Tornado

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Tornado.
Un tornado de auga preto dos Caios de Florida, EEUU.
Un remuiño de lume.
Un tornado preto de Seymour, Texas, EEUU.

Un tornado é unha masa de aire con alta velocidade angular; o seu extremo inferior está en contacto coa superficie da Terra e o superior cunha nube cumulonimbus ou, excepcionalmente, coa base dunha nube cúmulus. Trátase do fenómeno atmosférico ciclónico de maior densidade enerxética da Terra, aínda que de pouca extensión e de curta duración (desde segundos ata máis dunha hora).

Este fenómeno meteorolóxico consiste nun remuíño de vento que xira a gran velocidade destruíndo todo canto atopa ao seu paso. Ten forma de gran cheminea industrial. A súa orixe é unha nube grande tormentosa, dende a cal vai xurdindo a tornado ata chegar a manter contacto coa terra.

Os tornados preséntanse en diferentes tamaños e formas pero xeralmente teñen a forma dunha nube embude, cuxo extremo máis angosto toca o chan e adoita estar rodeado por unha nube de residuos e po, polo menos, nos seus primeiros instantes. A maioría dos tornados contan con ventos que chegan a velocidades de entre 65 e 180 km/h, miden aproximadamente 75 metros de ancho e trasládanse varios quilómetros antes de desaparecer. Os máis extremos poden ter ventos con velocidades que poden xirar a 450 km/h ou máis, medir ata 2 km de ancho e permanecer tocando o chan ao longo de máis de 100 km de percorrido.

Entre os diferentes tipos de tornados están as trombas terrestres, os tornados de vórtices múltiples e as trombas mariñas. Estas últimas fórmanse sobre corpos de auga, conectándose a cúmulus e nubes de tormenta de maior tamaño, pero considéraselles tornados porque presentan características similares aos que se forman en terra, como a súa corrente de aire en rotación en forma de embude. As trombas mariñas polo xeral son clasificadas como tornados non-super celares que se forman sobre corpos de auga.[1] Estas columnas de aire frecuentemente xéranse en áreas intertropicais próximas aos trópicos ou nas áreas continentais das latitudes subtropicais das zonas temperadas, e son menos comúns en latitudes maiores, próximas aos polos ou nas latitudes baixas, próximas ao ecuador terrestre.[2] Outros fenómenos similares aos tornados que existen na natureza inclúen ao gustnado e os remuiños de po, de lume e de vapor.

Os tornados son detectados a través de radares de impulsos Doppler, así como visualmente polos cazadores de tormentas. Observaronse tornados en todos os continentes excepto na Antártida. No entanto, a gran maioría dos tornados do mundo prodúcense na rexión estadounidense coñecida como Tornado Alley[3] e é seguida polo Corredor dos Tornados que afecta o noroeste, centro e sur da Arxentina, o suroeste de Brasil, e o sur de Paraguai e Uruguai, en Suramérica.[4][5] Tamén ocorren ocasionalmente no centro-sur e leste de Asia, sur de África, noroeste e sueste de Europa, oeste e sueste de Australia e en Nova Zelanda.[6]

Existen varias escalas diferentes para clasificar a forza dos tornados. A escala Fujita-Pearson evaluaos segundo o dano causado, e foi reemplazada nalgúns países pola escala Fujita mellorada, unha versión actualizada da anterior. Un tornado F0 ou EF0, a categoría máis débil, causa dano a árbores pero non a estruturas. Un tornado F5 ou EF5, a categoría máis forte, arrinca edificios dos seus cimentos e pode producir deformacións estructurales significativas en rañaceos.[7] A escala TORRO vai do T0 para tornados extremadamente débiles ao T11 para os tornados máis fortes que se coñecen.[8] Tamén poden analizarse datos obtidos de radares Doppler e patróns de circulación deixados no chan (marcas cicloidales) e usarse fotogrametría para determinar a súa intensidade e asignar un rango.[9]

Definicións[editar | editar a fonte]

Un funil de nubes preto de Ardmore, Oklahoma, EEUU.

