Tornado

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Tornado.
Un tornado de auga preto dos Caios de Florida, EEUU.
Un remuíño de lume.
Un tornado preto de Seymour, Texas, EEUU.

Un tornado é unha masa de aire con alta velocidade angular; o seu extremo inferior está en contacto coa superficie da Terra e o superior cunha nube cumulonimbus ou, excepcionalmente, coa base dunha nube cúmulus. Trátase do fenómeno atmosférico ciclónico de maior densidade enerxética da Terra, aínda que de pouca extensión e de curta duración (desde segundos ata máis dunha hora).

Este fenómeno meteorolóxico consiste nun remuíño de vento que xira a gran velocidade destruíndo todo canto atopa ao seu paso. Ten forma de gran cheminea industrial. A súa orixe é unha nube grande tormentosa, dende a cal vai xurdindo a tornado ata chegar a manter contacto coa terra.

Os tornados preséntanse en diferentes tamaños e formas pero xeralmente teñen a forma dunha nube embude, cuxo extremo máis angosto toca o chan e adoita estar rodeado por unha nube de residuos e po, polo menos, nos seus primeiros instantes. A maioría dos tornados contan con ventos que chegan a velocidades de entre 65 e 180 km/h, miden aproximadamente 75 metros de ancho e trasládanse varios quilómetros antes de desaparecer. Os máis extremos poden ter ventos con velocidades que poden xirar a 450 km/h ou máis, medir ata 2 km de ancho e permanecer tocando o chan ao longo de máis de 100 km de percorrido.

Entre os diferentes tipos de tornados están as trombas terrestres, os tornados de vórtices múltiples e as trombas mariñas. Estas últimas fórmanse sobre corpos de auga, conectándose a cúmulus e nubes de tormenta de maior tamaño, pero considéraselles tornados porque presentan características similares aos que se forman en terra, como a súa corrente de aire en rotación en forma de embude. As trombas mariñas polo xeral son clasificadas como tornados non-super celares que se forman sobre corpos de auga.[1] Estas columnas de aire frecuentemente xéranse en áreas intertropicais próximas aos trópicos ou nas áreas continentais das latitudes subtropicais das zonas temperadas, e son menos comúns en latitudes maiores, próximas aos polos ou nas latitudes baixas, próximas ao ecuador terrestre.[2] Outros fenómenos similares aos tornados que existen na natureza inclúen ao gustnado e os remuíños de po, de lume e de vapor.

Os tornados son detectados a través de radares de impulsos Doppler, así como visualmente polos cazadores de tormentas. Observaronse tornados en todos os continentes excepto na Antártida. No entanto, a gran maioría dos tornados do mundo prodúcense na rexión estadounidense coñecida como Tornado Alley[3] e é seguida polo Corredor dos Tornados que afecta o noroeste, centro e sur da Arxentina, o suroeste de Brasil, e o sur de Paraguai e Uruguai, en Suramérica.[4][5] Tamén ocorren ocasionalmente no centro-sur e leste de Asia, sur de África, noroeste e sueste de Europa, oeste e sueste de Australia e en Nova Zelanda.[6]

Existen varias escalas diferentes para clasificar a forza dos tornados. A escala Fujita-Pearson evaluaos segundo o dano causado, e foi reemplazada nalgúns países pola escala Fujita mellorada, unha versión actualizada da anterior. Un tornado F0 ou EF0, a categoría máis débil, causa dano a árbores pero non a estruturas. Un tornado F5 ou EF5, a categoría máis forte, arrinca edificios dos seus cimentos e pode producir deformacións estructurais significativas en rañaceos.[7] A escala TORRO vai do T0 para tornados extremadamente débiles ao T11 para os tornados máis fortes que se coñecen.[8] Tamén poden analizarse datos obtidos de radares Doppler e patróns de circulación deixados no chan (marcas cicloidales) e usarse fotogrametría para determinar a súa intensidade e asignar un rango.[9]

Definicións[editar | editar a fonte]

Un funil de nubes preto de Ardmore, Oklahoma, EEUU.

Un tornado defínese no Glossary of Meteorology como «unha columna de aire que xira violentamente sobre ela mesma, estando en contacto co chan, xa sexa colgando de ou debaixo dunha nube cumuliforme, e frecuentemente (pero non sempre) visible como unha nube embude...».[10] Na práctica, para que un vórtice sexa clasificado como un tornado, debe ter contacto tanto co chan como coa base da nube. Con todo, os científicos aínda non formularon unha definición completa do termo; por exemplo, hai desacordos respecto de se múltiples puntos de contacto co chan provenientes do mesmo embude constitúen diferentes tornados.[11] O termo «tornado» refírese ademais ao vórtice de vento, non á nube de condensación.[12][13]

Nube embude[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Nube embude.
Este tornado incipiente non ten nube embude, con todo, a nube de po en rotación indica que hai fortes ventos na superficie, e polo tanto é un tornado real.

Un tornado non necesariamente é visible; con todo, a baixa presión atmosférica que hai no seu interior e que provoca a alta velocidade do vento -de acordo co principio de Bernoulli-, así como a súa rápida rotación (debido ao equilibrio ciclostrófico) generalmente causan que o vapor de auga no aire vólvase visible ao condensarse en forma de pingas de auga, tomando a forma dunha nube embude ou un embude de condensación.[14] Cando unha nube embude se estende polo menos á metade da distancia entre o chan e a base da nube -que adoita ser de menos de dous quilómetros—,[15] considerase un tornado.[16]

Hai certos desacordos sobre a definición de «nube embude» e «embude de condensación». De acordo co Glossary of Meteorology, unha nube embude é calquera nube en rotación que colga dunha nube cumulus ou dunha cumulonimbus, e polo tanto a maior parte dos tornados quedan incluídos baixo esta definición.[10] Entre moitos meteorólogos, unha nube embude defínese estritamente como unha nube en rotación non asociada con fortes ventos na superficie, e un «embude de condensación» é un termo utilizado para calquera nube que estea xirando debaixo dunha nube cumuliforme.[11]

Os tornados con frecuencia comezan sendo nubes embude sen fortes ventos na superficie, no entanto, non todas elas se terminan convertendo nun tornado. De calquera forma, moitos tornados son precedidos por unha nube embude. A maior parte deles producen fortes ventos na superficie, mentres o embude visible segue estando apartado do chan, polo que é difícil distinguir, á distancia, a diferenza entre unha nube embude e un tornado.[11]

Familias e oleadas[editar | editar a fonte]

Ocasionalmente, unha mesma tormenta produce máis dun tornado, xa sexa simultáneamente ou en sucesión. Múltiples tornados producidos pola mesma tormenta son coñecidos en conxunto como unha familia de tornados.[17]

En ocasións, varios tornados xéranse a partir do mesmo sistema de tormentas. Se a súa actividade non se interrompe, isto considérase unha oleada de tornados, aínda que existen varias definicións. Un período que abarque varios días consecutivos con oleadas de tornados na mesma área (xeradas por múltiples sistemas climáticos) é unha secuencia de oleadas de tornados, tamén coñecida como oleada de tornados estendida.[10][18][19]

Características[editar | editar a fonte]

Forma e dimensións[editar | editar a fonte]

Un tornado en cuña en Moore, Oklahoma
Un tornado en cuña de ao redor de 1,5 km de ancho en Binger, Oklahoma.
Un tornado en cuña en Bennington, Kansas

A maioría dos tornados adoptan a forma dun estreito embude, duns poucos centos de metros de ancho, cunha pequena nube expansiva de desfeitos cerca do chan, polo menos, na súa etapa inicial. Os tornados poden quedar escurecidos completamente por choiva ou po, e se é así, son particularmente perigosos, posto que ata os meteorólogos experimentados poderían non velos.[20]

Os tornados, no entanto, pódense manifestar de moitas formas e tamaños. As pequenas e relativamente débiles trombas terrestres, por exemplo, non poden verse máis que como un pequeno remuíño de po sobre o chan. Aínda que o embude de condensación pode non estenderse desde o chan, se os ventos asociados na superficie superan os 64 km/h, a circulación é considerada un tornado.[12] Un tornado cunha forma case cilíndrica e altura relativamente baixa en ocasións é chamado en inglés stovepipe tornado (literalmente, «tornado conducto de estufa»).[21] Tornados grandes cun só vórtice poden verse como enormes cuñas enterradas na terra, e polo tanto coñéceselles como «tornados en cuña».[22] Un destes tornados pode ser tan ancho que pareza ser un grupo de nubes escuras, sendo ata máis ancho que a distancia entre a base da nube e o chan. Aínda observadores de tormentas experimentados poden ter dificultades para diferenciar un tornado en cuña e unha nube baixa á distancia. Moitos dos tornados máis grandes, aínda que non todos, son en cuña.[23]

Un tornado en corda na súa fase de disipación en Tecumseh, Oklahoma.

