Catástrofe natural

Catástrofe natural
Instancia de tipo de incidente modo de falla  Subclase de risco natural perturbación ambiental fonte de risco fenómeno natural desastre  Causa de dano á propiedade dano Q1735639  Causado por quecemento global perigo  Lista do elemento lista de desastres naturais segundo o número de vítimas mortais
Características  Manifestación de risco natural
Fontes e ligazóns Freebase /m/0g2k1 MeSH D000077587 OpenAlex C166566181 e C2777207567  Descrito pola fonte Metropolitan Museum of Art Tagging Vocabulary
Wikidata C:Commons

Avalancha.

Unha catástrofe natural ou desastre natural é unha alteración grave do funcionamento dunha comunidade ou sociedade provocada por un fenómeno perigoso de orixe natural, en interacción coa exposición, a vulnerabilidade e a capacidade de resposta da poboación. Pode producir perdas humanas, materiais, económicas e ambientais. A intensidade do fenómeno non determina por si soa o desastre: os efectos dependen tamén das condicións sociais, das infraestruturas e dos medios dispoñibles para afrontalo.

As ameazas naturais inclúen fenómenos xeolóxicos, hidrometeorolóxicos e biolóxicos. Poden aparecer de maneira súbita, como os terremotos e as inundacións repentinas, ou desenvolverse de forma gradual, como as secas. Algunhas ameazas teñen unha orixe socionatural, resultado da interacción entre procesos naturais e actividades humanas, entre elas a degradación ambiental e o cambio climático.

Tipos de catástrofes naturais

A continuación descríbense as catástrofes máis recorrentes no planeta:

Avalancha

Unha avalancha é unha masa de neve que se despraza ladeira abaixo. Pode ameazar as persoas e as actividades nas zonas de montaña. O recoñecemento do terreo exposto e a avaliación das condicións da neve forman parte da prevención destes accidentes.

Calor

Unha vaga de calor é un período no que se acumula calor excesiva durante unha sucesión de días e noites infrecuentemente cálidos para o lugar. A súa duración e intensidade, a adaptación da poboación e as condicións da vivenda determinan os efectos sobre a saúde. As altas temperaturas dificultan a regulación térmica do corpo e poden causar esgotamento e golpe de calor, así como agravar enfermidades cardiovasculares, respiratorias e renais.

O risco é maior para persoas de idade avanzada, persoas con enfermidades crónicas e quen realiza traballo físico ao aire libre. A perda de zonas verdes e determinados materiais de construción poden aumentar a exposición nas cidades. As vagas de calor tamén poden afectar o subministración eléctrico e a actividade dos servizos sanitarios. A OMS sinala que o cambio climático está a incrementar a frecuencia, duración e intensidade destes episodios.

Corremento de lodo

Os corrementos de lodo e fluxos de detritos son movementos de materiais ladeira abaixo. Poden desencadearse por chuvias, desxeo ou alteracións da auga e do solo. Forman parte do conxunto de movementos de ladeira e non deben confundirse exclusivamente con fenómenos volcánicos.

Corremento de terra

Corremento de terra.

Un corremento de terra é o movemento de rochas, detritos ou solo ladeira abaixo baixo a acción da gravidade. Inclúe diferentes formas de movemento, como caídas, derrubamentos, deslizamentos e fluxos. Prodúcese cando as forzas que favorecen o movemento superan a resistencia dos materiais da ladeira.

Pode desencadearse por chuvias, desxeo, variacións do nivel da auga, erosión, cambios na auga subterránea, terremotos, actividade volcánica ou intervencións humanas. Os fluxos de detritos e lama constitúen unha das súas formas. Os movementos submarinos tamén poden desprazar grandes volumes de auga e provocar tsunamis.

Enfermidades

Virus da gripe.

As epidemias son aumentos do número de casos dunha enfermidade por riba do esperado nunha poboación e nun lugar determinados. Unha pandemia é unha epidemia que se estende por varios países ou continentes e afecta habitualmente a un gran número de persoas. Estas ameazas biolóxicas poden alterar gravemente o funcionamento da sociedade; a súa extensión depende das relacións entre o axente, as persoas susceptibles e os mecanismos de transmisión.

Erupción límnica

Unha erupción límnica é unha liberación repentina de gases acumulados nas augas profundas dun lago. O dióxido de carbono pode formar unha nube asfixiante nas zonas próximas. O 15 de agosto de 1984 produciuse unha emisión mortal de gas no lago Monoun, no Camerún, que causou a morte de 37 persoas. A investigación identificou unha acumulación de CO₂ nas augas profundas e relacionou o episodio coa alteración da estratificación do lago.

Outro desastre deste tipo ocorreu no lago Nyos, tamén no Camerún, o 21 de agosto de 1986. O estudo destes episodios require coñecer a composición dos gases e as condicións que permiten a súa acumulación e posterior liberación.