Un tornado defínese no Glossary of Meteorology como «unha columna de aire que xira violentamente sobre ela mesma, estando en contacto co chan, xa sexa colgando de ou debaixo dunha nube cumuliforme, e frecuentemente (pero non sempre) visible como unha nube embude...».[10] Na práctica, para que un vórtice sexa clasificado como un tornado, debe ter contacto tanto co chan como coa base da nube. Con todo, os científicos aínda non formularon unha definición completa do termo; por exemplo, hai desacordos respecto de se múltiples puntos de contacto co chan provenientes do mesmo embude constitúen diferentes tornados.[11] O termo «tornado» refírese ademais ao vórtice de vento, non á nube de condensación.[12][13]

Nube embude[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Nube embude.
Este tornado incipiente non ten nube embude, con todo, a nube de po en rotación indica que hai fortes ventos na superficie, e polo tanto é un tornado real.

Un tornado non necesariamente é visible; con todo, a baixa presión atmosférica que hai no seu interior e que provoca a alta velocidade do vento -de acordo co principio de Bernoulli-, así como a súa rápida rotación (debido ao equilibrio ciclostrófico) generalmente causan que o vapor de auga no aire vólvase visible ao condensarse en forma de pingas de auga, tomando a forma dunha nube embude ou un embude de condensación.[14] Cando unha nube embude se estende polo menos á metade da distancia entre o chan e a base da nube -que adoita ser de menos de dous quilómetros—,[15] considerase un tornado.[16]

Hai certos desacordos sobre a definición de «nube embude» e «embude de condensación». De acordo co Glossary of Meteorology, unha nube embude é calquera nube en rotación que colga dunha nube cumulus ou dunha cumulonimbus, e polo tanto a maior parte dos tornados quedan incluídos baixo esta definición.[10] Entre moitos meteorólogos, unha nube embude defínese estritamente como unha nube en rotación non asociada con fortes ventos na superficie, e un «embude de condensación» é un termo utilizado para calquera nube que estea xirando debaixo dunha nube cumuliforme.[11]

Os tornados con frecuencia comezan sendo nubes embude sen fortes ventos na superficie, no entanto, non todas elas se terminan convertendo nun tornado. De calquera forma, moitos tornados son precedidos por unha nube embude. A maior parte deles producen fortes ventos na superficie, mentres o embude visible segue estando apartado do chan, polo que é difícil distinguir, á distancia, a diferenza entre unha nube embude e un tornado.[11]

Familias e oleadas[editar | editar a fonte]

Ocasionalmente, unha mesma tormenta produce máis dun tornado, xa sexa simultáneamente ou en sucesión. Múltiples tornados producidos pola mesma tormenta son coñecidos en conxunto como unha familia de tornados.[17]

En ocasións, varios tornados xéranse a partir do mesmo sistema de tormentas. Se a súa actividade non se interrompe, isto considérase unha oleada de tornados, aínda que existen varias definicións. Un período que abarque varios días consecutivos con oleadas de tornados na mesma área (xeradas por múltiples sistemas climáticos) é unha secuencia de oleadas de tornados, tamén coñecida como oleada de tornados estendida.[10][18][19]

Características[editar | editar a fonte]

Forma e dimensións[editar | editar a fonte]

Un tornado en cuña en Moore, Oklahoma
Un tornado en cuña de ao redor de 1,5 km de ancho en Binger, Oklahoma.
Un tornado en cuña en Bennington, Kansas

A maioría dos tornados adoptan a forma dun estreito embude, duns poucos centos de metros de ancho, cunha pequena nube expansiva de desfeitos cerca do chan, polo menos, na súa etapa inicial. Os tornados poden quedar escurecidos completamente por choiva ou po, e se é así, son particularmente perigosos, posto que ata os meteorólogos experimentados poderían non velos.[20]

Os tornados, no entanto, pódense manifestar de moitas formas e tamaños. As pequenas e relativamente débiles trombas terrestres, por exemplo, non poden verse máis que como un pequeno remuiño de po sobre o chan. Aínda que o embude de condensación pode non estenderse desde o chan, se os ventos asociados na superficie superan os 64 km/h, a circulación é considerada un tornado.[12] Un tornado cunha forma case cilíndrica e altura relativamente baixa en ocasións é chamado en inglés stovepipe tornado (literalmente, «tornado conducto de estufa»).[21] Tornados grandes cun só vórtice poden verse como enormes cuñas enterradas na terra, e polo tanto coñéceselles como «tornados en cuña».[22] Un destes tornados pode ser tan ancho que pareza ser un grupo de nubes escuras, sendo ata máis ancho que a distancia entre a base da nube e o chan. Aínda observadores de tormentas experimentados poden ter dificultades para diferenciar un tornado en cuña e unha nube baixa á distancia. Moitos dos tornados máis grandes, aínda que non todos, son en cuña.[23]

Un tornado en corda na súa fase de disipación en Tecumseh, Oklahoma.