Os tornados na súa etapa de disipación poden parecer tubos estreitos ou cordas, e con frecuencia rízanse ou torcense en formas complexas. Dise que estes tornados están na súa «fase de corda», ou converténdose nun «tornado en corda». Cando toman esta forma, a lonxitude da súa embude increméntase, o que forza aos ventos dentro do mesmo a debilitarse debido á conservación do momento angular.[24] Os tornados con múltiples vórtices, pola súa banda, poden parecer unha familia de remuíños xirando ao redor dun centro común, ou poden quedar completamente escurecidos pola condensación, o po e os desfeitos, aparentando ser un só embude.[25]

Nos Estados Unidos, en termo medio os tornados miden preto de 150 m de ancho e percorren uns 8 km en contacto co chan.[20] De calquera forma, hai un amplo rango de tamaños de tornados. Os tornados débiles, ou os tornados fortes en fase de disipación, poden ser sumamente estreitos, ás veces apenas cuns cantos metros de ancho. Unha vez reportouse un tornado que tiña unha zona de destrución de soamente 2 m de lonxitude.[20] Doutra banda, os tornados en cuña poden ter unha zona de destrución de 1,5 km de ancho, ou ata máis. Un tornado que afectou Hallam, Nebraska, o 22 de maio de 2004, chegou nun punto a medir 4 km de ancho ao nivel do chan.[26]

En termos de lonxitude do seu percorrido, o tornado triestatal de 1925 (Tri-State Tornado), que afectou partes de Misuri, Illinois e Indiana o 18 de marzo de 1925, oficialmente mantívose en contacto co chan continuamente o largo de 352 km.[27] Moitos tornados que aparentan ter percorridos de 160 km ou máis en realidade son unha familia de tornados formados rápidamente de forma sucesiva; no entanto, non hai probas concretas de que isto ocorrese no caso do Tornado Triestatal.[18]

Aparencia[editar | editar a fonte]

Os tornados poden ser dunha gran variedade de cores, dependendo do ambiente no que se formen. Aqueles que se desenvolven nunha contorna seca poden ser prácticamente invisibles, apenas distinguibles só grazas aos desfeitos en circulación na base do embude. Os embudes de condensación que levantan poucos desfeitos ou non os levantan poden ser grises ou brancos. Ao viaxar por encima dun corpo de auga, como o fan as trombas mariñas, poden volverse moi brancos ou ata azuis. Os embudes que se moven lentamente, consumindo grandes cantidades de desfeitos e terra, xeralmente son máis escuros, tomando a cor dos desfeitos. Pola súa banda, os tornados nas Grandes Chairas poden volverse vermellos debido a tintura avermellada da terra, e os tornados en zonas montañosas poden viaxar sobre terreos cubertos de neve, volvéndose dun branco brillante.[20]

Fotografía do tornado de Waurika, Oklahoma do 30 de maio de 1976, tomadas case ao mesmo tempo por dous fotógrafos. Na foto superior, o tornado está iluminado de fronte, co sol detrás da cámara, polo que o embude vese case branco. Na imaxe inferior, onde a cámara está na dirección oposta, o tornado queda iluminado pola súa banda traseira, co sol detrás das nubes, dándolle un aspecto escuro.[28]

Un factor importante que determina a aparencia dun tornado son as condicións de iluminación. Un tornado que estea sendo iluminado pola súa banda posterior (visto co sol por detrás del) vese moi escuro. O mesmo tornado, visto co sol ás costas do observador, pode verse gris ou branco brillante. Os tornados que se forman durante o ocaso poden ser de moitas cores diferentes, presentando tons de amarelo, laranxa e rosa.[29]

Algúns factores que poden reducir a visibilidade dos tornados son o po levantado polos ventos da tormenta, forte choiva ou sarabia e a escuridade da noite. Os tornados que ocorren baixo estas condicións son particularmente perigosos, xa que soamente as observacións dun radar meteorolóxico, ou posiblemente o ruído que producen ao aproximarse, serven como advertencia para aqueles que se atopan no seu camiño. De calquera forma, a maioría dos tornados fortes fórmanse baixo a base da corrente ascendente da tormenta, a cal está libre de choiva,[30] permitindo que sexan visibles.[31] Ademais, a maioría dos tornados ocorren durante a tarde, cando o sol pode penetrar incluso as nubes máis densas.[18] Do mesmo xeito, os tornados nocturnos xeralmente son iluminados debido á frecuente aparición de raios.

Hai evidencias, incluíndo imaxes de radares móbiles Doppler on Wheels e informes de testemuñas, de que a maioría dos tornados teñen un centro despexado e acougado onde a presión é extremadamente baixa, de forma semellante ao ollo dos ciclóns tropicais. Esta área estaría despexada (posiblemente chea de po), con ventos relativamente acougados, e sería moi escura, xa que a luz sería bloqueada polos escombros xirando no exterior do tornado. Aqueles que aseguran ver o interior dun tornado din habelo logrado grazas á iluminación dun raio.[32][33][34]

Rotación[editar | editar a fonte]

Os tornados están formados por dous tipos de movementos verticais do aire: un anticiclónico con xiro horario, formado polo aire frío e seco que descende diminuíndo o seu radio e polo tanto, aumentando a súa velocidade de xiro, e outro ascendente, que constitúe un área ciclónica, cuxo radio de acción vai aumentando en espiral ao ir ascendendo en sentido contrario ás agullas do reloxo no hemisferio norte, e no sentido das agullas do reloxo no hemisferio sur. Ao contrario do que sucede coa especie de embude anticiclónico descendente, a medida que ascende o aire quente vaise ensanchando, co que perde velocidade e, obviamente, enerxía. As supercelas e os tornados xiran ciclónicamente en simulacións numéricas ata cando o efecto Coriolis é ignorado.[35][36] Os tornados e mesociclóns de baixo nivel deben o seu rotación a procesos complexos dentro da supercela e o medio ambiente.[37]

Os tornados e o efecto Coriolis[editar | editar a fonte]

Non obstante o que se indicou, tanto a rotación ascendente cara á esquerda no hemisferio norte como a descendente cara á dereita tamén no hemisferio norte, así como a formación dos tornados tipo corda e o seu desprazamento na súa traxectoria superficial débense ao efecto de Coriolis. Iso débese á gran dimensión vertical dos tornados, en comparación coa súa anchura na superficie: a velocidade de rotación terrestre aos 30° de latitude é de 404 m/s como sinala Antonio Gil Olcina.[38] Como resulta lóxico, esta velocidade xera un efecto intenso na superficie, onde a fricción fai xirar a columna de aire cara á dereita (de novo no hemisferio norte) mentres que en altura, dita velocidade é moito menor ao ter a columna ou embude un diámetro moito maior.

