Aruba

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Coordenadas: 12°30′40″N 69°58′27″O / 12.51111, -69.97417

Aruba
Bandeira de Aruba
Escudo de Aruba
BandeiraEscudo
Aruba on the globe (Americas centered).svg
Lema: One happy island (Unha illa feliz)
Himno: [[Aruba Dushi Tera
Aruba, doce terra
]]
Capital
 Poboación
Oranjestad
30 000 (2005)
Cidade máis poboadaOranjestad
Linguas oficiaisNeerlandés
Forma de gobernoDependencia dos Países Baixos
Guillerme Alexandre
Alfonso Boekhoudt
Evelyn Wever-Croes
 • Total180[1] km²
 • % augaDesprezable
Fronteiras0 km
Costas68,5 km
 • Total (2019)116,576[1] hab.
 • Densidade624 hab./km²
PIB (nominal)
 • Totaln/d
 • per cápitan/d
MoedaFlorín de Aruba (AWG)
IDHn/d
Xentilicion/d
Fuso horarioUTC - 4
 • Horario de verán=
Dominio de Internet.aw
Prefixo telefónico+297
Prefixo radiofónicoP4A-P4Z
Código ISO533 / ABW / AW

Aruba (/əˈrbə/, Holandés: [aːˈrubaː, -ryb-] ( ), Modelo:IPA-pap), oficialmente o País de Aruba (neerlandés: Land Aruba; papiamento: Pais Aruba) é unha illa das Antillas Menores, a máis occidental do grupo de Sotavento a 25 km ao norte da península de Paraguaná, ao noroeste de Venezuela e no sur do Mar Caribe, a 80 km. ao noroeste da illa de Curaçao.[2] Mide 32 km. de lonxitude desde o seu extremo noroeste ata o seu extremo sueste e 10 km. de lonxitude no seu punto máis ancho.[2] Xunto con Bonaire e Curaçao, Aruba forma un grupo denominado illas ABC. Colectivamente, estas e as outras tres illas substanciais holandesas do Caribe chámanse a miúdo o Caribe holandés, da que Aruba ten preto dun terzo da poboación. En 1986, converteuse nun país constituínte dentro do Reino dos Países Baixos, e adquiriu o nome oficial de País de Aruba.

Formou parte das Antillas Neerlandesas, aínda que na actualidade é un dos catro países que forman o Reino dos Países Baixos, xunto cos Países Baixos, Curaçao e Sint Maarten, os cidadáns destes países son todos holandeses.[3], de forma separada ás Antillas Neerlandesas. Obtivo a súa autonomía dentro do Reino dos Países Baixos, o 1 de xaneiro de 1986. Aruba non ten subdivisións administrativas, pero, a efectos do censo, está dividida en oito rexións. A súa capital é Oranjestad.[3][2]

A illa forma parte do Reino dos Países Baixos (Xunto ás Antillas Neerlandesas e os Países Baixos). Aruba e as Antillas Neerlandesas non forman parte da Unión Europea a semellanza doutros territorios de soberanía europea que comparten este status (como Groenlandia, (Dinamarca), Polinesia francesa, (Francia) e illas Caimán, (Reino Unido). Porén, existen outros territorios exteriores a Europa de soberanía de países da Unión Europea, que si son parte integrante desta (como a Güiana Francesa en Suramérica).

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

O nome Aruba probablemente procedía do Caquetío Oruba que significa "illa ben situada", xa que foron os caquetíos os que vivían na illa cando a pisou por primeira vez Alonso de Ojeda. Entre 1529 e a sinatura do Tratado de Westfalia, os españois usaron o nome "Isla de Oruba". Despois da firma, a illa foi cedida aos Holandeses e o seu nome cambiouse por Aruba.

Había moitos nomes diferentes para Aruba utilizados por outros grupos amerindios, todos os cales poderían ter contribuído ao nome actual de Aruba. Outro nome caquetio para a illa era Oibubia que significa "illa guiada". O nome taino da illa era Arubeira.[4] O Kalinago tamén tiña dous nomes para a illa Ora Oubao que significa "illa de cunchas"[5] e Oirubae que significa "Compañeira de Curaçao".

Unha idea errónea común é que o nome Aruba provén do español Oro hubo que significa "Había ouro". Non obstante, os españois non atoparon ouro en Aruba durante o tempo da súa ocupación, alcumando Aruba e o resto das Illas ABC Islas Inútiles, ("illas inútiles") pola falta de ouro. Non foi ata moito máis tarde en 1824 cando Willem Rasmijn atopou ouro en Aruba, comezando a Febre do ouro de Aruba. Outro dos primeiros nomes españois para Aruba foi Isla de Brasil, nomeada así debido á gran cantidade de Árbores de Paubrasilia que medraban na illa.

