Mesoamérica

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Mosaico de diversos trazos característicos de Mesoamérica.
Localización de Mesoamérica no continente.

Mesoamérica (en grego: μέσος [mesos], ‘intermedio’)? é a rexión do continente americano que comprende a metade meridional de México, os territorios de Guatemala, O Salvador e Belize, así como o occidente de Honduras, Nicaragua e Costa Rica. Non debe confundirse coa rexión mesoamericana, concepto acuñado para denominar unha rexión xeoeconómica por organizacións internacionais tales como a OCDE;[1] Mesoamérica, como se define neste artigo, é un área definida pola cultura. Esta rexión viu o desenvolvemento dunha civilización indíxena no marco dun mosaico de gran diversidade étnica e lingüística. A unidade cultural dos pobos mesoamericanos reflíctese en varios trazos que Paul Kirchhoff definiu como o complexo mesoamericano.[2] A definición do que se acepta como mesoamericano é obxecto de discusión entre os estudosos desta civilización; con todo, con frecuencia menciónase no inventario a base agrícola da economía, o cultivo do millo, o uso de dous calendarios (ritual de 260 días e civil de 365), os sacrificios humanos como parte das expresións relixiosas, a tecnoloxía lítica e a ausencia de metalurxia, entre outros. No seu momento, a definición do complexo mesoamericano serviu para distinguir aos pobos mesoamericanos dos seus veciños do norte e do sur.

O desenvolvemento de Mesoamérica estendeuse por varios séculos. Os especialistas discuten sobre a época que pode considerarse o «inicio» da civilización mesoamericana. De acordo con algunhas posturas, o fito inicial consiste no desenvolvemento da olaría. Outros consideran que o primeiro complexo mesoamericano desenvólvese entre os séculos XV e XII a. C., período contemporáneo á cultura olmeca. Ao longo da súa historia, os pobos mesoamericanos construíron unha civilización cuxas expresións falan de elementos compartidos por varios pobos e trazos que os distinguen entre si. Na medida que avanzou o proceso civilizatorio, algúns trazos homogeneizaronse polo contacto interétnico e outros adquiriron especificidade en certos contextos. Este proceso foi continuo e perduró ata a colonización española. Algúns autores empregan indistintamente os nomes nahuas para describir obxectos e conceptos orixinais de Mesoamérica.[3] e outros destacan as diferenzas entre os pobos da rexión.[4]

A maior parte dos pobos mesoamericanos falaron linguas pertencentes ás seguintes familias lingüísticas: otomangueanas, maias, mixezoqueana, totonacana e utoazteca. Outras linguas están illadas ou non puideron ser clasificadas porque desapareceron no proceso de castelanización que comezou coa colonización española e continúa ata a data. Este mosaico de linguas e etnias estivo presente durante a época prehispánica e ten o seu correlato nas numerosas culturas indíxenas que se desenvolveron en diversas zonas e tempos de Mesoamérica, entre as cales as máis estudadas foron a mexica, a maia, a teotihuacana, a zapoteca, a mixteca, a olmeca ou a tarasca. Malia a concentración de estudos que se deron no caso desas importantes culturas, Mesoamérica foi escenario de moitos pobos, algúns dos cales apenas comezarón a ser investigados a partir de excavaciones recentes.

Sumario[editar | editar a fonte]