Todos os tornados comezan xirando en dirección anticiclónica e están formados por unha corrente vertical de aire frío e seco que descende en forma dunha espiral que vai diminuíndo o seu radio de xiro ao ir baixando, co que aumenta considerablemente a súa velocidade de rotación e dá orixe en compensación, a unha espiral ascendente de aire quente e seco pero que forma rápidamente unha nube embude ao arrefriarse rápidamente ese aire xirando de xeito ciclónico, é dicir, antihoraria no hemisferio norte. A existencia de dous remuíños simultáneos xirando en sentido oposto no mesmo punto é o que explica a asimetría dun tornado: sempre ten unha parte aberta, sen nube de condensación a baixa altura (por onde descende o aire frío e seco) e outra por onde ascende o aire quente e húmido que, eventualmente, pode alcanzar a nube formando unha nube embude polo aumento do diámetro de xiro. Xeralmente, só sistemas tan débiles como as trombas terrestres e os gustnados poden rotar anticiclónicamente, e usualmente só o fan aqueles que se forman no lado anticiclónico da corrente descendente do flanco traseiro nunha supercela ciclónica.[39]

No entanto, en raros casos, os tornados anticiclónicos fórmanse en asociación co mesoanticiclón dunha supercélula anticiclónica -da mesma forma que un típico tornado ciclónico- ou como un tornado acompañante, xa sexa como un tornado satélite ou asociado con circulacións anticiclónicas dentro dunha supercela.[40]

Son e sismoloxía[editar | editar a fonte]

Os sons producidos por un tornado son provocados por múltiples mecanismos. Ao longo do tempo reportáronse varios sons producidos por tornados, frecuentemente comparados con sons familiares para as testemuñas e xeralmente como algunha variación dun estrondo. Sons que son reportados con frecuencia inclúen un tren de carga, rápidos ou fervenzas, un motor a reacción ou combinacións destes. Moitos tornados non son audibles a gran distancia; a natureza e distancia de propagación do son depende das condicións atmosféricas e tipograficas.

Os ventos do vórtice do tornado e dos turbulentos remuíños constituentes, así como a interacción das correntes de aire coa superficie e os desfeitos, contribúen á creación de sons. As nubes embude tamén producen sons. Reportouse que as nubes embude e pequenos tornados fan sons como de chifridos, pitidos, murmullos ou zumbidos de innumerables abellas, ou electricidade, mentres que tamén se reporta que moitos tornados producen un ruído xordo grave e continuo, ou un son irregular.[41]

Unha imaxe dun tornado que mostra a xeración dos tipos e fontes de infrasóns no vórtice do tornado; feito pola Earth System Research Laboratory

Xa que moitos tornados son audibles únicamente cando están moi preto, o ruído non é unha advertencia fiable dun tornado. Ademais, calquera vento forte, incluso unha grainzada severa ou o continuo tronar de raios nunha tormenta eléctrica, poden producir un estrondo similar ao dos tornados.[42]

Os tornados tamén producen marcas infrasónicas inaudibles.[43] A diferenza das audibles, as marcas inaudibles dos tornados foron illadas; debido á propagación a longa distancia das ondas sonoras de baixa frecuencia, estase intentando desenvolver aparellos para a predicción e detección de tornados que ademais sirvan para comprender a súa morfoloxía, dinámica e formación.[44] Os tornados ademais producen unha marca sísmica detectable, e continúan as investigacións para illala e entender o seu proceso.[45]

Electromagnetismo, raios e outros efectos[editar | editar a fonte]

Os tornados emiten no espectro electromagnético, e detectáronse emisións de sinais radio atmosféricas e de campo eléctrico.[44][46][47] Tamén se observarón correlacións entre tornados e patróns da actividade dos raios. As tormentas tornádicas non conteñen máis raios que outras tormentas e algunhas celas tornádicas nunca os producen. Xeralmente, a actividade de raios que van da nube ao chan (cloud-to-ground, ou CG) decrece cando un tornado alcanza a superficie e regresa ao seu nivel normal cando o tornado se disipa. En moitos casos, tornados e tormentas eléctricas de gran intensidade exhiben un incremento e dominancia anómala de polaridade positiva nas descargas de tipo CG.[48] O electromagnetismo e os raios teñen pouco ou nada que ver directamente con aquilo que provoca a aparición de tornados (xa que estes son basicamente un fenómeno termodinámico), aínda que posiblemente hai conexións coa tormenta e o ambiente afectando a ambos os fenómenos.

No pasado reportouse presenza de luminosidade, e é probable que se deba a confusión nas identificacións con fontes luminosas externas como raios, luces urbanas e escintileos de instalacións eléctricas danadas, xa que as fontes internas de cando en cando son reportadas e non se sabe que sexan documentadas. Ademais dos ventos, os tornados tamén presentan cambios en variables atmosféricas como temperatura, humidade e presión. Por exemplo, o 24 de xuño de 2003, preto de Manchester (Dakota do Sur), unha investigación rexistrou un déficit de presión de 100 mbar. A presión diminuíu gradualmente a medida que o vórtice se achegaba e logo baixou extremadamente rápido a 850 mbar no centro do violento tornado antes de aumentar rápidamente ao afastarse o vórtice, resultando nunha gráfica da presión en forma de «V». Ao mesmo tempo, a temperatura tende a decrecer e o contido de humidade a aumentar na veciñanza dun tornado.[49]

Ciclo de vida[editar | editar a fonte]

Esta secuencia de imaxes mostra o nacemento dun tornado. Primeiro, fórmase o remuíño con aire seco e frío que descende do bordo da nube nunha espiral con sentido horario. Os efectos deste remuíño poden verse na nube de po no chan na imaxe superior. Á súa vez, devandito remuíño xera inmediatamente unha espiral ascendente en sentido antihorario, espiral que dá orixe ao enfriamento do aire e á posterior condensación formando o embude nuboso. Este tornado, formado preto de Dimmitt, Texas, foi un dos tornados violentos mellor observados na historia.

Condicións de formación[editar | editar a fonte]

Demostración dunha supercela

Este tipo de meteoros fórmanse nunhas condicións climáticas determinadas. Normalmente xéranse durante tormentas eléctricas, días de nubosidade e chuvia. Un tornado pode crearse en calquera momento do día e sen que de indicios previos da súa inminente aparición.

A súa orixe é na terra, aínda que se poden formar no mar (a pesar de que iso non sería o máis usual).

Relación coa supercela[editar | editar a fonte]

Os tornados xeralmente desenvólvense a partir dun tipo de tormentas coñecidas como supercelas.[50] As supercelas conteñen mesociclóns, que son un área de rotación organizada de aire que se localiza na atmosfera, de entre 2 a 10 km de ancho. Ademais de tornados, son comúns en tales tormentas choivas intensas, raios, fortes ráfagas de vento e graínzo. Aínda que a maioría dos tornados, particularmente os máis fortes (do EF3 ao EF5 segundo a Escala Fujita-Pearson), derívanse de supercelas, tamén algúns pódense formar a partir doutras circulacións de aire, e polo tanto son denominados tornados non supercelulares. Este tipo de tornados, no entanto, adoitan ser de menor intensidade.[51]

Formación[editar | editar a fonte]

A maior parte dos tornados orixinados en supercelas seguen un ciclo de vida recoñecible. Este comeza coa orixe da propia supercela, que se dá cando unha corrente de aire frío e seco descende desde o alto dunha nube (desde a parte de atrás) para compensar o aire cálido que ascende pola fronte para ir incrementando as dimensións da propia nube. Ao ser máis pesado o aire frío, prodúcense capas de aire inestable onde o aire frío descende e obriga ao aire quente a ascender, creando a tormenta. Se as diferenzas de temperatura son o suficientemente grandes, o descenso do aire frío pódese dar en forma de remuíño, invisible por ser de aire seco: vólvese visible cando ao chegar ao chan comeza a levantar po, follas e outros obxectos. Este aire que descende, chamado corrente descendente do flanco traseiro (RFD, polas súas siglas en inglés), acelera ao irse achegando ao chan, e arrastra consigo ao mesociclón da supercela cara a el.[12] As correntes ascendentes, pola súa banda, atraen o aire ao seu ao redor, aumentando a rotación e converténdose nunha columna estreita, coñecida como nube embude, que vai aumentando o seu diámetro e diminuíndo a súa velocidade de xiro a medida que se eleva.[51]

Ao descender unha columna de aire frío e seco cun xiro anticiclónico, é dicir, con xiro no sentido horario (procedente da parte superior dunha nube de desenvolvemento vertical) cara ao chan pola maior densidade do aire frío, comeza a formarse un embude de condensación (visible pola condensación do aire húmido ao ascender) en sentido contrario (é dicir, ciclónico), que vén compensar a perda da masa nubosa que descendeu previamente. Ao ir descendendo o embude anticiclónico (RFD) e chegar ao chan, créase un fronte de ráfagas que pode causar danos a unha boa distancia do tornado. Usualmente, a nube embude convértese nun tornado pouco despois de que a RFD toque o chan.[12]