Historia[editar | editar a fonte]

Época precolonial[editar | editar a fonte]

Petróglifos Arauacos nas rochas de Ayo

Houbo unha presenza humana en Aruba desde preto do 2000 a.C.[6] O primeiro grupo identificable foron os indios caquetíos, da etnia arauaca, que chegaron desde o contenente ao redor do ano 1000 a. C..[6][7] As probas arqueolóxicas suxiren vínculos continuos entre estes arubanos nativos e os pobos amerindios do continente Suramericano.[8]

Colonización española[editar | editar a fonte]

Os primeiros europeos en visitar Aruba foron Amerigo Vespucci e Alonso de Ojeda en 1499, que reclamaron a illa para España.[6] Ambos os dous describiron Aruba como unha "illa dos xigantes", remarcando a estatura comparativamente grande dos caquetíos nativos.[8] Vespucci regresou a España con existencias de algodón e madeira do Brasil da illa e describiu casas construídas no océano.[9] Os contos de Vespucci e Ojeda estimularon o interese por Aruba, e os españois comezaron a colonizar a illa.[10][11] Alonso de Ojeda foi nomeado primeiro gobernador da illa en 1508. A partir de 1513 os españois comezaron a escravizar aos caquetíos, enviando a moitos a unha vida de traballos forzados nas minas da Hispaniola..[8][6] As poucas precipitacións e a paisaxe árida da illa fixeron que non se considerase rendible para un sistema de plantacións baseado en escravos, polo que o tipo de escravitude a grande escala tan común noutras illas do Caribe nunca se estableceu en Aruba.[12]

Período holandés inicial[editar | editar a fonte]

Restos dun molino de ouro en Bushiribana

Os Países Baixos tomaron Aruba de España en 1636 no transcurso da Guerra dos Trinta Anos[2][6] pola Compañía holandesa das Indias Occidentais. Peter Stuyvesant, máis tarde nomeado para New Amsterdam (Nova York), foi o primeiro gobernador holandés. Aos arauacos que quaron logo da dominación española permitíuselles cultivar e pastar gando, e os holandeses usaron a illa como fonte de carne para as súas outras posesións no Caribe.[8][6] A proximidade de Aruba a América do Sur deu lugar a interaccións coas culturas das zonas costeiras, por exemplo, pódense ver similitudes arquitectónicas entre os barrios do século XIX de Oranjestad e a próxima cidade venezolana de Coro no Estado de Falcón.[Cómpre referencia] Historicamente, o holandés non era moi falado na illa fóra da administración colonial, o seu uso aumentou a finais do século XIX e principios do XX..[13] Os estudantes de Curaçao, Aruba e Bonaire estudaban predominantemente en español ata finais do século XVIII.[14]

Durante as Guerras Napoleónicas, o Imperio Británico tomou o control da illa, ocupándoa entre 1806 e 1816, antes de devolvela aos holandeses segundo os termos do Tratado anglo-holandés de 1814.[8][2][15][6] Aruba pasou a formar parte posteriormente da Colonia de Curaçao e Dependencias xunto con Bonaire. Durante o século XIX desenvolveuse unha economía baseada na minería de ouro, a produción de fosfato e as plantacións de aloe vera, pero a illa seguía sendo relativamente pobre.[8]

En 1828 pasa a control das Indias Occidentais Danesas, e en 1848 pasa a formar parte das Antillas Neerlandesas. Durante o século XIX houbo unha febre de ouro, e a devandita prosperidade sumouse, a apertura dunha refinería de petróleo da Standard Oil en 1924, a máis grande do mundo para o seu tempo.

Durante a segunda guerra mundial, foi unha importante fonte para o abastecemento de combustible das forzas aliadas que operaban en Europa. O que expuxo o seu porto ao asedio de submarinos da Alemaña Nazi.

O 1 de xaneiro de 1986, obtén un status de autonomía dentro do Reino dos Países Baixos, o que a separa do resto das Antillas Neerlandesas; cando asume como primeiro ministro Henny Eman, desde esta data é un territorio non metropolitano dos Países Baixos, con cámara lexislativa propia.

Goberno e Política[editar | editar a fonte]

Aruba é parte do Reino dos Países Baixos, pero mantén total control sobre os seus asuntos excepto cuestións relacionadas coa defensa nacional, cidadanía, relacións exteriores e extradición. Aruba posúe as súas propias leis, constitución, goberno e moeda oficial.