Mesoamérica significa "América media". Este termo propúxose para referirse a un espazo cultural que abarca desde a parte meridional de México ata Costa Rica, o cal diferénciase doutras rexións pola forma de vida dos seus poboadores, o seu clima e a súa xeografía. Mesoamérica é un espazo de climas e paisaxes variadas, como vales, bosques, costas, pantanos e selvas. As súas terras eran húmidas e fértiles, adecuadas para a agricultura, ademais había numerosos lagos e ríos. Aínda con esa diversidade, os habitantes da rexión tiñan certas características en común, por exemplo, as súas sociedades organizábanse en grupos con diferentes funcións e importancia. Por unha banda os gobernantes, divididos en xefes relixiosos e militares, e, por outra, artesáns e campesiños. Esta división social manifestouse nos palacios, templos, habitacións e espazos urbanos nos que os gobernantes vivían. A súa dieta constaba de millo, feixón, chile, cabaza, aguacate e cacao. Fixeron importantes obras para controlar e aproveitar a auga de choiva, ríos e lagos. A súa relixión era politeísta tiñan crenzas relixiosas que combinaban con coñecementos de astronomía, matemáticas, enxeñaría, arte, escritura e medicina. Ademais destacan os basamentos piramidais e edificacións que construíron nas cidades para o ritual de xogo de pelota. Inventaron un sistema de numeración con base vixesimal e a súa escritura era ideográfica, é dicir, debuxaban símbolos que representaban ideas. Rexíanse por dous calendarios diferentes: o de 365 días para as actividades agrícolas e o de 260 para as súas crenzas relixiosas. Cos seus mitos intentaron explicar a complexidade do mundo natural e o humano, tratando de preservar a harmonía entre ambos.

Definición de Mesoamérica[editar | editar a fonte]

Mapa de Mesoamérica.

Desde que creceu o interese polas culturas indíxenas de América Central e México, os especialistas enfrontáronse ao problema de interpretar os datos dispoñibles sobre os pobos indíxenas. Os importantes avances nas investigacións arqueolóxicas no centro de México -particularmente en Oaxaca, onde Alfonso Caso encabezaba as escavacións en Monte Albán- e na área maia -co equipo de Ricketson investigando Uaxactún- mostraban que entre esas rexións, consideradas alleas entre si ata a década de 1940, había grandes coincidencias culturais que requirían unha explicación.[5]

Alfred Kroeber introduciu en 1939 o concepto de áreas culturais[6] para abordar a presenza de trazos culturais parecidos en pobos diversos étnicamente e separados relativamente na xeografía dunha mesma rexión. Na obra Cultural and natural areas of native North America, Kroeber propuxo que o norte de América Central e os territorios dos pobos agrícolas de México constituían unha mesma área cultural,[7] pero a súa proposta non pareceu ter eco nos círculos arqueológicos. En 1943 Paul Kirchhoff deu a coñecer o seu artigo Mesoamérica, no que problematizó a unidade cultural da zona maya e o centro de México. No seu texto, Kirchhoff delineó un conxunto de trazos cuxa presenza era significativa nos pobos do norte de América Central e o centro e sur de México, mesmos que os distinguían doutras culturas americanas. Kirchhoff dicía que o límite norte de Mesoamérica era a rexión comprendida entre o río Sinaloa, a Serra Madre Occidental os cuncas dos ríos Lerma, e Pánuco e o límite sur sería a liña entre a desembocadura do río Motagua e o golfo de Nicoya, en Costa Rica.

Os límites son flexibles, o que significa que depende sobre o aumento ou diminución de recursos por tempadas. Mesoamérica ten unha superficie de 1 000 218 km². Este conxunto de trazos culturais incluía o sedentarismo, o uso do bastón plantador/cortador, o cultivo do millo (a milpa) e a súa nixtamalización, a práctica do xogo de pelota, o sistema de numeración con base vigesimal, o uso do calendario ritual de 260 días, a práctica de varios tipos de sacrificios humanos e o sistema de escritura pictográfico. En posteriores traballos, Kirchhoff mostrouse «decepcionado» do recibimento pouco crítico que tivo o termo Mesoamérica nos círculos arqueolóxicos e lamentaba que non tivera lugar un proveitoso debate sobre a pertinencia do concepto.[8]

A pesar deste recibimento da súa proposta, os avances da arqueoloxía dos pobos mesoamericanos puxeron en relevo algunhas debilidades da definición de Mesoamérica presentada orixinalmente por Kirchhoff. Un dos primeiros señalamentos é a súa énfase historicista e culturalista, que pretende definir a civilización mesoamericana como un conxunto de elementos desarticulados que tenden á identificación da cultura co grupo étnico e a comunidade lingüística.[9] Nas décadas seguintes desenvolvéronse novos enfoques para abordar a civilización dos pobos precolombinos da América media. Entre outras cousas, isto inclúe a revisión da cronoloxía indíxena.[10]

Xeografía[editar | editar a fonte]

Paisaxe de Puebla, nas terras altas mesoamericanas.

