Rembrandt

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
(Redirixido desde "Rembrandt Harmenszoon van Rijn")
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Rembrandt

Autorretrato
Nome Rembrandt Harmenszoon van Rijn
Nacemento 15 de xullo de 1606
Lugar de nacemento Leiden
Morte 4 de outubro de 1669
Lugar de morte Amsterdam
Nacionalidade holandés
Eido pintura, impresión
Movemento pintura da idade de Ouro holandesa, barroco
Ronda de noite, 1642. A pintura de Rembrandt é revolucionaria, substitúe o tradicional retrato en grupo, estático e harmoniosamente ordenado, por un fragmento vital, desordenado e tumultuoso

Rembrandt Harmenszoon van Rijn, nado o 15 de xullo de 1606 en Leiden (Países Baixos) e finado o 4 de outubro de 1669 en Amsterdam, foi un pintor e gravador holandés, está considerado un dos grandes pintores europeos da historia da arte e o máis importante dos holandeses.[1] As súas contribucións á arte producíronse nun período que os historiadores denominaron Século de Ouro holandés no cal a influencia política, a ciencia, o comercio e a cultura holandesas chegaron ó seu cumio.

Habendo alcanzado o éxito na mocidade, os seus últimos anos estiveron marcados pola traxedia persoal e a ruína económica. Os seus debuxos e pinturas foron sempre moi populares, gozando tamén de gran predicamento entre os artistas, e durante vinte anos converteuse no mestre de prácticamente todos os pintores holandeses.[2] Entre os maiores logros creativos de Rembrandt están os maxistrais retratos que realizou para os seus contemporáneos, os seus autorretratos e as súas ilustracións de escenas bíblicas. Nos seus autorretratos, especialmente, atopamos sempre a mirada humilde e sincera dun artista que trazou neles a súa propia biografía.[1]

Nas primeiras composicións de Rembrandt está presente a influencia de Caravaggio, pero xa dende pronto afirma a súa linguaxe persoal, onde a atmosfera dourada e os efectos luminosos con figuras que emerxen das sombras caracterizan a súa pintura ata presentar a realidade desfigurada. A súa percepción psicolóxica humaniza tanto os protagonistas dos seus abondosos retratos como os personaxes de escenas bíblicas. A espiritualidade das súas pinturas, con formas cada volta máis desfiguradas, faise compatible coa realidade material.

Rembrandt tiña un profundo coñecemento da iconografía clásica, e nas súas pinturas e gravados adoitaba interpretala libremente para axustala á súa propia experiencia. Así, na representación dunha escena bíblica Rembrandt adoitaba combinar o seu propio coñecemento do texto co seu particular concepto da composición clásica e algunhas observacións anecdóticas da poboación xudía de Ámsterdam.[3] Pola empatía con que retratou a condición humana, Rembrandt foi considerado "un dos grandes profetas da civilización".[4]

Ningún artista combinou nunca tan delicada habilidade con tanta enerxía e poder.[5]
O seu tratamento da humanidade soborda de simpatía.[6]

Índice

Traxectoria [editar]

Autorretrato con capa e ollos mui abertos, augaforte e buril, 1630.

Primeiros anos [editar]

Rembrandt[nota 1] Harmenszoon van Rijn foi o noveno fillo do matrimonio formado por Harmen Gerritszoon van Rijn e Neeltgen Willemsdochter van Zuytbrouck.[7] De familia acomodada -o seu pai era muiñeiro e a súa nai a filla dun panadeiro-, Rembrandt recibiu a súa educación básica en latín, e posteriormente asistiu á Universidade de Leiden. Segundo os seus coetáneos, o mozo xa manifestaba unha marcada afección á pintura, que lle levou a converterse en aprendiz dun pintor histórico de Leiden chamado Jacob van Swanenburgh, con quen estudaría durante tres anos. Tras un breve pero intenso aprendizaxe de seis meses co soado Pieter Lastman, en Ámsterdam, Rembrandt inaugurou o seu propio estudo en Leiden en 1624 ou 1625 -as datas difieren segundo cada fonte-, que compartiría co seu amigo e colega Jan Lievens. Pieter Lastman é o que máis lle influíu e o que lle transmitiu as tendencias italianas máis de moda; proba diso é que as súas primeiras obras, como Lapidación de San Estebo, están moi influenciadas polo seu estilo. Alí o seu estilo foi evolucionando desde uns inicios de cor brillantes e xestos esaxerados ata chegar a ter un gran dominio do claroscuro; esta técnica tan típica do Barroco é a máis característica da súa obra, e a que lle dá máis forza e personalidade. En 1627, Rembrandt empezou a impartir clases de pintura, e entre os seus numerosos alumnos destacou Gerrit Dou.[nota 2]