Os tornados na súa etapa de disipación poden parecer tubos estreitos ou cordas, e con frecuencia rízanse ou torcense en formas complexas. Dise que estes tornados están na súa «fase de corda», ou converténdose nun «tornado en corda». Cando toman esta forma, a lonxitude da súa embude increméntase, o que forza aos ventos dentro do mesmo a debilitarse debido á conservación do momento angular.[24] Os tornados con múltiples vórtices, pola súa banda, poden parecer unha familia de remuiños xirando ao redor dun centro común, ou poden quedar completamente escurecidos pola condensación, o po e os desfeitos, aparentando ser un só embude.[25]

Nos Estados Unidos, en termo medio os tornados miden preto de 150 m de ancho e percorren uns 8 km en contacto co chan.[20] De calquera forma, hai un amplo rango de tamaños de tornados. Os tornados débiles, ou os tornados fortes en fase de disipación, poden ser sumamente estreitos, ás veces apenas cuns cantos metros de ancho. Unha vez reportouse un tornado que tiña unha zona de destrución de soamente 2 m de lonxitude.[20] Doutra banda, os tornados en cuña poden ter unha zona de destrución de 1,5 km de ancho, ou ata máis. Un tornado que afectou Hallam, Nebraska, o 22 de maio de 2004, chegou nun punto a medir 4 km de ancho ao nivel do chan.[26]

En termos de lonxitude do seu percorrido, o tornado triestatal de 1925 (Tri-State Tornado), que afectou partes de Misuri, Illinois e Indiana o 18 de marzo de 1925, oficialmente mantívose en contacto co chan continuamente o largo de 352 km.[27] Moitos tornados que aparentan ter percorridos de 160 km ou máis en realidade son unha familia de tornados formados rápidamente de forma sucesiva; no entanto, non hai probas concretas de que isto ocorrese no caso do Tornado Triestatal.[18]

Aparencia[editar | editar a fonte]

Os tornados poden ser dunha gran variedade de cores, dependendo do ambiente no que se formen. Aqueles que se desenvolven nunha contorna seca poden ser prácticamente invisibles, apenas distinguibles só grazas aos desfeitos en circulación na base do embude. Os embudes de condensación que levantan poucos desfeitos ou non os levantan poden ser grises ou brancos. Ao viaxar por encima dun corpo de auga, como o fan as trombas mariñas, poden volverse moi brancos ou ata azuis. Os embudes que se moven lentamente, consumindo grandes cantidades de desfeitos e terra, xeralmente son máis escuros, tomando a cor dos desfeitos. Pola súa banda, os tornados nas Grandes Chairas poden volverse vermellos debido a tintura avermellada da terra, e os tornados en zonas montañosas poden viaxar sobre terreos cubertos de neve, volvéndose dun branco brillante.[20]

Fotografía do tornado de Waurika, Oklahoma do 30 de maio de 1976, tomadas case ao mesmo tempo por dous fotógrafos. Na foto superior, o tornado está iluminado de fronte, co sol detrás da cámara, polo que o embude vese case branco. Na imaxe inferior, onde a cámara está na dirección oposta, o tornado queda iluminado pola súa banda traseira, co sol detrás das nubes, dándolle un aspecto escuro.[28]

Un factor importante que determina a aparencia dun tornado son as condicións de iluminación. Un tornado que estea sendo iluminado pola súa banda posterior (visto co sol por detrás del) vese moi escuro. O mesmo tornado, visto co sol ás costas do observador, pode verse gris ou branco brillante. Os tornados que se forman durante o ocaso poden ser de moitas cores diferentes, presentando tons de amarelo, laranxa e rosa.[29]

Algúns factores que poden reducir a visibilidade dos tornados son o po levantado polos ventos da tormenta, forte choiva ou sarabia e a escuridade da noite. Os tornados que ocorren baixo estas condicións son particularmente perigosos, xa que soamente as observacións dun radar meteorolóxico, ou posiblemente o ruído que producen ao aproximarse, serven como advertencia para aqueles que se atopan no seu camiño. De calquera forma, a maioría dos tornados fortes fórmanse baixo a base da corrente ascendente da tormenta, a cal está libre de choiva,[30] permitindo que sexan visibles.[31] Ademais, a maioría dos tornados ocorren durante a tarde, cando o sol pode penetrar incluso as nubes máis densas.[18] Do mesmo xeito, os tornados nocturnos xeralmente son iluminados debido á frecuente aparición de raios.