A dimensión histórica da xeografía mesoamericana[editar | editar a fonte]

Para comprender a xeografía de Mesoamérica hai que situala nunha dimensión diacrónica, é dicir, como unha realidade dinámica. Hai que salientar que Mesoamérica é unha civilización compartida por pobos de diversa orixe étnica e que, a diferenza doutras civilizacións como o Antigo Exipto ou Mesopotamia, os pobos que compartiron a civilización mesoamericana non constituíron nunca unha unidade política. As fronteiras de Mesoamérica corresponden aos territorios daqueles pobos que formaron parte da esfera da civilización mesoamericana, que comparte unha cultura cuxas características se abordan máis abaixo. Os confíns de Mesoamérica tampouco corresponden cos límites de ningún país moderno. Despois da conquista española, os pobos mesoamericanos quedaron incorporados ao vicerreinado de Nova España, pero este dominio da coroa española incluíu tamén a outros grupos de culturas diferentes tales como os oasisamericanos, os nómades de Aridoamérica e os pobos da baixa América Central.

Mesoamérica ocupa unha porción do continente americano entre o océano Pacífico ao oeste; e o mar Caribe e o golfo de México ao norte e ao oriente. Os seus límites setentrionais son menos claros, con excepción daqueles dados pola península de Iucatán. Na súa época de maior avance dentro do continente, cara ao norte, os territorios da mesoamericanidade incluíron a serra Madre Occidental de Durango e Zacatecas, a serra Gorda, o Tunal Grande e a serra de Tamaulipas. Isto ocorreu durante o período Clásico. Ese avance cara ao norte foi favorecido por condicións climatolóxicas que permitiron a agricultura e a concentración urbana; o contexto climático actuou en conxunto coa crecente importancia das rutas de intercambio entre Oasisamérica e Mesoamérica que atravesaban as zonas do centro de México sinaladas antes. Prolongadas secas e crises políticas arrastraron ás sociedades do norte de Mesoamérica e a rexión foi abandonada e ocupada novamente por nómades aridoamericanos ao redor do século VIII d. C.[11]

Doutra banda, o límite sur e oriental de Mesoamérica foi máis ou menos estable. Con todo, algunhas manifestacións dos pobos da zona afastáronse das pautas mesoamericanas durante o Preclásico Tardío e o Clásico Temperán (séculos. IV e VII a. C.), de modo que durante esta época a rexión de Centroamérica afastouse da esfera cultural da América Media. Ao terminar esta etapa, os lazos coas culturas mesoamericanas restablecéronse e foron reforzados polas migracións de grupos otomangueanos (chorotegas e mangues) e uto-aztecas (pipils e nicaraos).[12]

Trazos xeográficos de Mesoamérica[editar | editar a fonte]

Mesoamérica atópase aproximadamente entre os paralelos 10° N e 22° N. É un territorio de gran diversidade topográfica e ecolóxica. A súa topografía é diversa porque a conforman varias cadeas montañosas e nós que forman parte do cinto de lume do Pacífico. Doutra banda cando se penetra cara ao norte das terras altas, na península iucateca, desaparecen as serras e decrece a altitude ata converterse o territorio nunha planicie calcárea que no seu extremo máis setentrional caracterízase polas súas selvas baixas e clima caloroso. Todo isto é un factor elemental para comprender a xeografía de Mesoamérica, porque introduce un factor de diversidade notable. Por iso, aínda que Mesoamérica no xeral atópase na zona tropical e subtropical, alberga grandes contrastes climáticos.

As terras baixas[editar | editar a fonte]

Praia na illa de Utila, na costa atlántica de Honduras.
Humidal da Tovara (Nayarit), no Pacífico mexicano.