Madurez[editar | editar a fonte]

Inicialmente, o tornado conta cunha boa fonte de aire quente e húmido que ingresa nel para darlle enerxía, polo que crece ata que alcanza a súa etapa madura. Isto pode durar uns poucos minutos ou máis dunha hora, e é durante este tempo que o tornado xeralmente causa o maior dano e as súas dimensións chegan ao máximo, podendo chegar a medir nalgúns casos máis de 1,5 km de ancho. Mentres tanto, a RFD, que nesta etapa é un área de ventos superficiais fríos, comeza a colocarse ao redor do tornado, interrompendo o fluxo de aire quente que o alimenta.[12]

Disipación[editar | editar a fonte]

Cando a RFD envolve completamente ao tornado e córtalle o fornezo de aire, o vórtice comeza a debilitarse, e vólvese delgado, semellante a unha cordo. Esta é a fase de disipación, mesma que normalmente non dura máis duns poucos minutos, e trala cal o tornado se esfuma. Durante esta etapa a forma do tornado depende en gran medida dos ventos da tormenta principal, o que pode facer que tome formas inusuais.[18][28][29] Malia que o tornado está desaparecendo, aínda é capaz de causar dano. Ao converterse nun tubo delgado, da mesma forma que un patinador recolle os brazos para xirar máis rápido, os ventos poden incrementar a súa velocidade neste punto.[12]

Habendo entrado o tornado na súa etapa de disipación, o seu mesociclón asociado polo xeral tamén se debilita, debido igualmente a que a RFD curta o fluxo de aire que o alimenta. Ao disiparse o primeiro mesociclón e o seu tornado asociado, o fluxo da tormenta pode concentrarse nunha nova área máis preto do seu centro. Se un novo mesociclón se formase, o ciclo pode repetirse, producindo un ou máis tornados novos. Ocasionalmente, o vello mesociclón e o novo producen tornados ao mesmo tempo.

Aínda que esta teoría achega de como xorden, desenvólvense e desaparecen os tornados é ampliamente aceptada, non explica a formación de tornados máis pequenos, como as trombas terrestres ou os tornados con múltiples vórtices. Todos eles teñen diferentes mecanismos que influencian o seu desenvolvemento, no entanto, a maioría seguen un patrón similar ao aquí descrito.[52]

Tipos[editar | editar a fonte]

Tornados verdadeiros[editar | editar a fonte]

Tornado de vórtices múltiples[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Tornado de vórtices múltiples.
Un tornado de vórtices múltiples nas aforas de Dallas, Texas, o 2 de abril de 1957.

Un tornado de vórtices múltiples ou tornado multivórtice é un tipo de tornado no cal dúas ou máis columnas de aire en movemento xiran ao redor dun centro común. As estruturas multivórtices poden presentarse en case calquera circulación de aire, pero observanse máis frecuentemente en tornados intensos. Estes vórtices xeralmente crean pequenas áreas que causan maior dano ao longo da traxectoria do tornado principal.[11][12] Este fenómeno é distinto ao tornado satélite, o cal é un tornado máis débil que se forma moi preto doutro tornado máis grande e forte, contido dentro do mesmo mesociclón. O tornado satélite aparenta «orbitar» ao redor do tornado maior (de aí o nome), asemellándose a un tornado multivórtice. No entanto, o tornado satélite é unha circulación distinta, e é moito máis pequeno que o embude principal.[11]

Tromba mariña[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Tromba de auga.
Trombas de auga preto das Bahamas.

Unha tromba de auga ou tromba mariña é simplemente un tornado que se forma sobre a auga. No entanto, os investigadores xeralmente distinguen as trombas mariñas tornádicas das non tornádicas. As trombas mariñas non tornádicas son menos fortes pero moito máis comúns, e son similares na súa dinámica aos chamados remuíños de po e ás trombas terrestres. Fórmanse nas bases de nubes cumulus congestus en augas tropicais e subtropicais. Teñen ventos relativamente débiles, paredes lisas con fluxo laminar e xeralmente viaxan moi lentamente, se é que o fan. Comúnmente ocorren nos caios de Florida e ao norte do mar Adriático.[53][54][55] En contraste, as trombas mariñas tornádicas son literalmente "tornados sobre a auga". Fórmanse sobre ela de xeito similar aos tornados mesociclónicos, ou ben son tornados terrestres que chegan ao auga. Xa que se forman a partir de tormentas fortes e poden ser moito máis intensas, rápidas e de maior duración que as trombas non tornádicas, consideranse máis perigosas.[56]

Tromba terrestre[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Tromba terrestre.
Un tornado de terra preto North Platte, Nebraska, EEUU o 22 de maio de 2004.

Unha tromba terrestre, tamén chamada tornado non supercelular, tornado ou embude nuboso ou, polo seu nome en inglés, landspout, é un tornado que non está asociado cun mesociclón. O seu nome provén da súa denominación como unha «tromba mariña non tornádica sobre terra». As trombas mariñas e as terrestres comparten varias características distintivas, incluíndo a súa relativa debilidade, curta duración e un embude de condensación liso e de pequenas dimensións que con frecuencia non toca o chan. Estes tornados tamén crean unha distintiva nube laminar de po cando fan contacto co chan, debido a que a súa mecánica é diferente á dos tornados mesoformes. Aínda que xeralmente son máis débiles que os tornados clásicos, poden producir fortes ventos que igualmente son capaces de causar graves danos.[11][12]

Circulacións semellantes a tornados[editar | editar a fonte]

Gustnado[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Gustnado.

Un gustnado (termo que provén de gust front tornado, é dicir, «tornado de fronte de ráfagas») é un pequeno remuíño vertical asociado cun fronte de ráfagas ou unha ráfaga descendente. Xa que técnicamente non están conectados coa base dunha nube, existe certo debate sobre se os gustnados son tornados. Fórmanse cando un fluxo de aire frío, seco e rápido proveniente dunha tormenta se atopa cunha masa de aire quente, húmido e estacionario cerca do límite do fluxo, resultando nun efecto de "redondeamento" (exemplificado a través dunha nube en rodillo). Se a cortante do vento nos niveis inferiores é o suficientemente forte, a rotación pode volverse horizontal ou diagonal e facer contacto co chan. O resultado é un gustnado.[11][57]

Remuíño de po[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Remuíño de po.

Un remuíño de po ou remuíño de area, coñecido en inglés como dust devil (literalmente «demo de po») parécese a un tornado en que é unha columna de aire vertical en rotación. No entanto, fórmanse baixo ceos despexados e de cando en cando alcanzan a forza dos tornados máis débiles. Desenvólvense cando unha forte corrente ascendente convectiva se forma cerca do chan durante un día caloroso. Se hai suficiente cortante do vento nos niveis inferiores, a columna de aire quente que está en ascenso pode desenvolver un pequeno movemento ciclónico que pode distinguirse cerca do chan. A estes fenómenos non se lles considera tornados porque se forman cando hai bo clima e non se asocian con nube algunha. Poden, no entanto, causar ocasionalmente danos de consideración, especialmente en zonas áridas.[20][58]

Remuíño de lume[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Remuíño de lume.

Aquelas circulacións que se desenvolven preto de incendios forestais reciben o nome de remuíños ou rudopíos de lume. Non se lles considera tornados salvo no raro caso de que se conecten a unha nube pyrocumulus ou a outra nube cumuliforme sobre eles. Os remuíños de lume polo xeral non son tan fortes como os tornados relacionados con tormentas. Con todo, poden causar danos considerables.[18]

Remuíño de vapor[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Remuíño de vapor.