En 1629 Rembrandt foi descuberto polo estadista Constantijn Huygens -pai do soado matemático e físico Christiaan Huygens-, quen lle facilitaría importantes encargos da corte da Haia. Como resultado desta relación, o mesmo príncipe Frederik Hendrik foi adquirindo obras de Rembrandt ata 1646.[8]

A vida con Saskia [editar]

Retrato de Saskia van Uylenburg (c. 1635)
Retrato de Titus, o fillo de Rembrandt e Saskia, vestido de monxe.

A finais do 1631, como consecuencia da morte do seu pai, Rembrandt trasladouse a Amsterdam, a nova capital das empresas dos Países Baixos que vivía un crecemento económico importante. En Amsterdam Rembrandt comezou a exercer como retratista profesional por primeira vez, e fíxoo cun gran éxito. Asociou co marchante Hendrick van Uylenburgh, a través de quen coñeceu a Saskia van Uylenburgh, que era filla do seu primo Rombertus van Uylenburgh, con quen se casou o 22 de xuño de 1634 .[9] Saskia era unha moza de boa familia: o seu pai fora avogado e burgomaestre de Leeuwarden. Cando Saskia quedou orfa, sendo a irmá menor, tivo que irse a vivir coa súa irmá en Het Bildt. O matrimonio, celebrado na igrexa local de St. Annaparochie, non contou coa asistencia dos parentes de Rembrandt. Ese mesmo ano Rembrandt converteuse nun membro máis da burguesía de Ámsterdam, así como da sociedade local de pintores. Entre os seus novos alumnos figuraban Ferdinand Bol e Govert Flinck.[10]

En 1635 o novo matrimonio mudouse á súa nova casa, situada no elegante barrio de Nieuwe Doelenstraat. En 1639, o matrimonio volveuse a mudar a unha casa, máis cara (o edificio é actualmente a sé da casa-museo Rembrandt), situada ao sur da rúa Sint Antoniesbreestraa, tramo que máis tarde pasaria a chamarse Jodenbreestraat (Rúa Maior Xudía)), xa que esta zona de Amsterdam estábase convertendo no barrio xudeu, a hipoteca para financiar a compra foi de 13.000 floríns;[nota 3] esta sería unha das causas principais para as súas posteriores dificultades financeiras.[10] En realidade, Rembrandt podía haber pago sobradamente o piso, pero ao parecer o seu nivel de gastos sempre se mantivo equilibrado co seu nivel de ingresos, e tamén puido realizar algúns investimentos pouco afortunadas.[11] Foi alí onde Rembrandt tratou a miúdo cos seus veciños xudeus, que serían modelo para as súas escenas do Antigo Testamento.[12] Pese á inicial bonanza económica, co paso do tempo a parella atravesou numerosos reveses: así, o seu fillo Rumbartus morreu aos dous meses do seu nacemento, en 1635, e a súa filla Cornelia morreu ás tres semanas de idade, en 1638. En 1640 o matrimonio tivo unha segunda filla, á que tamén chamaron Cornelia, e que faleceu ao cabo dun mes. Só o seu cuarto fillo, Titus van Rijn (nacido en 1641) chegou a alcanzar a madurez. Saskia faleceu en 1642, ao pouco do parto de Titus, probablemente por tuberculose. Os debuxos de Rembrandt do leito de morte da súa esposa son imaxes profundamente conmovedoras.[13]