Erupción volcánica

Erupción do Monte Santa Helena.

As erupcións volcánicas poden expulsar cinza á atmosfera, producir coladas de lava e contaminar as reservas de auga. Os perigos non se limitan á erupción: nun volcán tamén poden producirse corrementos de terra sen actividade eruptiva. A observación dos volcáns, a avaliación das ameazas e a coordinación dos plans de resposta permiten reducir os efectos sobre a poboación e a economía.

Frío

A exposición ao frío extremo pode causar conxelación e hipotermia. Esta última ocorre cando o corpo perde calor máis rápido do que pode producila. O vento acelera a perda de calor e aumenta o perigo para a pel exposta, especialmente nas mans e nos pés. O risco depende das condicións meteorolóxicas e da duración e protección fronte á exposición.

Saraiba

Treboada de Saraiba.

A saraiba é unha precipitación formada por bólas ou anacos de xeo, separados ou unidos en masas irregulares. Adoita asociarse ás treboadas. O tamaño dos anacos é un dos criterios empregados para avaliar a gravidade dunha treboada, xunto coa intensidade do vento e a presenza de tornados.

Fame negra

A fame negra é unha situación extrema de inseguridade alimentaria, que pode resultar da combinación de conflitos, fenómenos meteorolóxicos e dificultades de acceso aos alimentos. Non constitúe necesariamente un desastre de orixe natural. A Clasificación Integrada da Seguridade Alimentaria (IPC) distingue a catástrofe alimentaria dun fogar da declaración de fame nunha zona: esta última require limiares de privación de alimentos, desnutrición aguda e mortalidade.

Afundimento de terra

O afundimento de terra pode producirse de maneira gradual ou como un derrubamento súbito da superficie. As dolinas son depresións asociadas á eliminación de materiais baixo o chan e á disolución de rochas, particularmente en terreos carsticos. A extracción de materiais ou de auga subterránea tamén pode contribuír á subsidencia. Por iso, a orixe e a velocidade do afundimento deben distinguirse ao avaliar os riscos.

Furacán

Furacán Iván.

Un furacán é un ciclón tropical cuxos ventos máximos sostidos alcanzan os 119 km/h. A denominación varía segundo a rexión: fálase de furacáns no Atlántico norte e de tifóns no Pacífico noroccidental. A escala de Saffir-Simpson clasifica os furacáns en cinco categorías segundo a velocidade do vento, pero non incorpora todos os seus perigos, como a inundación causada pola chuvia ou pola subida do mar.

Impacto astronómico

Asteroide 243 Ida.

Os asteroides e cometas que pasan preto da órbita terrestre poden presentar un risco de impacto coa Terra. Os pequenos asteroides entran na atmosfera con frecuencia e poden desintegrarse ou producir meteoritos; os impactos de corpos grandes capaces de causar danos importantes son moito menos frecuentes. A defensa planetaria abrangue a detección e o seguimento destes obxectos, a avaliación das súas órbitas e o estudo de técnicas para desviar unha ameaza.

Lumes

Lume forestal.

Os lumes forestais poden causar queimaduras, lesións, mortes e perda de vivendas e ecosistemas. O seu impacto sanitario esténdese máis alá da área queimada: o fume pode percorrer milleiros de quilómetros e empeorar a calidade do aire noutras rexións. Contén partículas e gases que afectan especialmente ás persoas con enfermidades respiratorias, aos nenos e ás persoas de idade avanzada.

Inundación

Río Skawa desbordado, Polonia, 2001.

Unha inundación é a ocupación pola auga de terreos que habitualmente permanecen secos. Pode deberse a precipitacións intensas, ao desxeo rápido ou ao aumento do nivel mariño durante temporais. As inundacións repentinas elevan rapidamente o nivel da auga; as fluviais prodúcense cando os ríos superan a capacidade das súas canles, e as costeiras poden asociarse a ciclóns e tsunamis.

Ademais de provocar afogamentos e lesións, as inundacións danan vivendas, estradas, cultivos e infraestruturas sanitarias. A perda de abastecemento e de saneamento pode prolongar os seus efectos máis alá do episodio. As persoas que viven en chairas inundables, edificios pouco resistentes ou lugares sen sistemas de aviso presentan maior vulnerabilidade.

Tromba de auga

Trombas de auga preto das Bahamas.

As trombas de auga son fenómenos semellantes a tornados sobre a auga. Distínguense as asociadas a treboadas fortes e as que se forman en condicións relativamente tranquilas baixo nubes en desenvolvemento. As primeiras poden formarse sobre a auga ou proceder dun tornado que se despraza desde terra. Ambas poden ser perigosas para as embarcacións; algunhas causan danos se chegan á costa.