Un remuíño de vapor, en inglés chamado steam devil («diaño de vapor») é un termo que se utiliza para describir a unha corrente ascendente en rotación que implica vapor ou fume. Un remuíño de vapor é moi raro, pero fórmase principalmente a partir de fume emitido polas chemineas dunha central de enerxía. As augas termais e os desertos tamén poden ser zonas aptas para a formación dun remuíño de vapor. Este fenómeno pode ocorrer sobre a auga, cando o frío aire ártico se atopa con auga relativamente cálida.[20]

Intensidade e dano[editar | editar a fonte]

Un exemplo do dano causado por un tornado EF5
Un exemplo do dano causado por un tornado EF4
Un exemplo do dano causado por un tornado EF3
Un exemplo do dano causado por un tornado EF2

A escala Fujita-Pearson e a chamada escala Fujita-Pearson mellorada clasifican os tornados segundo o dano causado. A escala mellorada (EF polas súas siglas en inglés) foi un perfeccionamento da vella escala Fujita, usando estimacións de ventos e mellor descrición dos danos; con todo, foi deseñada para que un tornado clasificado segundo a escala Fujita recibise o mesmo rango numérico, e foi implementada comezando nos Estados Unidos en 2007. Un tornado EF0, o máis débil segundo a escala, posiblemente dane árbores pero non estruturas, mentres que un tornado EF5, o máis forte, pode arrincar edificios dos seus cimentos deixándoos descubertos e ata deformar rañaceos. A similar escala TORRO vai de T0 para tornados extremadamente débiles a T11 para os tornados máis poderosos que se coñecen. Datos obtidos dun radar de impulsos Doppler, a fotogrametría e os patróns no chan (marcas cicloidales) igualmente poden ser analizados para determinar a intensidade e outorgar un rango.[11][59][60]

Os tornados varían en intensidade sen importar a súa forma, tamaño e localización, aínda que os tornados fortes xeralmente son máis grandes que os débiles. A relación coa lonxitude do seu percorrido e duración tamén varía, aínda que os tornados con maior percorrido tenden a ser máis fortes.[61] No caso de tornados violentos, só presentan gran intensidade nunha porción do percorrido, boa parte desta intensidade provindo de subvórtices.[18]

Nos Estados Unidos, o 80% dos tornados son clasificados como EF0 e EF1 (de T0 a T3). Canto maior sexa a intensidade dun rango, menor é a súa taxa de incidencia, pois menos do 1% son tornados violentos (EF4, T8 ou máis forte).[62] Fóra de Tornado Alley, e de Norteamérica en xeral, os tornados violentos son extremadamente raros. Aparentemente isto débese máis que nada ao menor número de tornados en xeral que hai fóra de devandita rexión, xa que as investigacións mostran que a distribución dos tornados segundo a súa intensidade é bastante similar a nivel mundial. Uns cantos tornados de importancia ocorren cada ano en Europa, áreas do centro-sur de Asia, porcións do sueste de Suramérica e o sur de África.[63]

Danos persoais[editar | editar a fonte]

Os tornados a pesar de ser aparentemente moi destrutivos en realidade non o son tanto a nivel humano, posto que as vítimas (se é que as hai) son polo xeral feridos leves. Porén, os danos materiais son moitos: dende a destrución de casas en cuestión de segundos, granxas, edificios, rañaceos, hoteis, ata pontes, postes de luz etc. Polo tanto os danos económicos son moito maiores cós humanos.

Climatoloxía[editar | editar a fonte]

Zonas ao redor do mundo onde é máis probable a aparición de tornados.
Actividade dos tornados nos Estados Unidos. As zonas máis escuras denotan a área comúnmente coñecida como Tornado Alley.
Inferno de po en Johnsonville, Carolina do Sur, EEUU.

Nos Estados Unidos preséntanse máis tornados que en calquera outro país: unhas catro veces máis que os que se estima que se forman en toda Europa, sen incluír trombas mariñas.[64] Isto débese principalmente á xeografía única do continente americano. América do Norte é relativamente grande e esténdese desde a zona intertropical ata as áreas árticas, e non conta cunha cadea montañosa importante que vaia de leste a oeste e que bloquee o fluxo de aire entre estas dúas zonas. Nas latitudes centrais, onde ocorren a maior parte dos tornados, as Montañas Rochosas bloquean a humidade e o fluxo atmosférico, permitindo que exista aire máis seco nos niveis intermedios da troposfera, e causando a formación dun área con presión baixa ao leste de devanditas montañas. Un incremento no fluxo de aire desde as Rochosas propicia a formación dunha liña seca cando o fluxo é forte nos niveis superiores,[65] mentres o golfo de México, ao leste, proporciona abundante humidade nos niveis baixos da atmosfera. Esta topografía única provoca moitas colisións de aire cálido con aire frío, que son as condicións que crean tormentas fortes e duradeiras. Unha gran parte destes tornados fórmanse en devandita área do centro dos Estados Unidos entre as Rochosas e o golfo, coñecida como Tornado Alley («calello dos tornados»).[3] Esta área abarca tamén partes de Canadá, principalmente en Ontario e as pradarías canadenses, aínda que o sueste de Quebec, o interior de Columbia Británica e o occidente de Novo Brunswick tamén son propensos a tornados.[66] En ocasións tamén se presentan tornados fortes no noroeste de México.

De media, nos Estados Unidos ocorren uns 1.200 tornados por ano. Os Países Baixos presentan o maior número de tornados por área de calquera país ao rexistrarse alí máis de 20 tornados, o que equivale a 0,00048 tornados por km2 anualmente, seguidos polo Reino Unido que presenta anualmente uns 33, é dicir, 0,00013 por km, e mentres que en Arxentina, rexístranse uns 300 por ano, o que equivale a 0,0009 por km.[67][68] de calquera forma, a maioría son pequenos e causan moi pouco dano. En números absolutos, sen importar a extensión territorial o Reino Unido experimenta máis tornados que calquera país europeo, á vez que Arxentina representa a maior cantidade de tornados que calquera país latinoamericano, o segundo en América (detrás de Estados Unidos), e tamén do mundo incluíndo trombas mariñas, en Arxentina como tamén no Reino Unido.[64]

Os tornados matan de media 179 persoas por ano en Bangladesh, por moito a maior cantidade dentro dun país no mundo.[69] Isto débese á súa elevada densidade de poboación, deficiente calidade das construcións, carencia de coñecementos achega de medidas de seguridade para combater os tornados e outros factores.[6][70] Outros países do mundo que contan con tornados frecuentemente son: Arxentina, Suráfrica, en Brasil na fronteira con Arxentina, Australia e Nova Zelanda, así como porcións de Europa e Asia.[6][71]

Os tornados son máis frecuentes durante a primavera e menos durante o inverno.[18] Xa que a primavera e o outono son períodos de transición (de clima cálido a frío e viceversa) hai máis posibilidades de que o aire frío se atope con aire cálido, o que provoca que durante esas estacións se experimenten picos de actividade.[72] No entanto, as condicións adecuadas para a súa formación pódense presentar en calquera época do ano. Os tornados tamén poden xerarse a partir do ollo dos ciclóns tropicais que tocan terra,[73] o cal adoita suceder no outono e a fins do verán.

A incidencia dos tornados depende altamente da hora do día, debido á radiación solar.[74] A nivel mundial, a maioría dos tornados ocorren durante a tarde, entre as 3:00 pm e as 7:00 pm do tempo local, sendo o punto máis alto ás 5:00 pm.[6][75][76][77] Con todo, os tornados destrutivos poden ocorrer a calquera hora do día. O tornado de Gainesville de 1936, un dos tornados máis devastadores da historia, ocorreu ás 8:30 am tempo local.[18]

Asociación co clima[editar | editar a fonte]

Existen zonas, como por exemplo o mar Mediterráneo ou o Golfo de México, onde un aumento da temperatura da auga do mar fai que aumente á súa vez o volume de humidade na atmosfera, feito que pode provocar un crecemento na aparición de tornados, sobre todo durante a tempada fría.[78]

Algunhas evidencias suxiren que o fenómeno de Oscilación do Sur (ENSO, polas súas siglas en inglés) atópase lixeiramente relacionado con cambios na actividade dos tornados; isto varía segundo a tempada e a rexión así como dependendo de se o fenómeno ENSO corresponde ao de El Niño ou La Niña.[79]

Os cambios climáticos poden afectar aos tornados a través de teleconexións como sucede cando cambia unha corrente en chorro e outros patróns climáticos de importancia. Aínda que é posible que o quecemento global poida afectar a actividade dos tornados,[80] tal efecto aínda non pode ser identificable debido a súa complexidade, á natureza das tormentas e a cuestións relacionadas coa calidade das bases de datos. Ademais, calquera efecto variaría segundo a rexión.[81]

Predicción[editar | editar a fonte]

Mapas probabilísticos do Storm Prediction Center durante o auxe da oleada de tornados do 6 ao 8 de abril de 2006. O primeiro mapa indica o risco de tempo severo en xeral (incluíndo sarabia forte, ventos perigosos e tornados), mentres que o segundo mapa específicamente mostra a porcentaxe de probabilidade de que un tornado se forme a non máis de 40 km de calquera punto dentro da área encerrada. A área raiada no mapa inferior indica un risco do 10% ou máis de que un tornado F2 ou máis forte se forme a 40 km de calquera punto da área sinalada.