Hai evidencias, incluíndo imaxes de radares móbiles Doppler on Wheels e informes de testemuñas, de que a maioría dos tornados teñen un centro despexado e acougado onde a presión é extremadamente baixa, de forma semellante ao ollo dos ciclóns tropicais. Esta área estaría despexada (posiblemente chea de po), con ventos relativamente acougados, e sería moi escura, xa que a luz sería bloqueada polos escombros xirando no exterior do tornado. Aqueles que aseguran ver o interior dun tornado din habelo logrado grazas á iluminación dun raio.[32][33][34]

Rotación[editar | editar a fonte]

Os tornados están formados por dous tipos de movementos verticais do aire: un anticiclónico con xiro horario, formado polo aire frío e seco que descende diminuíndo o seu radio e polo tanto, aumentando a súa velocidade de xiro, e outro ascendente, que constitúe un área ciclónica, cuxo radio de acción vai aumentando en espiral ao ir ascendendo en sentido contrario ás agullas do reloxo no hemisferio norte, e no sentido das agullas do reloxo no hemisferio sur. Ao contrario do que sucede coa especie de embude anticiclónico descendente, a medida que ascende o aire quente vaise ensanchando, co que perde velocidade e, obviamente, enerxía. As supercelas e os tornados xiran ciclónicamente en simulacións numéricas ata cando o efecto Coriolis é ignorado.[35][36] Os tornados e mesociclóns de baixo nivel deben o seu rotación a procesos complexos dentro da supercela e o medio ambiente.[37]

Os tornados e o efecto Coriolis[editar | editar a fonte]

Non obstante o que se indicou, tanto a rotación ascendente cara á esquerda no hemisferio norte como a descendente cara á dereita tamén no hemisferio norte, así como a formación dos tornados tipo corda e o seu desprazamento na súa traxectoria superficial débense ao efecto de Coriolis. Iso débese á gran dimensión vertical dos tornados, en comparación coa súa anchura na superficie: a velocidade de rotación terrestre aos 30° de latitude é de 404 m/s como sinala Antonio Gil Olcina.[38] Como resulta lóxico, esta velocidade xera un efecto intenso na superficie, onde a fricción fai xirar a columna de aire cara á dereita (de novo no hemisferio norte) mentres que en altura, dita velocidade é moito menor ao ter a columna ou embude un diámetro moito maior.

Todos os tornados comezan xirando en dirección anticiclónica e están formados por unha corrente vertical de aire frío e seco que descende en forma dunha espiral que vai diminuíndo o seu radio de xiro ao ir baixando, co que aumenta considerablemente a súa velocidade de rotación e dá orixe en compensación, a unha espiral ascendente de aire quente e seco pero que forma rápidamente unha nube embude ao arrefriarse rápidamente ese aire xirando de xeito ciclónico, é dicir, antihoraria no hemisferio norte. A existencia de dous remuiños simultáneos xirando en sentido oposto no mesmo punto é o que explica a asimetría dun tornado: sempre ten unha parte aberta, sen nube de condensación a baixa altura (por onde descende o aire frío e seco) e outra por onde ascende o aire quente e húmido que, eventualmente, pode alcanzar a nube formando unha nube embude polo aumento do diámetro de xiro. Xeralmente, só sistemas tan débiles como as trombas terrestres e os gustnados poden rotar anticiclónicamente, e usualmente só o fan aqueles que se forman no lado anticiclónico da corrente descendente do flanco traseiro nunha supercela ciclónica.[39]

No entanto, en raros casos, os tornados anticiclónicos fórmanse en asociación co mesoanticiclón dunha supercélula anticiclónica -da mesma forma que un típico tornado ciclónico- ou como un tornado acompañante, xa sexa como un tornado satélite ou asociado con circulacións anticiclónicas dentro dunha supercela.[40]

Son e sismoloxía[editar | editar a fonte]

Os sons producidos por un tornado son provocados por múltiples mecanismos. Ao longo do tempo reportáronse varios sons producidos por tornados, frecuentemente comparados con sons familiares para as testemuñas e xeralmente como algunha variación dun estrondo. Sons que son reportados con frecuencia inclúen un tren de carga, rápidos ou fervenzas, un motor a reacción ou combinacións destes. Moitos tornados non son audibles a gran distancia; a natureza e distancia de propagación do son depende das condicións atmosféricas e tipograficas.

