalism in Tolkien's Middle-earth." En Tolkien and the Invention of Myth: A Reader (2004): 101-18

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Obras citadas[editar | editar a fonte]

  • Straubhaar, S.B., Drout, M.D.C. (ed.) (2006): J. R. R. Tolkien Encyclopedia: Scholarship and Critical Assessment, Routledge, ISBN 0-415-96942-5; "Gondor", páx. 248-249.

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]