Outras relacións sentimentais [editar]

Durante a enfermidade de Saskia contrataron a Geertje Dircx como niñeira de Titus, e probablemente pasou a ser tamén a amante de Rembrandt. Posteriormente acusaría a Rembrandt de perxurio e obtería unha indemnización de 200 floríns ao ano.[10] Decatado de que Geertje empeñara varias xoias que Rembrandt regaloulle a Saskia, o pintor fixo o posible para mantela durante 12 anos nun hospicio para pobres en Gouda.

Moza bañándose nun arroio (1654). A modelo é Hendrickje Stoffels.

A finais de 1640 Rembrandt comezou unha relación coa moza Hendrickje Stoffels, a quen contratara inicialmente como asistenta doméstica. Desta relación producese o nacemento en 1654 da súa filla Cornelia feito que motivou o envío dunha carta acusatoria por parte da igrexa reformada a Hendrickje na que se lle incriminaba "cometer os actos dunha prostituta con Rembrandt o pintor". Habéndoo esta admitido públicamente, foi excomulgada. Rembrandt, en cambio, non tivo que enfrontar ningún cargo, posto que non era membro de devandita igrexa.[14] Aínda que o matrimonio seria válido a efectos legais, Rembrandt non se casou con Henrickje para non facer perigar a herdanza de Titus, fillo do seu anterior matrimonio.[13]

Creba económica e últimos anos [editar]

Rembrandt sempre viviu por encima das súas posibilidades, investindo en arte -ás veces puxando polas súas propias pinturas-, gravados -que adoitaba utilizar nas súas pinturas- e todo tipo de curiosidades. En 1656 xa se tomaron certas medidas nos xulgados para impedir a súa declaración de bancarrota, e o artista tivo que vender a maioría das súas pinturas e boa parte da súa colección de antigüidades. A lista de obxectos poxados conservouse, e dá unha idea das posesións materiais do pintor: debuxos e pinturas dos vellos mestres flamencos, bustos de emperadores romanos, fragmentos de armaduras xaponesas, curiosidades traídas do Extremo Oriente, e coleccións de Historia natural e minerales. Os beneficios destas vendas, realizadas entre 1657 e 1658, resultaron decepcionantes,[15] de modo que en 1660 non tivo máis remedio que vender a súa casa e o seu taller de gravado e mudarse a un apartamento máis modesto en Rozengracht.[16][nota 4] Rembrandt aínda gozaba de certo prestixio, e tanto as autoridades como os seus acreedores adoitaban mostrarse bastante tolerantes. Paradoxicamente, a sociedade de pintores de Ámsterdam considerouno un escándalo, e adaptou os seus reglamentos para que ninguén que estivese nunha situación económica como a de Rembrandt puidese comerciar como pintor. Para evitar esta medida, Hendrickje e o propio Titus abriron o seu propio negocio de arte en 1660, no que Rembrandt traballaba como empregado.[17]

Así, en 1661, esta "axencia artística" recibiu o encargo de realizar unha pintura para o recentemente construído concello, pero só despois de que Govert Flinck, o artista que recibira inicialmente o encargo falecese sen dar unha soa pincelada. Desgraciadamente, a obra resultante -"A conspiración de Claudius Civilis"- foi rexeitada e devolta ao pintor; o único fragmento conservado é só parte da obra realizada.[18] Foi por entón cando Rembrandt, gravemente afectado pola idade e a pobreza, admitiu a Aert de Gelder como o seu último alumno. Cara a 1662 aínda recibía encargos importantes de retratos das personalidades da súa contorna.[19] O mesmo Cosme III de Médici, Gran Duque de Toscana visitou a Rembrandt no seu domicilio, cando chegou a Ámsterdam en 1667.[20]

Rembrandt sobreviviu tanto a Hendrickje -falecida en 1663- como ao seu fillo Titus, que morreu o 7 de setembro de 1668, deixándolle unha neta. Rembrandt morreu un ano despois do falecemento do seu fillo, o 4 de outubro de 1669, e foi enterrado nunha tumba sen nome no Westerkerk de Ámsterdam.[21]

Obra [editar]

"Cristo na tormenta no lago de Galilea", 1633. En paradeiro descoñecido desde o seu roubo do museo Isabella Stewart Gardner en 1990.