Os ventos do vórtice do tornado e dos turbulentos remuiños constituentes, así como a interacción das correntes de aire coa superficie e os desfeitos, contribúen á creación de sons. As nubes embude tamén producen sons. Reportouse que as nubes embude e pequenos tornados fan sons como de chifridos, pitidos, murmullos ou zumbidos de innumerables abellas, ou electricidade, mentres que tamén se reporta que moitos tornados producen un ruído xordo grave e continuo, ou un son irregular.[41]

Unha imaxe dun tornado que mostra a xeración dos tipos e fontes de infrasóns no vórtice do tornado; feito pola Earth System Research Laboratory

Xa que moitos tornados son audibles únicamente cando están moi preto, o ruído non é unha advertencia fiable dun tornado. Ademais, calquera vento forte, incluso unha grainzada severa ou o continuo tronar de raios nunha tormenta eléctrica, poden producir un estrondo similar ao dos tornados.[42]

Os tornados tamén producen marcas infrasónicas inaudibles.[43] A diferenza das audibles, as marcas inaudibles dos tornados foron illadas; debido á propagación a longa distancia das ondas sonoras de baixa frecuencia, estase intentando desenvolver aparellos para a predicción e detección de tornados que ademais sirvan para comprender a súa morfoloxía, dinámica e formación.[44] Os tornados ademais producen unha marca sísmica detectable, e continúan as investigacións para illala e entender o seu proceso.[45]

Electromagnetismo, raios e outros efectos[editar | editar a fonte]

Os tornados emiten no espectro electromagnético, e detectáronse emisións de sinais radio atmosféricas e de campo eléctrico.[44][46][47] Tamén se observarón correlacións entre tornados e patróns da actividade dos raios. As tormentas tornádicas non conteñen máis raios que outras tormentas e algunhas celas tornádicas nunca os producen. Xeralmente, a actividade de raios que van da nube ao chan (cloud-to-ground, ou CG) decrece cando un tornado alcanza a superficie e regresa ao seu nivel normal cando o tornado se disipa. En moitos casos, tornados e tormentas eléctricas de gran intensidade exhiben un incremento e dominancia anómala de polaridade positiva nas descargas de tipo CG.[48] O electromagnetismo e os raios teñen pouco ou nada que ver directamente con aquilo que provoca a aparición de tornados (xa que estes son basicamente un fenómeno termodinámico), aínda que posiblemente hai conexións coa tormenta e o ambiente afectando a ambos os fenómenos.

No pasado reportouse presenza de luminosidade, e é probable que se deba a confusión nas identificacións con fontes luminosas externas como raios, luces urbanas e escintileos de instalacións eléctricas danadas, xa que as fontes internas de cando en cando son reportadas e non se sabe que sexan documentadas. Ademais dos ventos, os tornados tamén presentan cambios en variables atmosféricas como temperatura, humidade e presión. Por exemplo, o 24 de xuño de 2003, preto de Manchester (Dakota do Sur), unha investigación rexistrou un déficit de presión de 100 mbar. A presión diminuíu gradualmente a medida que o vórtice se achegaba e logo baixou extremadamente rápido a 850 mbar no centro do violento tornado antes de aumentar rápidamente ao afastarse o vórtice, resultando nunha gráfica da presión en forma de «V». Ao mesmo tempo, a temperatura tende a decrecer e o contido de humidade a aumentar na veciñanza dun tornado.[49]

Ciclo de vida[editar | editar a fonte]

Esta secuencia de imaxes mostra o nacemento dun tornado. Primeiro, fórmase o remuiño con aire seco e frío que descende do bordo da nube nunha espiral con sentido horario. Os efectos deste remuiño poden verse na nube de po no chan na imaxe superior. Á súa vez, devandito remuiño xera inmediatamente unha espiral ascendente en sentido antihorario, espiral que dá orixe ao enfriamento do aire e á posterior condensación formando o embude nuboso. Este tornado, formado preto de Dimmitt, Texas, foi un dos tornados violentos mellor observados na historia.

