Mesoamérica

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Mosaico de diversos trazos característicos de Mesoamérica.
Localización de Mesoamérica no continente.

Mesoamérica (en grego: μέσος [mesos], ‘intermedio’)? é a rexión do continente americano que comprende a metade meridional de México, os territorios de Guatemala, O Salvador e Belize, así como o occidente de Honduras, Nicaragua e Costa Rica. Non debe confundirse coa rexión mesoamericana, concepto acuñado para denominar unha rexión xeoeconómica por organizacións internacionais tales como a OCDE;[1] Mesoamérica, como se define neste artigo, é un área definida pola cultura. Esta rexión viu o desenvolvemento dunha civilización indíxena no marco dun mosaico de gran diversidade étnica e lingüística. A unidade cultural dos pobos mesoamericanos reflíctese en varios trazos que Paul Kirchhoff definiu como o complexo mesoamericano.[2] A definición do que se acepta como mesoamericano é obxecto de discusión entre os estudosos desta civilización; con todo, con frecuencia menciónase no inventario a base agrícola da economía, o cultivo do millo, o uso de dous calendarios (ritual de 260 días e civil de 365), os sacrificios humanos como parte das expresións relixiosas, a tecnoloxía lítica e a ausencia de metalurxia, entre outros. No seu momento, a definición do complexo mesoamericano serviu para distinguir aos pobos mesoamericanos dos seus veciños do norte e do sur.

O desenvolvemento de Mesoamérica estendeuse por varios séculos. Os especialistas discuten sobre a época que pode considerarse o «inicio» da civilización mesoamericana. De acordo con algunhas posturas, o fito inicial consiste no desenvolvemento da olaría. Outros consideran que o primeiro complexo mesoamericano desenvólvese entre os séculos XV e XII a. C., período contemporáneo á cultura olmeca. Ao longo da súa historia, os pobos mesoamericanos construíron unha civilización cuxas expresións falan de elementos compartidos por varios pobos e trazos que os distinguen entre si. Na medida que avanzou o proceso civilizatorio, algúns trazos homogeneizaronse polo contacto interétnico e outros adquiriron especificidade en certos contextos. Este proceso foi continuo e perduró ata a colonización española. Algúns autores empregan indistintamente os nomes nahuas para describir obxectos e conceptos orixinais de Mesoamérica.[3] e outros destacan as diferenzas entre os pobos da rexión.[4]

A maior parte dos pobos mesoamericanos falaron linguas pertencentes ás seguintes familias lingüísticas: otomangueana, maias, mixezoqueana, totonacana e utoazteca. Outras linguas están illadas ou non puideron ser clasificadas porque desapareceron no proceso de castelanización que comezou coa colonización española e continúa ata a data. Este mosaico de linguas e etnias estivo presente durante a época prehispánica e ten o seu correlato nas numerosas culturas indíxenas que se desenvolveron en diversas zonas e tempos de Mesoamérica, entre as cales as máis estudadas foron a mexica, a maia, a teotihuacana, a zapoteca, a mixteca, a olmeca ou a tarasca. Malia a concentración de estudos que se deron no caso desas importantes culturas, Mesoamérica foi escenario de moitos pobos, algúns dos cales apenas comezarón a ser investigados a partir de excavaciones recentes.

Sumario[editar | editar a fonte]

Mesoamérica significa "América media". Este termo propúxose para referirse a un espazo cultural que abarca desde a parte meridional de México ata Costa Rica, o cal diferénciase doutras rexións pola forma de vida dos seus poboadores, o seu clima e a súa xeografía. Mesoamérica é un espazo de climas e paisaxes variadas, como vales, bosques, costas, pantanos e selvas. As súas terras eran húmidas e fértiles, adecuadas para a agricultura, ademais había numerosos lagos e ríos. Aínda con esa diversidade, os habitantes da rexión tiñan certas características en común, por exemplo, as súas sociedades organizábanse en grupos con diferentes funcións e importancia. Por unha banda os gobernantes, divididos en xefes relixiosos e militares, e, por outra, artesáns e campesiños. Esta división social manifestouse nos palacios, templos, habitacións e espazos urbanos nos que os gobernantes vivían. A súa dieta constaba de millo, feixón, chile, cabaza, aguacate e cacao. Fixeron importantes obras para controlar e aproveitar a auga de choiva, ríos e lagos. A súa relixión era politeísta tiñan crenzas relixiosas que combinaban con coñecementos de astronomía, matemáticas, enxeñaría, arte, escritura e medicina. Ademais destacan os basamentos piramidais e edificacións que construíron nas cidades para o ritual de xogo de pelota. Inventaron un sistema de numeración con base vixesimal e a súa escritura era ideográfica, é dicir, debuxaban símbolos que representaban ideas. Rexíanse por dous calendarios diferentes: o de 365 días para as actividades agrícolas e o de 260 para as súas crenzas relixiosas. Cos seus mitos intentaron explicar a complexidade do mundo natural e o humano, tratando de preservar a harmonía entre ambos.

Definición de Mesoamérica[editar | editar a fonte]

Mapa de Mesoamérica.