A arte de Rembrandt [editar]

Nunha carta a Huygens, Rembrandt ofrece o único testemuño conservado sobre as súas aspiracións como artista: "(alcanzar) o movemento máis grande e máis natural",[nota 5] si con isto referíase aos seus obxectivos materiais ou doutro tipo é algo suxeito á especulación, de calquera modo Rembrandt representa a fusión entre o corpóreo e o espiritual como poucos pintores na arte occidental.[22]

A principios do século XX, algúns estudiosos estimaron a obra de Rembrandt nunhas 600 pinturas, case 400 gravados e preto de 2.000 debuxos.[23] Investigacións realizadas desde 1960 ata a actualidade -lideradas polo Proxecto de Investigación Rembrandt, coordinado por varios expertos holandeses sobre o pintor- reduciron esta cifra nunhas 300 pinturas, aínda que non sen xerar certa polémica.[nota 6] Respecto de os gravados, xeneralmente realizados mediante punta seca ou a augaforte, a cifra estimada é máis estable, e aproxímase ás 300 pezas.[nota 7] É probable que Rembrandt realizase máis dos 2.000 debuxos que se lle atribúen, pero incluso esa cifra é posiblemente demasiado elevada segundo estudos contemporáneos.[nota 8]

En certo momento contábanse ata 90 autógrafos distintos de Rembrandt, aínda que na actualidade sábese que moitos dos seus alumnos debían copiar as súas pinturas como parte da súa aprendizaxe. Investigacións máis recentes reduciron esta cifra ata as 40 pinturas, suprimindo algúns debuxos e 31 gravados, entre os cales cóntanse algunhas das imaxes máis representativas do grupo.[24] Moitos dos seus autorretratos móstranlle con roupaxes anacrónicos, ou facéndose mocas a si mesmo. Os seus autorretratos mostran a evolución desde o atribulado mozo con talento, e o pintor exitoso da década de 1630 ata os sombríos retratos da súa vellez, de enorme profundidade psicolóxica. Xuntos compoñen a imaxe dun home que atravesou todos os estados da vida, e cuxa expresión reflicte as fortes sacudidas que sufriu o seu espírito ao longo da súa vida.[nota 9]

Entre as características máis notables da súa obra destácanse o seu uso do claroscuro, o manexo escenográfico da luz e a sombra -fortemente influído por Caravaggio, ou, máis posiblemente, pola escola dos Caravaggisti de Utrecht- adaptados aos seus propios fins.[25] Igualmente destacables son a súa visión dramática e emotiva de temas que tradicionalmente foran tratados dunha forma impersonal: Rembrandt caracterízase polo sentimento de empatía que desprende a súa visión da humanidade, independientemente da riqueza ou a idade do retratado. A súa propia contorna familiar -a súa muller Saskia, o seu fillo Titus, a súa amante Hendrickje- adoitan aparecer de forma visible nas súas pinturas, en ocasións representando temas bíblicos, históricos ou mitolóxicos.