As terras baixas mesoamericanas comprenden aquelas rexións por baixo de 1000 m s. n. m.[13] Trátase en xeral das chairas costeiras e os pedemontes das montañas que baixan ao litoral. Caracterízanse pola súa temperatura cálida, aínda que outras condicións xeográficas poidan variar. No xeral a fachada atlántica posúe unha humidade maior e unha vexetación máis exuberante que a costa do Pacífico. Nas estribacións da serra Madre Oriental os réximes de choiva son elevados e os ríos que baixan ao golfo de México en vertentes pronunciadas denominadas aluvións desbórdanse con frecuencia, como a chaira tabasqueña, unha extensa planicie de aluvión onde se localiza a conca hidrolóxica máis importante de México formada polos ríos Grijalva e Usumacinta. Na mesma situación atópase a serra dos Tuxtlas, no centro do actual estado de mexicano de Veracruz. A península de Iucatán -que é unha gran planicie calcárea a pouca altura sobre o nivel do mar- comparte con Honduras unha tempada de choivas con maiores precipitacións entre maio e decembro. A auga é tan abundante na vertente atlántica mesoamericana que os humidais foron unha parte importante da paisaxe ata que comezaron a ser devastados pola acción humana. Os pantanos de Centla en Tabasco, son unha mostra, aínda que non única, dos ecosistemas nativos das costas atlánticas da rexión.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. OCDE (Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico) (2006). OECD Territorial Reviews: The Mesoamerican region: Southeastern Mexico and Central America. OECD Governance series, vol. 2006, no. 5, pp.1–202 (en inglés) (OCDE edición en liña ed.). París: Organisation for Economic Co-operation and Development. ISBN 92-64-02191-4. OCLC 67114707. 1608-0246. 
  2. Kirchhoff, 1943.
  3. Neste caso atópanse obras como López Austin e López Luján (1996), na que os autores aclaran que adoptan estes nomes por comodidade.
  4. O estudoso da lingua maia Michael D. Coe (1996) destaca a tal grado as particularidades da cultura maia que podería parecer que cando se refire a «México» está falando dunha realidade moi distinta á da zona maia, aínda que ambos formaron parte de Mesoamérica.
  5. Litvak, 1985: 374-375.
  6. Por área cultural os antropólogos sociais entenden unha zona xeográfica onde se presenta unha continuidade de trazos culturais compartidos por varios pobos. A idea central tras este postulado -desenvolvido entre outros por Melville Herskovits, Clark Wissler e Alfred Kroeber- era que a presenza ou ausencia de certos elementos podía empregarse para definir e clasificar os pobos a través da súa cultura. A explicación da presenza dun mesmo trazo entre varios grupos étnicos era, para os antropólogos desa corrente culturalista a difusión. O concepto caeu en desuso logo das críticas formuladas contra el, especialmente porque non provía elementos para soster que era máis probable a difusión que a invención independente (Barfield (ed.), 2000: 75).
  7. Kroeber, 1939 [1947]: 109-130.
  8. Boehm de Lameiras, 1986: 13.
  9. Boehm de Lameiras, 1986: 15.
  10. Nese sentido, pódense sinalar as propostas de Enrique Nalda, moi acordes co esquema marxista e orientadas á organización económica e política dos mesoamericanos. Nalda (1981) dividiu a historia mesoamericana en dous grandes períodos: a comunidade primitiva e a transformación a formacións estatais. Piña Chan (1976) tamén salientou as características da base económica das sociedades mesoamericanas e levou o inicio da historia de Mesoamérica ata a aparición do ser humano nas terras de México. Duverger (2007) propón un enfoque controvertido e minoritario no que o nivel de avance da «nahuatlización» de Mesoamérica define cinco grandes períodos no desenvolvemento desta civilización.
  11. Atlas del México prehispánico: páx. 47.
  12. Atlas del México prehispánico: páx. 67.
  13. Carmack et ao., 1996, cap. II.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]