O pronóstico do tempo é levado a cabo rexionalmente por moitas axencias nacionais e internacionais. Na maior parte, elas tamén se encargan da predicción das condicións que propician o desenvolvemento dos tornados.

En Australia, numerosas advertencias de tormentas son proporcionadas polo Bureau of Meteorology («Axencia de Meteoroloxía») de devandita nación. O país atópase en proceso de actualizarse para usar sistemas de radares de impulsos Doppler, habendo alcanzado a súa primeira meta de instalar seis radares novos en xullo de 2006.[82]

Doutra banda, no Reino Unido a TORRO (Tornado and Storm Research Organisation, ou Organización para a Investigación de Tornados e Tormentas) leva a cabo prediccións experimentais.[83] A Met Office prové pronósticos oficiais para este país, mentres que no resto de Europa o proxecto ESTOFEX (European Storm Forecast Experiment, ou Experimento Europeo de Predicción de Tormentas) proporciona pronósticos do tempo achega da probabilidade de que haxa mal tempo,[84] e o ESSL (European Severe Storms Laboratory, ou Laboratorio Europeo de Tormentas Severas) conserva unha base de datos dos eventos.[85]

Do mesmo xeito, nos Estados Unidos as prediccións climáticas xeneralizadas son realizadas polo Storm Prediction Center (Centro de Predicción de Tormentas), con sé en Norman, Oklahoma.[86] Neste centro realízanse prediccións probabilísticas e categóricas para os próximos tres días en relación ao clima severo, incluíndo tornados. Tamén hai un pronóstico máis xeral que abarca o período do cuarto ao oitavo día. Xusto antes do momento en que se espera que se presente unha ameaza climática severa, como un tornado, o SPC envía varias alertas referentes ao fenómeno, en colaboración coas oficinas locais do Servizo Meteorolóxico Nacional dese país.

Á súa vez, en Xapón a predicción e o estudo dos tornados están a cargo da Axencia Meteorolóxica de Xapón,[87] mentres que en Canadá as alertas e os pronósticos climáticos, incluíndo os dos tornados, son proporcionados por sete oficinas rexionais do Servizo Meteorolóxico de Canadá, unha subdivisión de Environment Canada.[88]

Detección[editar | editar a fonte]

Rigorosos intentos para poder advertir dos tornados comezaron nos Estados Unidos a mediados do século XX. Antes dos anos 1950, o único método para detectar un tornado era que alguén o vise. Xeralmente, a noticia dun tornado non chegaría a unha estación climática local ata logo da tormenta. No entanto, co advenimento do radar meteorolóxico, as zonas próximas ás estacións climáticas terían avisos con tempo do mal clima. Os primeiros avisos públicos de tornados apareceron en 1950 e as primeiras alertas de tornados, en 1952. En 1953 confirmouse que os ecos en cadea atópanse asociados cos tornados.[89] Ao recoñecer estes patróns, os meteorólogos, estando a varios quilómetros de distancia, puideron detectar tormentas que probablemente producirían tornados.[90]

Radar[editar | editar a fonte]

Hoxe en día, a maioría dos países desenvolvidos contan cunha rede de radares meteorolóxicos, sendo aínda este o principal método de detección de posibles tornados. Nos Estados Unidos e algúns outros países utilízanse estacións con radares de impulsos Doppler. Estes aparellos miden a velocidade e dirección radial (se se estan achegando ou afastando do radar) dos ventos dunha tormenta, e así poden detectar evidencias de rotación en tormentas que están a máis de 150 km de distancia. Cando as tormentas están lonxe dun radar, só as partes altas da tormenta son observadas e as importantes áreas baixas non son rexistradas.[91] A resolución dos datos tamén decrece en razón da distancia entre a tormenta e o radar. Algunhas condicións meteorolóxicas que levan á tornadoxénese non son detectables de inmediato a través de radar e en ocasións o desenvolvemento de tornados pode ocorrer máis rápidamente do que un radar pode completar un escaneo e enviar a información. Ademais, a maioría das rexións poboadas da Terra agora son visibles desde o Satélite Xeoestacionario Operacional Ambiental (GOES, polas súas siglas en inglés), o cal axuda no pronóstico de tormentas tornádicas.