Condicións de formación[editar | editar a fonte]

Este tipo de meteoros fórmanse nunhas condicións climáticas determinadas. Normalmente xéranse durante tormentas eléctricas, días de nubosidade e chuvia. Un tornado pode crearse en calquera momento do día e sen que de indicios previos da súa inminente aparición.

A súa orixe é na terra, aínda que se poden formar no mar (a pesar de que iso non sería o máis usual).

Relación coa supercela[editar | editar a fonte]

Os tornados xeralmente desenvólvense a partir dun tipo de tormentas coñecidas como supercelas.[50] As supercelas conteñen mesociclóns, que son un área de rotación organizada de aire que se localiza na atmosfera, de entre 2 a 10 km de ancho. Ademais de tornados, son comúns en tales tormentas choivas intensas, raios, fortes ráfagas de vento e graínzo. Aínda que a maioría dos tornados, particularmente os máis fortes (do EF3 ao EF5 segundo a Escala Fujita-Pearson), derívanse de supercelas, tamén algúns podense formar a partir doutras circulacións de aire, e polo tanto son denominados tornados non supercelulares. Este tipo de tornados, no entanto, adoitan ser de menor intensidade.[51]

Danos persoais e materias dos tornados[editar | editar a fonte]

Os tornados a pesar de ser aparentemente moi destrutivos en realidade non o son tanto a nivel humano, posto que as vítimas (se é que as hai) son polo xeral feridos leves. Porén, os danos materiais son moitos: dende a destrución de casas en cuestión de segundos, granxas, edificios, rañaceos, hoteis, ata pontes, postes de luz etc. Polo tanto os danos económicos son moito maiores cós humanos.

Os danos dun tornado mídense pola escala Fujita-Pearson mellorada, que substituíu en febreiro de 2007 a escala Fujita-Pearson.

Zonas de maior vulnerabilidade[editar | editar a fonte]

O lugar do mundo onde se rexistraron máis tornados, e onde estes fenómenos son moi usuais, é nos Estados Unidos, sobre todo nos estados do centro de USA: en Florida, Texas, Oklahoma, Utah, Arizona, Kansas, Nebraska, Nuevo México... Onde os tornados son moi usuais durante todo o ano.