Períodos, temas e estilo [editar]

O rapto de Europa, 1632. Óleo sobre táboa. Esta obra considerouse "un brillante exemplo da Idade de Ouro da pintura barroca.[26]

Ao longo da súa carreira, Rembrandt faría seus os xéneros do retrato, o paisaxe e a pintura narrativa. Por esta última sería especialmente enxalzado polos seus contemporáneos, que o consideraron un mestre na interpretación de pasaxes bíblicos pola súa profundidade emocional e o seu coidado dos detalles.[27] Estilísticamente, a súa pintura evolucionó da suavidad dos seus principios -caracterizada por unha excelente técnica de representación ilusionista de formas- a un tratamento posterior, máis "áspero", que invocaba as calidades do obxecto mediante a calidade táctil con que figuraba na pintura.[28]

En canto ao gravado, podería falarse dun desenvolvemento similar. Nos gravados da súa madurez, sobre todo desde finais da década de 1640 en diante, quedan reflectidas a liberdade e a amplitude que tamén están presentes nos seus debuxos e pinturas. Nestas obras combínanse tema e técnica de tal modo que en ocasións, unha gran superficie baleira pode suxerir un espazo, mentres que noutras unha complexa trama de liñas articula o volume de formas en penumbra.[29]

Leiden (1625-1631) [editar]

"O fumador", de Joos van Craesbeeck. En Leiden, Rembrandt tamén cultivou este tipo de retratos, moi populares na súa época.

Foi durante o período en Leiden (1625-1631) cando se pode falar dunha maior influencia de Lastman. É probable falar tamén de certo influxo de Lievens durante aquela primeira etapa de formación.[30] As pinturas desta época son bastante pequenas, pero ricas en detalles, especialmente en vestiduras e xoiaría. Os temas preferidos nesta etapa son obras relixiosas e alegóricas, do mesmo xeito que os "tronie", xénero popularmente holandés.[30][nota 10] En 1626 Rembrandt produciu os seus primeiros gravados, e a rápida difusión característica deste medio gañáronlle fama internacional.[30] En 1629 pintou "Xudas, devolvendo as moedas de prata" e "O artista no seu estudo", obras que evidencian o seu progresivo interese no uso da luz e o enriquecimiento dos seus registros matéricos; esta obra constitúe o primeiro gran progreso da súa carreira e un punto crave no seu crecemento como pintor.[31]

Primeiro período en Ámsterdam (1632-1636) [editar]

Un típico retrato de 1634, cando Rembrandt gozaba dun enorme éxito comercial.

Durante os seus primeiros anos en Ámsterdam, Rembrandt comezou a pintar esceas bíblicas e mitolóxicas de carácter máis dramático, fortemente contrastadas e en grandes formatos. A esta época pertencen "O cegamento de Sansón" (1636), "A festa de Belshazzar" (c. 1635) e a "Dánae" que emulaba o estilo barroco de Rubens.[32] Coa axuda ocasional de asistentes no seu taller de Uylenburgh, Rembrandt satisfixo numerosos encargos de retratos, tanto pequenos ("Jacob de Gheyn III") como grandes ("Retrato do armador Jan Rijcksen e a súa esposa", (1633); "Lección de anatomía do Dr. Nicolaes Tulp", datado en 1632).[33]

Segundo período en Ámsterdam (1636-1650) [editar]

A finais da década, Rembrandt producira apenas algunhas pinturas e poucos gravados de tema paisaxístico. Comúnmente, estas pinturas adoitaban destacar o aspecto dramático da natureza, reflectida en árbores desarraigados e nubes ominosas ("Casa de campo ante un ceo tormentoso", 1641; "Os tres árbores", 1643). A partir de 1640, Rembrandt foi eliminando os trazos máis pintorescos e o seu estilo volveuse máis sombrío e comedido, quizais debido ás traxedias persoais que xa empezaran a sucederlle.

Do mesmo xeito, as escenas bíblicas que pintara desde a súa mocidade pasaron de centrarse no Antigo Testamento a representar pasaxes do Novo Testamento. En 1642 recibiu o encargo de "A rolda de noite" -a súa maior obra e o encargo de retrato colectivo máis importante que recibiu neste período- e no que tratou de atopar novas solucións compositivas e narrativas a cuestións xurdidas en obras anteriores.[34]

Detalle da Rolda de noite, tamén coñecida como "A milicia do capitán Frans Banning Cocq", 1642.