Desde que creceu o interese polas culturas indíxenas de América Central e México, os especialistas enfrontáronse ao problema de interpretar os datos dispoñibles sobre os pobos indíxenas. Os importantes avances nas investigacións arqueolóxicas no centro de México -particularmente en Oaxaca, onde Alfonso Caso encabezaba as escavacións en Monte Albán- e na área maia -co equipo de Ricketson investigando Uaxactún- mostraban que entre esas rexións, consideradas alleas entre si ata a década de 1940, había grandes coincidencias culturais que requirían unha explicación.[5]

Alfred Kroeber introduciu en 1939 o concepto de áreas culturais[6] para abordar a presenza de trazos culturais parecidos en pobos diversos étnicamente e separados relativamente na xeografía dunha mesma rexión. Na obra Cultural and natural areas of native North America, Kroeber propuxo que o norte de América Central e os territorios dos pobos agrícolas de México constituían unha mesma área cultural,[7] pero a súa proposta non pareceu ter eco nos círculos arqueológicos. En 1943 Paul Kirchhoff deu a coñecer o seu artigo Mesoamérica, no que problematizó a unidade cultural da zona maya e o centro de México. No seu texto, Kirchhoff delineó un conxunto de trazos cuxa presenza era significativa nos pobos do norte de América Central e o centro e sur de México, mesmos que os distinguían doutras culturas americanas. Kirchhoff dicía que o límite norte de Mesoamérica era a rexión comprendida entre o río Sinaloa, a Serra Madre Occidental os cuncas dos ríos Lerma, e Pánuco e o límite sur sería a liña entre a desembocadura do río Motagua e o golfo de Nicoya, en Costa Rica.

Os límites son flexibles, o que significa que depende sobre o aumento ou diminución de recursos por tempadas. Mesoamérica ten unha superficie de 1 000 218 km². Este conxunto de trazos culturais incluía o sedentarismo, o uso do bastón plantador/cortador, o cultivo do millo (a milpa) e a súa nixtamalización, a práctica do xogo de pelota, o sistema de numeración con base vigesimal, o uso do calendario ritual de 260 días, a práctica de varios tipos de sacrificios humanos e o sistema de escritura pictográfico. En posteriores traballos, Kirchhoff mostrouse «decepcionado» do recibimento pouco crítico que tivo o termo Mesoamérica nos círculos arqueolóxicos e lamentaba que non tivera lugar un proveitoso debate sobre a pertinencia do concepto.[8]

A pesar deste recibimento da súa proposta, os avances da arqueoloxía dos pobos mesoamericanos puxeron en relevo algunhas debilidades da definición de Mesoamérica presentada orixinalmente por Kirchhoff. Un dos primeiros señalamentos é a súa énfase historicista e culturalista, que pretende definir a civilización mesoamericana como un conxunto de elementos desarticulados que tenden á identificación da cultura co grupo étnico e a comunidade lingüística.[9] Nas décadas seguintes desenvolvéronse novos enfoques para abordar a civilización dos pobos precolombinos da América media. Entre outras cousas, isto inclúe a revisión da cronoloxía indíxena.[10]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. OCDE (Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico) (2006). OECD Territorial Reviews: The Mesoamerican region: Southeastern Mexico and Central America. OECD Governance series, vol. 2006, no. 5, pp.1–202 (en inglés) (OCDE edición en línea ed.). París: Organisation for Economic Co-operation and Development. ISBN 92-64-02191-4. OCLC 67114707. 1608-0246. 
  2. Kirchhoff, 1943.
  3. Neste caso atópanse obras como López Austin e López Luján (1996), na que os autores aclaran que adoptan estes nomes por comodidade.
  4. O estudoso da lingua maia Michael D. Coe (1996) destaca a tal grado as particularidades da cultura maia que podería parecer que cando se refire a «México» está falando dunha realidade moi distinta á da zona maia, aínda que ambos formaron parte de Mesoamérica.
  5. Litvak, 1985: 374-375.
  6. Por área cultural os antropólogos sociais entenden unha zona xeográfica onde se presenta unha continuidade de trazos culturais compartidos por varios pobos. A idea central tras este postulado -desenvolvido entre outros por Melville Herskovits, Clark Wissler e Alfred Kroeber- era que a presenza ou ausencia de certos elementos podía empregarse para definir e clasificar os pobos a través da súa cultura. A explicación da presenza dun mesmo trazo entre varios grupos étnicos era, para os antropólogos desa corrente culturalista a difusión. O concepto caeu en desuso logo das críticas formuladas contra el, especialmente porque non provía elementos para soster que era máis probable a difusión que a invención independente (Barfield (ed.), 2000: 75).
  7. Kroeber, 1939 [1947]: 109-130.
  8. Boehm de Lameiras, 1986: 13.
  9. Boehm de Lameiras, 1986: 15.
  10. Nese sentido, pódense sinalar as propostas de Enrique Nalda, moi acordes co esquema marxista e orientadas á organización económica e política dos mesoamericanos. Nalda (1981) dividiu a historia mesoamericana en dous grandes períodos: a comunidade primitiva e a transformación a formacións estatais. Piña Chan (1976) tamén salientou as características da base económica das sociedades mesoamericanas e levou o inicio da historia de Mesoamérica ata a aparición do ser humano nas terras de México. Duverger (2007) propón un enfoque controvertido e minoritario no que o nivel de avance da «nahuatlización» de Mesoamérica define cinco grandes períodos no desenvolvemento desta civilización.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]