Un tornado de terra preto North Platte, Nebraska, EEUU o 22 de maio de 2004.
Inferno de po en Johnsonville, Carolina do Sur, EEUU.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Glossary of Meteorology (2000). «Waterspout» (en inglés). American Meteorological Society. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  2. National Weather Service (3 de febreiro de 2009). «15 January 2009: Lake Champlain Sea Smoke, Steam Devils, and Waterspout: Chapters IV and V» (en inglés). Administración Nacional Oceánica y Atmosférica. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  3. Perkins, Sid (11 de maio de 2002). «Tornado Alley, USA». Science News (en inglés). p. 296–298. Arquivado dende o orixinal o 25 de agosto de 2006. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  4. Macías Medrano, Jesús Manuel. «Descubriendo tornados en México» (PDF). Diccionario Temático CIESAS (en español). Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  5. «Modelado Numérico de Tornados.» (PDF) (en español). 2011. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  6. «Tornado: Global occurrence» (en inglés). Encyclopædia Britannica Online. 2009. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  7. «High rise building: greater than 20 stories (HROB)» (en inglés). Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  8. Meaden, Terrance (2004). «Wind Scales: Beaufort, T — Scale, and Fujita's Scale» (en inglés). Tornado and Storm Research Organisation. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  9. «Enhanced F Scale for Tornado Damage». Storm Prediction Center (en inglés). Administración Nacional Oceánica y Atmosférica. 1 de febreiro de 2007. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  10. 10,0 10,1 10,2 «funnel cloud». Glossary of Meteorology (en inglés). American Meteorological Society. 2000. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  11. 11,0 11,1 11,2 Edwards, Roger (4 de abril de 2006). «The Online Tornado FAQ». Servicio Meteorolóxico Nacional (en inglés). Administración Nacional Oceánica y Atmosférica. Consultado o 26 de xullo do2015. 
  12. 12,0 12,1 Doswell, Moller, Anderson et al. (2005). «Advanced Spotters' Field Guide» (PDF) (en inglés). Departamento de Comercio dos Estados Unidos. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  13. Doswell, Charles A. (1 de outubro do 2001). «What is a tornado?» (en inglés). Instituto Cooperativo de Estudos Meteorolóxicos de Mesoescala. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  14. Renno, Nilton O. (2008). «A thermodynamically general theory for convective vortices» (PDF). Tellus A (en inglés) 60 (4): 688-699. doi:10.1111/j.1600-0870.2008.00331.x. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  15. «Tornados y Trombas». PortalCiencia. Consultado o 6 de abril de 2010. 
  16. Williams, Greg (28 de setembro de 2006). «Frequently Asked Questions regarding tornadic activity» (en inglés). East Tennessee Skywarn. Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  17. Alerta Tierra. «Formación de tornados» (en español). Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  18. 18,0 18,1 18,2 Grazulis, Thomas P. Significant Tornadoes 1680–1991 (en inglés). St. Johnsbury, VT: The Tornado Project of Environmental Films. ISBN 1-879362-03-1.  Parámetro descoñecido |datha= ignorado (Axuda)
  19. Schneider, Russell S.; Brooks, Harold E. y Schaefer, Joseph T. (2004). «Tornado Outbreak Day Sequences: Historic Events and Climatology (1875–2003)» (PDF) (en inglés). Consultado o 26 de xullo do 2015. 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Lyons, Walter A. (1997). «Tornadoes». The Handy Weather Answer Book (en inglés) (2ª ed.). Detroit, Michigan: Visible Ink press. pp. 175–200. ISBN 0-7876-1034-8. 
  21. Edwards, Roger (2004). «Stovepipe Tornado» (en inglés). SkyPix. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  22. «Términos de la S a la Z». Diccionario de Términos Meteorológicos (en español). Cazatormentas.net. 27 de xaneiro de 2010. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  23. Edwards, Roger. «Wedge Tornado». Servicio Meteorológico Nacional (en inglés). Administración Nacional Oceánica e Atmosférica. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  24. [[Bible of Weather Forecasting|Singer, Oscar]] Comprobe o valor de |ligazónautor= (Axuda) (maio-xullo de 1985). «27.0.0 General Laws Influencing the Creation of Bands of Strong Bands» (en inglés) 1 (4). Singer Press. pp. 57–58. ISSN 0749-3584. 
  25. Edwards, Roger. «Rope Tornado». Servicio Meteorológico Nacional (en inglés). Administración Nacional Oceánica e Atmosférica. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  26. «Hallam Nebraska Tornado». Servicio Meteorológico Nacional (en inglés). Administración Nacional Oceánica y Atmosférica. 2 de outubro de 2005. Consultado o 15 de novembro de 2009. 
  27. Galvin, John (31 de xullo de 2007). «Tri-State Tornado: Missouri, Illinois, Indiana, March 1925» (en inglés). Popular Mechanics. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  28. Edwards, Roger. «Public Domain Tornado Images» (en inglés). National Severe Storms Laboratory. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  29. Moore, Gene. «Tornadoes - Many Are Different From What Dorothy Saw» (en inglés). Chase Day. Consultado o 1 de agosto do 2015. 