O xefe de Estado é o actual monarca dos Países Baixos, que é representado en Aruba por un gobernador, elixido para un período de seis anos. O xefe de Goberno é o primeiro ministro quen forma, xunto co Consello de Ministros, o poder executivo do goberno.

Os membros do Consello de Ministros son elixidos polo parlamento unicameral, chamado Staten, posúe 21 escanos e representa ao poder lexislativo. Os membros do Staten son elixidos por voto directo e popular por un termo de catro anos.

O poder xudicial reside na Corte Suprema de Xustiza e cuxos xuíces son designados polo monarca. A constitución data de 1986.

Existen sete partidos políticos, dos cales dous ou tres teñen maior peso político.

Organización político-administrativa[editar | editar a fonte]

O territorio carece de subdivisións político-administrativas.

Xeografía[editar | editar a fonte]

Mapa de Aruba
Mapa de Aruba da Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië 1914-1917

A illa é xeralmente chaira e sen ríos nas Antillas de Sotavento arco insular das Antillas Menores na parte sur do Caribe. Atópase a 77 km. ao oeste de Curaçao e 29 km. ao norte da Península de Paraguaná de Venezuela].[2]. Posúe praias de area branca, localizadas nas costas oeste e sur da illa, relativamente protexidas das feroces correntes oceánicas.[2][16] Aquí é onde vive a maior parte da poboación e onde se produciu a maior parte do desenvolvemento turístico.[16][3] As costas norte e leste, carentes desta protección, están considerablemente máis maltratadas polo mar e quedaron en gran parte intactas. en 2022, Aruba só tiña o 2,3% da superficie cuberta de bosque e só o 0,5% da área natural protexida.[17]

No interior da illa existen algúns outeiros, das cales destácanse o Hooiberg (165 m) e o Monte Jamanota (188 m), que é o punto máis alto da illa. Oranjestad, o seu capital, está localizado a 12°19′N 70°1′O / 12.317, -70.017.

O clima local é do tipo semi-árido tropical marítimo, con pequenas variacións de temperatura no ano.

A Ponte Natural foi unha gran ponte de pedra calcaria formada naturalmente na costa norte da illa. Foi un destino turístico popular ata o seu colapso en 2005.

Cidades e vilas[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Lista de cidades de Aruba.

A illa, cunha poboación dunhas 116.600 persoas (estimación do 1 de xaneiro de 2019)[3] non ten grandes cidades. Está dividido en seis distritos.[18] A maior parte da poboación da illa reside nos dous principais distritos similares ás cidades de Oranjestad (a capital) e San Nicolaas. Oranjestad e San Nicolaas están divididos en dous distritos só para fins de censo.[19] Os distritos son os seguintes:

Economía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Economía de Aruba.

Ao redor da metade do PIB de Aruba provén do turismo ou de actividades relacionadas. Antes de obter o seu status autonómico, a maior actividade era a refinación de petróleo; actualmente devandita actividade ten unha pequena influencia na economía. A agricultura e a manufactura teñen tamén un pequeno impacto económico. O florín arubano ten un cambio fixo co dólar estadounidense de 1.79:1. Os seus principais socios comerciais son os Estados Unidos, Países Baixos, Reino Unido e Venezuela.

Turismo[editar | editar a fonte]

O turismo é o principal apoio da pequena economía arubana, onde está a maior fonte de empregos dos habitantes da illa. O rápido crecemento do sector turístico durante a década de 1990 deu lugar a unha expansión substancial doutras actividades económicas. A construción inmobiliaria, con maior capacidade en hoteis é cinco veces superior ao nivel do ano de 1985. Isto produciu unha cifras baixas de desemprego, provocando a falta de man de obra e unha subida de salarios.

Ponte Natural

Demografía[editar | editar a fonte]

Etnias[editar | editar a fonte]

A maioría da poboación é descendente dos españois e holandeses que dominaron a illa, xunto cos arauacos, que eran os nativos da illa e que foron permitidos no pastoreo e a gandería na época de dominación holandesa. A pesar que non existen indios arauacos actualmente, a herdanza étnica é moi visible, sendo unha das máis fortes no Caribe. Recentemente chegaron inmigrantes de Latinoamérica e das illas do Caribe, en busca de traballo. Na illa conviven persoas de 40 diferentes nacionalidades.