Ao longo da seguinte década, as pinturas de Rembrandt adoptaron diversidade de tamaños, técnicas e estilos. Na súa evolución técnica abandona a tendencia a crear efectos dramáticos sobre todo co uso de fortes contrastes de luz e sombra (claroscuro), para dar paso ao uso de sistemas de iluminación frontais máis grandes, e con máis zonas saturadas de cor. Simultáneamente, as figuras empezarían a dispoñerse paralelamente ao plano do cadro. Estes cambios poden ser vistos como un retorno á composición máis clásica e, considerando o maior traballo de pincelada, poden suxerir certa familiaridade co estilo veneciano. Desta época son obras como "Susana e os vellos", (1637-1647).[35] Ao mesmo tempo, dáse unha visible redución de obras pintadas en favor de gravados e debuxos de paisaxes.[36] Esta obra gráfica incorpora o valor dramático a partir de pacíficas escenas rurais holandesas.

Notas [editar]

  1. ↑ A "d" apareceu no seu apelido en cadros asinados en 1633. Anteriormente, "Rembrant" identificara os seus cadros cunha combinación de iniciais e anagramas, tal como Durero adoitaba facer. En 1632, o artista empezou a asinar co seu primeiro apelido, "Rembrant". Ao ano seguinte empezou a utilizar a nova grafía do seu primeiro apelido, e mantívoa durante o resto da súa vida. Aínda que só se pode especular, apuntouse que esta decisión poida deberse á súa vontade de ser recoñecido polo seu nome, como os grandes artistas do Renacemento -Rafael, ou Leonardo- e reflectía o orgullo profesional dun gremio de crecente prestixio. Véxase esta páxina para máis información sobre a firma de Rembrandt.
  2. ↑ Slive escribiu unha biografía completa sobre este personaxe, vid. páx.55 e ss.
  3. ↑ A débeda contraída para poder pagar esa casa convertiriase nun pesadelo económico para Rembrandt que lle perseguiría toda a súa vida.
  4. ↑ A venda efectuouse en 1658, pero concedéronselle dous anos de atraso na mudanza.
  5. ↑ Traducido do inglés, á súa vez traducido do orixinal en holandés: "die meeste ende dei naetuereelste beweechgelickhejt", este último término connotando "emoción" e "motivo".
  6. ↑ Algunhas indicacións sobre a autoría de obras dubidosas, catalogándoas entre "moi probablemente auténtica", "posiblemente auténtica" e "de autoría dubidosa" están reunidas en the Online Rembrandt catalouge.
  7. ↑ Fai 200 anos, Bartsch citaba 375. Algúns catálogos recentes inclúen tres novas estampacións -duas delas, exemplares únicos- e sinalan as seguintes cifras: Schwartz (páx. 6), 289; Münz 1952, páx. 279; Boon 1963, páx. 287 Print Council of America - aínda que a cifra indicada por Schwarz non coincide coas obras atribuídas no seu libro.
  8. ↑ Non é posible indicar unha suma total, posto que a valoración da obra de Rembrandt, e o estudo comparativo coa obra dos seus numerosos alumnos e imitadores aínda non foron concluídos. De calquera modo, a análise dunha colección berlinesa realizado a raíz dunha exposición en 2006 reduciu os 130 debuxos atribuídos a Rembrandt a uns 60.Codart O British Museum anunciou a publicación dun novo catálogo sobre Rembrandt tras un estudo similar realizado recientemente.
  9. ↑ Aínda que tradicionalmente interpretouse que estes autorretratos compoñen unha especie de diario introspectivo e persoal, é posible que fosen pintados con fins comerciais, para satisfacer a demanda dun mercado de autorretratos de ilustres pintores, tal como sinala Van de Wetering, páx. 290.
  10. ↑ "Tronie", en holandés, "cara", era un tipo de retrato que nas Provincias Unidas alcanzou certa tipificación. Xeneralmente, o tronie representaba a un tipo popular, nun plano medio, en actitude cómica ou simplemente relaxada. Como retrato anónimo, o tronie correspondía a un desexo de mostrar o virtuosismo con que un pintor podía representar expresións pouco convencionais; o seu pequeno formato e o seu carácter desenfadado fíxoos moi cotizados entre os burgueses holandeses. Vid. HIRSCHFELDER, Dagmar; Tronie und Porträt in der niederländischen Malerei des 17, Jahrhunderts, Berlin: Gebr. Mann Verlag, 2008. ISBN 978-3-7861-2567-9.
Referencias
  1. ↑ 1,0 1,1 Gombrich, pàg. 420.
  2. ↑ Clark, p. 203.
  3. ↑ Clark, pp. 203-4.
  4. ↑ Clark, p. 205.
  5. ↑ Diccionario biográfico Chambers.
  6. ↑ J.O.Thorne, 1962.
  7. ↑ Bull, et al., p. 28.
  8. ↑ Slive, pp. 60, 65
  9. ↑ Slive, pàg. 60-61
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Bull, et al, p. 28
  11. ↑ Clark, 1978, pàg. 26-7, 76, 102
  12. ↑ Adams, pàg. 660
  13. ↑ 13,0 13,1 Slive, p. 71
  14. ↑ Slive, p.82
  15. ↑ Slive, páx. 84
  16. ↑ Schwarz, p. 12.
  17. ↑ Clark, 1974, páx. 105
  18. ↑ Clark 1974, pp. 60-61
  19. ↑ Bull, et al., pág. 29.
  20. ↑ Clark 1978, p. 34
  21. ↑ Slive, p. 83
  22. ↑ Hughes, p. 6
  23. ↑ Art of Northern Europe, Institute for the Study of Western Civilization.
  24. ↑ White and Buvelot 1999, p. 10.
  25. ↑ Bull, et al., páxs. 11-13.
  26. ↑ Clough, p. 23
  27. ↑ van der Wetering, p. 268.
  28. ↑ van de Wetering, pp. 160, 190.
  29. ↑ Ackley, p. 14.
  30. ↑ 30,0 30,1 30,2 van de Wetering, p. 284.
  31. ↑ van de Wetering, páx 285.
  32. ↑ van de Wetering, p. 287.
  33. ↑ van de Wetering, p. 286.
  34. ↑ van de Wetering, p. 288.
  35. ↑ van de Wetering, pp. 163-5.
  36. ↑ van de Wetering, p. 289.