Unha secuencia de radar de Doppler on Wheels dun eco en cadea e un mesociclón asociado no condado de Goshen, Wyoming o 5 de xuño de 2009. Os mesociclóns fortes aparecen como áreas adxacentes de amarelo e azul (noutros radares, vermello brillante e verde brillante), e xeralmente indican a existencia dun tornado ou a súa inminente aparición.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Glossary of Meteorology (2000). «Waterspout» (en inglés). American Meteorological Society. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  2. National Weather Service (3 de febreiro de 2009). «15 January 2009: Lake Champlain Sea Smoke, Steam Devils, and Waterspout: Chapters IV and V» (en inglés). Administración Nacional Oceánica e Atmosférica. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  3. 3,0 3,1 Perkins, Sid (11 de maio de 2002). «Tornado Alley, USA». Science News (en inglés). p. 296–298. Arquivado dende o orixinal o 25 de agosto de 2006. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  4. Macías Medrano, Jesús Manuel. «Descubriendo tornados en México» (PDF). Diccionario Temático CIESAS (en español). Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  5. «Modelado Numérico de Tornados.» (PDF) (en español). 2011. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 «Tornado: Global occurrence» (en inglés). Encyclopædia Britannica Online. 2009. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  7. «High rise building: greater than 20 stories (HROB)» (en inglés). Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  8. Meaden, Terrance (2004). «Wind Scales: Beaufort, T — Scale, and Fujita's Scale» (en inglés). Tornado and Storm Research Organisation. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  9. «Enhanced F Scale for Tornado Damage». Storm Prediction Center (en inglés). Administración Nacional Oceánica y Atmosférica. 1 de febreiro de 2007. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  10. 10,0 10,1 10,2 «funnel cloud». Glossary of Meteorology (en inglés). American Meteorological Society. 2000. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 Edwards, Roger (4 de abril de 2006). «The Online Tornado FAQ». Servizo Meteorolóxico Nacional (en inglés). Administración Nacional Oceánica y Atmosférica. Consultado o 26 de xullo do2015. 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 Doswell, Moller, Anderson et al. (2005). «Advanced Spotters' Field Guide» (PDF) (en inglés). Departamento de Comercio dos Estados Unidos. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  13. Doswell, Charles A. (1 de outubro do 2001). «What is a tornado?» (en inglés). Instituto Cooperativo de Estudos Meteorolóxicos de Mesoescala. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  14. Renno, Nilton O. (2008). «A thermodynamically general theory for convective vortices» (PDF). Tellus A (en inglés) 60 (4): 688-699. doi:10.1111/j.1600-0870.2008.00331.x. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  15. «Tornados y Trombas». PortalCiencia. Consultado o 6 de abril de 2010. 
  16. Williams, Greg (28 de setembro de 2006). «Frequently Asked Questions regarding tornadic activity» (en inglés). East Tennessee Skywarn. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  17. Alerta Tierra. «Formación de tornados» (en español). Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 18,5 18,6 18,7 Grazulis, Thomas P. (xullo de 1993). Significant Tornadoes 1680–1991 (en inglés). St. Johnsbury, VT: The Tornado Project of Environmental Films. ISBN 1-879362-03-1. 
  19. Schneider, Russell S.; Brooks, Harold E. y Schaefer, Joseph T. (2004). «Tornado Outbreak Day Sequences: Historic Events and Climatology (1875–2003)» (PDF) (en inglés). Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 Lyons, Walter A. (1997). «Tornadoes». The Handy Weather Answer Book (en inglés) (2ª ed.). Detroit, Michigan: Visible Ink press. pp. 175–200. ISBN 0-7876-1034-8. 
  21. Edwards, Roger (2004). «Stovepipe Tornado» (en inglés). SkyPix. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  22. «Términos de la S a la Z». Diccionario de Términos Meteorológicos (en español). Cazatormentas.net. 27 de xaneiro de 2010. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  23. Edwards, Roger. «Wedge Tornado». Servizo Meteorolóxico Nacional (en inglés). Administración Nacional Oceánica e Atmosférica. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  24. Singer, Oscar (maio-xullo de 1985). «27.0.0 General Laws Influencing the Creation of Bands of Strong Bands» (en inglés) 1 (4). Singer Press. pp. 57–58. ISSN 0749-3584. 
  25. Edwards, Roger. «Rope Tornado». Servizo Meteorolóxico Nacional (en inglés). Administración Nacional Oceánica e Atmosférica. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  26. «Hallam Nebraska Tornado». Servizo Meteorolóxico Nacional]] (en inglés). Administración Nacional Oceánica y Atmosférica. 2 de outubro de 2005. Consultado o 15 de novembro de 2009. 
  27. Galvin, John (31 de xullo de 2007). «Tri-State Tornado: Missouri, Illinois, Indiana, March 1925» (en inglés). Popular Mechanics. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  28. 28,0 28,1 Edwards, Roger. «Public Domain Tornado Images» (en inglés). National Severe Storms Laboratory. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  29. 29,0 29,1 Moore, Gene. «Tornadoes - Many Are Different From What Dorothy Saw» (en inglés). Chase Day. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  30. «The Basics of Storm Spotting». Servizo Meteorolóxico Nacional (en inglés). Administración Nacional Oceánica e Atmosférica. 15 de xaneiro de 2009. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  31. «Tornado Factory — Giant Simulator Probes Killer Twisters». Popular Science (en inglés) 213 (1): 77. 1978. ISSN 0161-7370. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  32. Monastersky, R. (15 de maio de 1999). «Oklahoma Tornado Sets Wind Record». Science News (en inglés) 155 (20): 308. Consultado o 6 de octubre de 2009. 
  33. Justice, Alonzo A. (mayo de 1930). «Seeing the Inside of a Tornado» (PDF). Monthly Weather Review (en inglés) (American Meteorological Society): 205-206. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  34. Hall, Roy S. (2003). «Inside a Texas Tornado». Tornadoes (en inglés). Farmington Hills, MI: Greenhaven Press. p. 59–65. ISBN 0-7377-1473-5. 
  35. Davies-Jones, Robert (outubro de 1984). «Streamwise Vorticity: The Origin of Updraft Rotation in Supercell Storms». Journal of the Atmospheric Sciences (en inglés) (American Meteorological Society) 41 (20): 2991-3006. doi:10.1175/1520-0469(1984)041<2991:SVTOOU>2.0.CO;2. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  36. Rotunno, Richard; Klemp, Joseph (febreiro de 1985). «On the Rotation and Propagation of Simulated Supercell Thunderstorms». Journal of the Atmospheric Sciences (en inglés) (American Meteorological Society) 42 (3): 271-292. doi:10.1175/1520-0469(1985)042<0271:OTRAPO>2.0.CO;2. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  37. Wicker, Louis J.; Wilhelmson, Robert B. (agosto de 1995). «Simulation and Analysis of Tornado Development and Decay within a Three-Dimensional Supercell Thunderstorm». Journal of the Atmospheric Sciences (en inglés) (American Meteorological Society) 52 (15): 2675–2703. doi:10.1175/1520-0469(1995)052<2675:SAAOTD>2.0.CO;2. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  38. Antonio Gil Olcina: Climatología. En: Vicente Bielza de Ory, Editor. Geografía General I. Introducción y Geografía física. Madrid: Taurus Ediciones, 1984, 3a edición, 1993, p. 219
  39. Forbes, Greg (26 de abril de 2006). «Anticyclonic Tornado at El Reno, OK» (en inglés). The Weather Channel. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  40. Monteverdi, John (25 de xaneiro de 2003). «Sunnyvale and Los Altos, CA Tornadoes» (en inglés). Universidade Estatal de San Francisco, Departamento de Xeociencias, Gráficas Climáticas e Laboratorio de Simulación. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  41. Abdullah, Abdul (abril de 1966). «The "Musical" Sound Emitted by a Tornado...». Monthly Weather Review (en inglés) (American Meteorological Society) 94 (4): 213-220. doi:10.1175/1520-0493(1966)094<0213:TMSEBA>2.3.CO;2. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  42. Hoadley, David (31 de marzo de 1983). «Tornado Sound Experiences». Storm Track (en inglés) 6 (3): 5-9. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  43. Bedard, A. J. (xaneiro de 2005). «Low-Frequency Atmospheric Acoustic Energy Associated with Vortices Produced by Thunderstorms». Monthly Weather Review (en inglés) (American Meteorological Society) 133 (1): 241-263. doi:10.1175/MWR-2851.1. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  44. 44,0 44,1 Bluestein, Howard (27 de outubro de 1998). «A History of Severe-Storm-Intercept Field Programs». Weather and Forecasting (en inglés) (American Meteorological Society) 14 (4): 558–577. doi:10.1175/1520-0434(1999)014<0558:AHOSSI>2.0.CO;2. 