Idiomas[editar | editar a fonte]

Impera o multilingüismo, onde a maioría da poboación pode falar máis de catro idiomas. Do mesmo xeito que outras illas das Antillas Neerlandesas, o idioma oficial é o neerlandés, que é o que se usa nas escolas, pero o seu uso cotián é limitado e é falado por 5.300 persoas como lingua materna, sendo o terceiro idioma máis falado.

Con todo, o idioma máis utilizado é o papiamento, que é a lingua materna da maior parte da poboación, ao redor do 70%. É falado por unhas 60.000 persoas (incluíndo Curaçao e Bonaire) e é unha lingua crioula resultante da combinación do portugués, neerlandés, español, arauaco, francés e inglés. Non foi considerado unha lingua importante na illa ata en 1995, e foi oficialmente engadido no currículo escolar en 1998 e 1999.

En Aruba obsérvase unha gran cantidade de hispanofalantes. Son 93.500, que é igual ao 85% da poboación (deste 85% só 1/5 deles posúe ao español como lingua única). A súa relativa proximidade con Venezuela fíxoa moi importante, destacándose como o segundo idioma máis falado, tanto que nas escolas apréndese desde quinto grao; pódense ver ademais varias canles de televisión Venezolanos na illa.

Tamén se fala o inglés, é falado por 3.000 persoas e é o cuarto idioma máis falado, apréndese na escola desde cuarto grao. Tamén se fala minoritariamente o portugués, francés e sranan tongo.

Oranjestad, capital de Aruba

Relixións[editar | editar a fonte]

A maioría da poboación é cristiá, principalmente católica (82%). Tamén hai minorías protestantes (8%), anglicanas e ortodoxas. Hai comunidades xudías, hindús, musulmás e confucionistas.

Cultura[editar | editar a fonte]

As orixes da poboación e a localización da illa dan a Aruba unha mestura de culturas. A influencia holandesa é visible, a pesar que a maioría da poboación non é de orixe holandesa. O Entroido de Aruba é unha das festividades máis importantes da illa, e tamén outra festividade importante é o Día de San Juan (Dia dei San Juan); ambas as celebracións son coñecidas pola súa música e colorido.

Deportes[editar | editar a fonte]

Nesta illa o deporte máis popular é o béisbol e logo séguenlle os seus derivados (o sóftbol por exemplo).

O fútbol non ten relevancia aquí, ten un modesto número de practicantes, os profesionais tenden a seguir a súa carreira pero en Holanda. A Federación Arubana de Fútbol recoñeceu a finais de 2006 a efectividade que tivo Aruba na 1º das 3 fases das eliminatorias do Cono Norte camiño a Libia-Tunisia 2010 de Fut-Sete. Nun grupo D con rivais como Saint-Martin, Illas Caimán e Illas Virxes do Reino Unido onde Aruba gañou os 6 partidos que tiña en disputa. clasificou á 2º Fase que se está disputando actualmente. Xoga no Grupo B. Xa perdeu nas primeiras 3 datas ante República Dominicana (2 a 0 en Oranjestad), Trinidad e Tobago (3 a 1 en Porto España) e Honduras (4 a 0 en Tegucigalpa). Pero se repuxo con dúas grandes vitorias nas datas 4 e 5 ante República Dominicana (3 a 0 en Santo Domingo) e Trinidad e Tobago (3 a 0 en Oranjestad), respectivamente. Con 6 puntos, a súa clasificación está cerca, de gañarlle na última data como local, a Fonduras, líder e invicto con 11 puntos. E que Trinidad e Tobago (4 puntos) non resigne en casa as 3 unidades que xogará ante Rep. Dominicana (7 puntos).

Notas[editar | editar a fonte]

Lecturas adicionais[editar | editar a fonte]

  • Aymer, Paula L. - Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean.[20][21]
  • Brown, Enid - Suriname and the Netherlands Antilles: An Annotated English-Language Bibliography.[22]
  • Gerber, Stanford N. - The Family in the Caribbean: Proceedings of the 2nd Conference on the Family in the Caribbean, Aruba, 1969.[23]
  • Green, Vera M. - Migrants in Aruba: Interethnic Integration.[24]
  • Hartert, Ernst - On the Birds of the Islands of Aruba, Curaçao, and Bonaire.[25]
  • Schoenhals, Kai, compiled - Netherlands Antilles and Aruba.[26]


