Apalpador

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Carlos Callón, co Apalpador, ante o edificio da Xunta en San Caetano nunha concentración de Queremos Galego no 2012.

O Apalpador, Apalpa-Barrigas ou Pandigueiro é a figura mítica dun xigante carboeiro, ligado á tradición do Nadal do que existen testemuñas nas comarcas de Sarria, Quiroga, Lemos, Terra de Trives e os Ancares [1], aínda que se está a recuperar en toda Galicia[2]. O Apalpador baixa a noite do 24 ou 31 de decembro[3] segundo a zona, para visitar os nenos, tocándolles no ventre para ver se comeron abondo durante o ano, deixándolles unha presada de castañas, eventualmente algún regalo e desexándolles que teñan un ano novo cheo de felicidade e fartura, murmurándolles "así estexas todo o ano".

Cantigas populares[editar | editar a fonte]

Existen diversas cantigas populares arredor do personaxe:

Vaite logo meu ninín / miña neniña,
marcha agora pra a camiña,
que vai vir o Apalpador
a apalparche a barriguiña.


Mañá é día de cachela
que haberá gran nevadara
e vai vir o Apalpador
cunha mega de castañas.


Por aquela cemba
xa ven relumbrando
o señor Apalpador
para darvos o aguinaldo.[4]

Recuperación[editar | editar a fonte]

O traballo de recuperación desta figura comezou en 2006, coa publicación[5] no Portal Galego da Língua dun traballo de José André Lôpez Gonçâlez. Un ano despois, a asociación compostelá A Gentalha do Pichel anunciou que comezaría a promover esta figura procurando a súa recuperación e normalización [6], utilizando como elemento central unha representación deste personaxe realizada polo artista Leandro Lamas. Actualmente hai numerosos libros publicados sobre a materia e o Apalpador está presente desde en campañas publicitarias ata produtos de merchandising.

Curiosidades[editar | editar a fonte]

O mesmo costume tense rexistrado na Terra de Trives, aínda que aquí recibe o nome de Pandigueiro.

Na zona de Monforte de Lemos é coñecido baixo o nome de Apalpa-Barrigas.

En Écija, en zona de repoboación galega após a conquista cristá, manteñen tamén unha figura similar chamada Tientapanzas, que foi recuperada polos veciños da localidade e é paseada cada Nadal por esa vila andaluza.

Taboada Chivite recolle[7] só o ritual propiciatorio de apalpar a barriga dos nenos na noitevella, que recibe así o nome de "noite de apalpadoiro".

Segundo algunhas interpretacións históricas e etnográficas, este ritual podería ser reminiscencia e estar relacionado tamén coa práctica de realizar presaxios examinando o ventre das persoas realizada polos arúspices lusitanos, chamada hieroscopia, e narrada por Estrabón[8] há máis de dous mil anos.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Lôpez Gonçâlez, José André, O Apalpador: personagem mítico do natal galego a resgate, revista Vagalume da Asociación Galega Corredor del Henares, 2001, consultable tamén en Portal Galego da Língua (.pdf).
  2. O Apalpador revive en Lugo y sale a palpar las barrigas de los pequeños, El Correo Gallego, 3/1/09.
  3. Lôpez Gonçâlez, José André, O Apalpador: personagem mítico do natal galego a resgate, revista Vagalume da Asociación Galega Corredor del Henares, 2001, consultable tamén en Portal Galego da Língua (.pdf).
  4. Dun cartel editado polo concello de Santiago co programa de actividades para o Nadal de 2010, baixo o lema "Apalpando as ilusións".
  5. "O Apalpador: Personagem Mítico do Natal galego a resgate", noticia no Portal Galego da Língua Consultado o 8 de febreiro de 2010.
  6. "A Gentalha do Pichel recupera o Apalpador, figura mítica do Natal Galego", noticia no Portal Galego da Língua Consultado o 8 de febreiro de 2010.
  7. Taboada Chivite, Xesús, La Navidad gallega y su ritualidad, en Ritos y creencias gallegas, Gráficas Magoyo, Rioja 1, A Coruña, 1982
  8. [Estrabón, Estrabón III 3, 6-7]

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]