  45. Tatom, Frank; Knupp, Kevin R. y Vitto, Stanley J. (febreiro de 1995). «Tornado Detection Based on Seismic Signal». Journal of Applied Meteorology (en inglés) (American Meteorological Society) 34 (2): 572–582. doi:10.1175/1520-0450(1995)034<0572:TDBOSS>2.0.CO;2. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  46. Leeman, John R.; Schmitter, E.D. (abril de 2009). «Electric signals generated by tornados». Atmospheric Research (en inglés) (ScienceDirect) 92 (2): 277–279. doi:10.1016/j.atmosres.2008.10.029. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  47. Samaras, Tim M. (7 de outubro de 2004). «A historical perspective of In-Situ observations within Tornado Cores» (en inglés). Hyannis, MA: American Meteorological Society. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  48. Perez, Antony H.; Wicker, Louis J. y Orville, Richard E. (setembro de 1997). «Characteristics of Cloud-to-Ground Lightning Associated with Violent Tornadoes». Weather and Forecasting (en inglés) (American Meteorological Society) 12 (3): 428–437. doi:10.1175/1520-0434(1997)012<0428:COCTGL>2.0.CO;2. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  49. Lee, Julian J.; Samaras, Timothy P. y Young, Carl R. (7 de outubro de 2004). «Pressure measurements at the ground in an F-4 tornado» (en inglés). Hyannis, MA: American Meteorological Society. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  50. Ventanas al Universo (setembro de 2000). «Cómo se forma un Tornado» (en español). University Corporation for Atmospheric Research. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  51. 51,0 51,1 «Tornados en México y EU» (HTML) (en español). Noticieros Televisa. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  52. Markowski, Straka y Rasmussen (marzo de 2003). «Tornadogenesis Resulting from the Transport of Circulation by a Downdraft: Idealized Numerical Simulations». Journal of the Atmospheric Sciences (en inglés) (American Meteorological Society) 60 (6): 795–823. doi:10.1175/1520-0469(2003)060<0795:TRFTTO>2.0.CO;2. Consultado o 9 de agosto do 2015. 
  53. Zittel, Dave (4 de maio de 2000). «Tornado Chase 2000». USA Today (en inglés). Consultado o 1 de setembro de 2009. 
  54. Golden, Joseph. «Waterspouts are tornadoes over water». USA Today (en inglés). Consultado o 9 de agosto do 2015. 
  55. Grazulis, Thomas P.; Flores, Dan (2003). The Tornado: Nature's Ultimate Windstorm (en inglés). Norman, OK: University of Oklahoma Press. p. p. 256. ISBN 0-8061-3538-7. 
  56. «About Waterspouts» (en inglés). Oficina de Predicción do Clima do Servizo Meteorolóxico Nacional. 11 de decembro de 2008. Consultado o 7 de setembro de 2009. 
  57. «Gustnado». Glossary of Meteorology (en inglés). American Meteorological Society. 2000. Consultado o 15 de agosto do 2015. 
  58. Jones, Charles H.; Liles, Charles A. (1999). «Severe Weather Climatology for New Mexico» (en inglés). Weather Forecast Office. Consultado o 15 de agosto do 2015. 
  59. «Goshen County Tornado Given Official Rating of EF2». National Weather Service (en inglés). Administración Nacional Oceánica e Atmosférica. Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  60. Lewellen, David C.; Zimmerman, M.I. (28 de outubro de 2008). Bulletin of the American Meteorological Society, ed. Using Simulated Tornado Surface Marks to Decipher Near-Ground Winds (PDF). 24th Conference on Severe Local Storms (en inglés). Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  61. Brooks, Harold E. (abril de 2004). «On the Relationship of Tornado Path Length and Width to Intensity». Weather and Forecasting (en inglés) (American Meteorological Society) 19 (2): 310–319. doi:10.1175/1520-0434(2004)019<0310:OTROTP>2.0.CO;2. Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  62. Edwards, Moller, Purpura et al. (31 de marzo de 1998). «Basic Spotters’ Field Guide» (PDF). National Weather Service (en inglés). Administración Nacional Oceánica e Atmosférica. Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  63. Dotzek, Nikolai, Jürgen Grieser y Brooks, Harold E. (1 de marzo de 2003). «Statistical modeling of tornado intensity distributions» (PDF). Atmospheric Research Vol. 67–68 (en inglés). p. 163–187. Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  64. 64,0 64,1 Dotzek, Nikolai (20 de marzo de 2003). «An updated estimate of tornado occurrence in Europe» (PDF). Atmospheric Research (en inglés). Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  65. Cai, Huaqing (24 de setembro de 2001). «Dryline cross section» (en inglés). Universidade de California nos Ánxeles. Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  66. MICHAEL J. NEWARK (2 de xuño do 2008). «Tornados» (en inglés). the canadian encyclopedia. Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  67. Holden, J.; Wright, A. (13 de marzo de 2003). «UK tornado climatology and the development of simple prediction tools» (PDF). Quarterly Journal of the Meteorological Society (en inglés) (Royal Meteorological Society) 130: 1009–1021. doi:10.1256/qj.03.45. Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  68. Staff (28 de marzo de 2002). «Natural Disasters: Tornadoes». BBC Science and Nature (en inglés). BBC. Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  69. Bimal Kanti, Paul; Rejuan Hossain, Bhuiyan (18 de xaneiro de 2005). «The April 2004 Tornado in North-Central Bangladesh: A Case for Introducing Tornado Forecasting and Warning Systems» (PDF) (en inglés). Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  70. Finch, Jonathan (2 de abril de 2008). «Bangladesh and East India Tornadoes Background Information» (en inglés). Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  71. Graf, Michael (28 de xuño de 2008). nstitute of Geography, University of Zurich (GIUZ), ed. «Synoptical and mesoscale weather situations associated with tornadoes in Europe» (PDF) (en inglés). Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  72. National Weather Service (28 de agosto de 2008). «Structure and Dynamics of Supercell Thunderstorms». Supercell Structure and Dynamics (en inglés). National Oceanic and Atmospheric Administration. Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  73. Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory (4 de outubro de 2006). «Frequently Asked Questions: Are TC tornadoes weaker than midlatitude tornadoes?». Hurricane Research Division (en inglés). National Oceanic and Atmospheric Administration. Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  74. Kelly, Schaefer, McNulty et al. (10 de abril de 1978). «An Augmented Tornado Climatology» (PDF). Monthly Weather Review (en inglés). American Meteorological Society. p. 12. Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  75. Holzer, A.M. (2000). «Tornado Climatology of Austria». Atmospheric Research (en inglés) (56): 203–211. Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  76. Dotzek, Nikolai (16 de maio de 2000). «Tornadoes in Germany» (PDF). Atmospheric Research (en inglés). Consultado o 27 de febreiro de 2007. 
  77. Finch, Jonathan; Dewan, Ashraf (23 de maio de 2007). «Tornados in Bangladesh and East India» (en inglés). Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  78. Edwards, Roger; Weiss, Steven J. (23 de febreiro de 1996). «Comparisons between Gulf of Mexico Sea Surface Temperature Anomalies and Southern U.S. Severe Thunderstorm Frequency in the Cool Season». En American Meteorological Society. 18th Conference on Severe Local Storms (en inglés). Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  79. Cook, Ashton Robinson; Schaefer, Joseph T. (22 de xaneiro de 2008). «The Relation of El Nino Southern Oscillation (ENSO) to Winter Tornado Outbreaks». En American Meteorological Society. 19th Conference on Probability and Statistics (en inglés). Consultado o 16 de agosto do 2015. 
  80. Trapp, Robert J. et al. (12 de decembro de 2007). «Changes in severe thunderstorm environment frequency during the 21st century caused by anthropogenically enhanced global radiative forcing». Proceedings of the National Academy of Sciences (en inglés) 104 (50): 19719–23. doi:10.1073/pnas.0705494104. Consultado o 22 de agosto do 2015. 
  81. Solomon, Susan et al. (2007). Climate Change 2007 - The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (en inglés). Cambridge, Reino Unido e Nova York, Estados Unidos: Cambridge University Press para Panel Intergubernamental dO Cambio Climático. ISBN 9780521880091. Consultado o 22 de agosto do 2015. 
  82. «Bureau of Meteorology - Home Page» (en inglés). Australian Bureau of Meteorology. Consultado o 29 de agosto do 2015. 
  83. «The Tornado and Storm Research Organisation» (en inglés). TORRO. Consultado o 29 de agosto do 2015. 
  84. «Forecasts» (en inglés). ESTOFEX. Consultado o 29 de agosto do 2015. 
  85. «European Severe Storms Laboratory, ESSL» (en inglés). ESSL. Consultado o 29 de agosto do 2015. 
  86. «Storm Prediction Center» (en inglés). Administración Nacional Oceánica e Atmosférica]]. Consultado o 29 de agosto do 2015. 
  87. «Japan Meteorologial Agency» (en inglés). Japan Meteorologial Agency. Consultado o 29 de agosto do 2015. 
  88. «Meteorological Service of Canada» (en inglés e francés). MSC. Consultado o 29 de agosto do 2015. 
  89. «The First Tornadic Hook Echo Weather Radar Observations» (en inglés). Universidade Estatal de Colorado. 2008. Consultado o 29 de agosto do 2015. 
  90. Markowski, Paul M. (abril de 2002). «Hook Echoes and Rear-Flank Downdrafts: A Review». Monthly Weather Review (en inglés) 130 (4): 852–876. doi:10.1175/1520-0493(2002)130<0852:HEARFD>2.0.CO;2. Consultado o 29 de agosto do 2015. 
  91. Airbus (14 de marzo de 2007). «Flight Briefing Notes: Adverse Weather Operations Optimum Use of Weather Radar» (PDF) (en inglés). SKYbrary. p. 2. Consultado o 30 de agosto do 2015. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Tornado

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Bluestein, Howard B. (1999). Tornado Alley: Monster Storms of the Great Plains (en inglés). Nova York, NY: Oxford University Press. ISBN 0-19-510552-4. 
  • Bradford, Marlene (2001). Scanning the Skies: a History of Tornado Forecasting (en inglés). Norman, OK: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-3302-3. 
  • Grazulis, Thomas P. (xaneiro de 1997). Significant Tornadoes Update, 1992–1995 (en inglés). St. Johnsbury, VT: Environmental Films. ISBN 1-879362-04-X. 

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]