Referencias
  1. 1,0 1,1 "Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? - Rijksoverheid.nl". onderwerpen (en neerlandés). Ministerie van Algemene. 19 de maio de 2015. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 "Aruba". Encyclopædia Britannica. Arquivado dende o orixinal o 15 de maio de 2015. Consultado o 28 de xullo de 2019. 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 "CIA World Factbook - Aruba". Consultado o 28 de xullo 2019. 
  4. Dick, Kenneth. "Aboriginal and early Spanish names for some Caribbean, Circum-Caribbean islands and cays" (PDF). stcroixarchaeology. The St, Croix Archeological Society. 
  5. Brushaber, Susan; Greenberg, Arnold (2001). Aruba, Bonaire & Curacao Alive!. Hunter Publishing, Inc. p. 38. ISBN 978-1-58843-259-9. 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 "Aruba History". Arquivado dende o orixinal o 28 de xullo de 2019. Consultado o 28 de xullo de 2019. 
  7. "Rock Formations". Aruba.com. Arquivado dende o orixinal o 10 de xaneiro de 2011. Consultado o 1 de xaneiro de 2011. 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 "Historia di Aruba". Arquivado dende o orixinal o 21 de xuño de 2013. Consultado o 28 de xullo de 2019. 
  9. Sauer; Sauer, Carl Ortwin (30 de outubro de 2008). The Early Spanish Main. ISBN 9780521088480. 
  10. Sullivan, Lynne M. (2006). Adventure Guide to Aruba, Bonaire & Curaçao. Edison, NJ: Hunter Publishing, Inc. pp. 57–58. ISBN 9781588435729. Arquivado dende o orixinal o 14 de maio de 2016. Consultado o 23 de outubro de 2015. 
  11. Sauer, Carl Ortwin (1966). The Early Spanish Main. Cambridge: Cambridge University Press. p. 112. ISBN 9780521088480. Arquivado dende o orixinal o 3 de maio de 2016. Consultado o 23 de outubro de 2015. 
  12. "Sitios de Memoria de la Ruta del Esclavo en el Caribe Latino". www.lacult.unesco.org. Arquivado dende o orixinal o 31 de marzo de 2019. Consultado o 2019-03-04. 
  13. Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd. van Putte, Florimon., 1999. Zutphen: de Walburg Pers
  14. Van Putte 1999.
  15. "British Empire: Caribbean: Aruba". Arquivado dende o orixinal o 8 de maio de 2013. Consultado o 14 de xuño de 2015. 
  16. 16,0 16,1 Canoe inc. (22 de xuño de 2011). "Aruba: the happy island". Slam.canoe.ca. Arquivado dende o orixinal o 13 de abril de 2014. Consultado o 15 de xullo 2014. 
  17. Eppinga, Maarten B.; Mijts, Eric N.; Santos, Maria J. (2022-07-01). "Ranking the sustainable development goals: perceived sustainability priorities in small island states". Sustainability Science (en inglés) 17 (4): 1537–1556. ISSN 1862-4057. doi:10.1007/s11625-022-01100-7. 
  18. "Cities in Aruba - Guide to Aruba's Biggest Cities" (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 23 de decembro de 2018. Consultado o 2018-06-03. 
  19. Aruba Central Bureau of Statistics (29 de setembro de 2010). Fifth Population and Housing Census, 2010: Selected Tables (PDF) (Informe). pp. 75–76. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 13 de novembro de 2017. Consultado o 3 de xuño de 2018. 
  20. Conway, Dennis (Spring 1999). "Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean". The International Migration Review 33 (1): 210–212. JSTOR 40166484. doi:10.2307/2547337. 
  21. Burgess, Norma J. (September 1998). "Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean". Contemporary Sociology 27 (5): 511–512. JSTOR 34889616. doi:10.2307/2654520. 
  22. Hoefte, Rosemarijn (October 1993). "Review: Hartert on Birds from Aruba, Bonaire and Curacao". The Hispanic American Historical Review 73 (4): 677. JSTOR 6114727. 
  23. Craig, Susan (1979). "Review: Millstones or Milestones?". Latin American Research Review (The Latin American Studies Association) 14 (3): 256–263. JSTOR 2502983. 
  24. Green, James W. (September 1975). "Review". American Anthropologist. New (Blackwell Publishing on behalf of the American Anthropological Association) 77 (3): 648–649. JSTOR 673439. doi:10.1525/aa.1975.77.3.02a00490. 
  25. F. M. C. (October 1893). "Review: Hartert on Birds from Aruba, Bonaire and Curacao". The Auk (University of California Press on behalf of the American Ornithologists' Union) 10 (4): 355–357. JSTOR 4067829. 
  26. Coutts, B. E. (September 1994). "Reference: Netherlands Antilles and Aruba (World bibliographical series, 168) compiled by Kai Schoenhals". Choice 32 (1): 78. JSTOR 7258919. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]