Bibliografía [editar]

  • Catalogue raisonné: Stichting Foundation Rembrandt Research Project:
    • A Corpus of Rembrandt Paintings - Volume I, which deals with works from Rembrandt’s early years in Leiden (1629-1631), 1982
    • A Corpus of Rembrandt Paintings - Volume II: 1631-1634. Bruyn, J., Haak, B. (et al.), Band 2, 1986, ISBN 978-90-247-3339-2
    • A Corpus of Rembrandt Paintings - Volume III, 1635-1642. Bruyn, J., Haak, B., Levie, S.H., van Thiel, P.J.J., van de Wetering, E. (Ed. Hrsg.), Band 3, 1990, ISBN 978-90-247-3781-9
    • A Corpus of Rembrandt Paintings - Volume IV. Ernst van de Wetering, Karin Groen et al. Springer, Dordrecht, the Netherlands (NL). ISBN 1-4020-3280-3. p. 692. (Self-Portraits)
  • Rembrandt. Images and metaphors, Christian Tumpel (editor), Haus Books London 2006 ISBN 13: 978-1-904950-92-9
  • Graaff, Arthur E.A.J. and Michiel V. Roscam Abbing. Rembrandt for Dummies. ISBN 90-430-1280. 
  • Van De Wetering, Ernst (2004) (2nd paperback printing). The Painter At Work. University of California Press,Berkley and Los Angeles. University of California Press, London, England. By arrangement with Amsterdam University Press. ISBN O-520-22668-2.
Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría:

Traído desde "http://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Rembrandt&oldid=3000257"