  30. «The Basics of Storm Spotting». Servicio Meteorológico Nacional (en inglés). Administración Nacional Oceánica y Atmosférica. 15 de xaneiro de 2009. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  31. «Tornado Factory — Giant Simulator Probes Killer Twisters». Popular Science (en inglés) 213 (1): 77. 1978. ISSN 0161-7370. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  32. Monastersky, R. (15 de maio de 1999). «Oklahoma Tornado Sets Wind Record». Science News (en inglés) 155 (20): 308. Consultado o 6 de octubre de 2009. 
  33. Justice, Alonzo A. (mayo de 1930). «Seeing the Inside of a Tornado» (PDF). Monthly Weather Review (en inglés) (American Meteorological Society): 205-206. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  34. Hall, Roy S. (2003). «Inside a Texas Tornado». Tornadoes (en inglés). Farmington Hills, MI: Greenhaven Press. p. 59–65. ISBN 0-7377-1473-5. 
  35. Davies-Jones, Robert (outubro de 1984). «Streamwise Vorticity: The Origin of Updraft Rotation in Supercell Storms». Journal of the Atmospheric Sciences (en inglés) (American Meteorological Society) 41 (20): 2991-3006. doi:10.1175/1520-0469(1984)041<2991:SVTOOU>2.0.CO;2. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  36. Rotunno, Richard; Klemp, Joseph (febreiro de 1985). «On the Rotation and Propagation of Simulated Supercell Thunderstorms». Journal of the Atmospheric Sciences (en inglés) (American Meteorological Society) 42 (3): 271-292. doi:10.1175/1520-0469(1985)042<0271:OTRAPO>2.0.CO;2. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  37. Wicker, Louis J.; Wilhelmson, Robert B. (agosto de 1995). «Simulation and Analysis of Tornado Development and Decay within a Three-Dimensional Supercell Thunderstorm». Journal of the Atmospheric Sciences (en inglés) (American Meteorological Society) 52 (15): 2675–2703. doi:10.1175/1520-0469(1995)052<2675:SAAOTD>2.0.CO;2. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  38. Antonio Gil Olcina: Climatología. En: Vicente Bielza de Ory, Editor. Geografía General I. Introducción y Geografía física. Madrid: Taurus Ediciones, 1984, 3a edición, 1993, p. 219
  39. Forbes, Greg (26 de abril de 2006). «Anticyclonic Tornado at El Reno, OK» (en inglés). The Weather Channel. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  40. Monteverdi, John (25 de xaneiro de 2003). «Sunnyvale and Los Altos, CA Tornadoes» (en inglés). Universidade Estatal de San Francisco, Departamento de Xeociencias, Gráficas Climáticas e Laboratorio de Simulación. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  41. Abdullah, Abdul (abril de 1966). «The "Musical" Sound Emitted by a Tornado...». Monthly Weather Review (en inglés) (American Meteorological Society) 94 (4): 213-220. doi:10.1175/1520-0493(1966)094<0213:TMSEBA>2.3.CO;2. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  42. Hoadley, David (31 de marzo de 1983). «Tornado Sound Experiences». Storm Track (en inglés) 6 (3): 5-9. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  43. Bedard, A. J. (xaneiro de 2005). «Low-Frequency Atmospheric Acoustic Energy Associated with Vortices Produced by Thunderstorms». Monthly Weather Review (en inglés) (American Meteorological Society) 133 (1): 241-263. doi:10.1175/MWR-2851.1. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  44. 44,0 44,1 Bluestein, Howard (27 de outubro de 1998). «A History of Severe-Storm-Intercept Field Programs». Weather and Forecasting (en inglés) (American Meteorological Society) 14 (4): 558–577. doi:10.1175/1520-0434(1999)014<0558:AHOSSI>2.0.CO;2. 
  45. Tatom, Frank; Knupp, Kevin R. y Vitto, Stanley J. (febreiro de 1995). «Tornado Detection Based on Seismic Signal». Journal of Applied Meteorology (en inglés) (American Meteorological Society) 34 (2): 572–582. doi:10.1175/1520-0450(1995)034<0572:TDBOSS>2.0.CO;2. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  46. Leeman, John R.; Schmitter, E.D. (abril de 2009). «Electric signals generated by tornados». Atmospheric Research (en inglés) (ScienceDirect) 92 (2): 277–279. doi:10.1016/j.atmosres.2008.10.029. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  47. Samaras, Tim M. «A historical perspective of In-Situ observations within Tornado Cores» (en inglés). Hyannis, MA: American Meteorological Society. Consultado o 2 de agosto do 2015.  Parámetro descoñecido |daa= ignorado (Axuda)
  48. Perez, Antony H.; Wicker, Louis J. y Orville, Richard E. (setembro de 1997). «Characteristics of Cloud-to-Ground Lightning Associated with Violent Tornadoes». Weather and Forecasting (en inglés) (American Meteorological Society) 12 (3): 428–437. doi:10.1175/1520-0434(1997)012<0428:COCTGL>2.0.CO;2. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  49. Lee, Julian J.; Samaras, Timothy P. y Young, Carl R. (7 de outubro de 2004). «Pressure measurements at the ground in an F-4 tornado» (en inglés). Hyannis, MA: American Meteorological Society. Consultado o 2 de agosto do 2015. 
  50. Ventanas al Universo. «Cómo se forma un Tornado» (en español). University Corporation for Atmospheric Research. Consultado o 2 de agosto do 2015.  Parámetro descoñecido |daa= ignorado (Axuda)
  51. «Tornados en México y EU» (HTML) (en español). Noticieros Televisa. Consultado o 2 de agosto do 2015. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]