Seca

Unha seca é un período prolongado de precipitación insuficiente que pode provocar escaseza de auga. É un fenómeno de evolución lenta, con efectos na agricultura, a gandería, a economía, a enerxía e os ecosistemas. A súa gravidade depende tanto da duración do déficit como da demanda de auga e dos recursos dispoñibles.

A perda de colleitas pode reducir os alimentos e os ingresos, mentres que a falta de auga afecta a hixiene e o saneamento. As secas tamén poden favorecer os incendios forestais e as treboadas de po. Os seus efectos sobre a saúde inclúen desnutrición, maior risco de enfermidades infecciosas e problemas de saúde mental, así como interrupcións nos servizos sanitarios.

Terremoto

Terremoto de San Francisco en 1906.

Un terremoto pode producirse cando unha falla desliza bruscamente e libera enerxía en ondas que percorren a codia terrestre. O movemento continuado das placas pode acumular tensión nas fallas ata superar a resistencia por fricción.

Os terremotos e os seus efectos secundarios poden causar movementos de ladeira. Estes movementos, cando ocorren baixo a auga e desprazan un volume suficiente, tamén poden xerar tsunamis. Os efectos sobre as persoas dependen da exposición e vulnerabilidade das construcións e das comunidades, ademais da intensidade do fenómeno.

Treboada

As treboadas poden combinar diferentes perigos, como raios, vento forte, saraiba e tornados. Os servizos meteorolóxicos avalían estes compoñentes para emitir avisos; unha treboada non implica que todos eles se produzan simultaneamente. A comunicación do tipo de perigo permite adoptar medidas de protección adecuadas.

Treboada de po

Treboada de area.

Unha treboada de po ocorre cando ventos fortes levantan po e partículas do chan e os transportan pola atmosfera. É frecuente en rexións secas, con pouca vexetación, nas que o vento pode mobilizar o material superficial. As correntes de aire asociadas ás treboadas poden formar unha parede de po que avanza rapidamente.

A redución repentina da visibilidade pode causar accidentes de tráfico e interromper a navegación aérea. A inhalación de partículas afecta especialmente ás persoas con enfermidades respiratorias, como a asma. O po pode permanecer suspendido e producir efectos despois de rematar o episodio de vento. A observación mediante satélites axuda a detectar estes fenómenos e emitir alertas.

Treboada eléctrica

Treboada eléctrica.

Unha treboada eléctrica é un fenómeno atmosférico acompañado de raios e tronos. A formación de treboadas require humidade, un mecanismo que eleve o aire e inestabilidade atmosférica. O aire húmido ascende, arrefría e condensa, e pode continuar elevándose cando é máis quente ca o ambiente que o rodea.

As descargas eléctricas poden causar lesións mortais e danos nas instalacións. O perigo non queda limitado á zona onde chove: os raios poden alcanzar lugares afastados da precipitación. A protección require refuxios adecuados, como edificios ou vehículos pechados; unha árbore illada ou un espazo exterior non constitúen un refuxio seguro.

Treboada solar

As perturbacións de orixe solar poden producir treboadas xeomagnéticas, alteracións importantes da magnetosfera terrestre causadas polo intercambio de enerxía co vento solar. As máis intensas poden asociarse a execcións de masa coronal. Non deben confundirse todas as manifestacións da actividade solar cunha única explosión.

Estas perturbacións poden modificar a propagación dos sinais de radio, introducir erros nos sistemas de navegación por satélite e xerar correntes inducidas nas redes eléctricas. O quecemento da atmosfera superior tamén pode incrementar o arrastre dos satélites en órbita baixa. Son, polo tanto, un exemplo de perigo natural cuxos efectos poden manifestarse en infraestruturas tecnolóxicas.

Tornado

Tornado

Un tornado é unha columna de aire que xira violentamente e cuxa circulación alcanza o chan, asociada habitualmente a unha nube de tipo cumulonimbo. Pode iniciarse como unha nube en forma de funil. A observación directa e o radar permiten detectar estes fenómenos e emitir avisos, aínda que o tempo dispoñible para responder pode ser curto.

Tsunami

Tsunami do océano Índico en 2004.

Un tsunami é unha serie de ondas longas producidas polo desprazamento grande e súbito da auga. A causa máis frecuente son terremotos baixo o fondo oceánico ou preto del, aínda que tamén poden desencadealo corrementos de terra, actividade volcánica e outros fenómenos. O nome procede do xaponés e significa «onda de porto»; non está relacionado coas mareas.

As ondas propáganse desde a orixe e poden atravesar unha conca oceánica. Ao chegar á costa poden causar inundacións e correntes perigosas durante horas ou días. Non existe unha altura mínima única que defina todos os tsunamis: moitos son pequenos e non destrutivos, mentres que outros causan danos graves. O terremoto do océano Índico de 2004 produciu un dos episodios máis mortíferos da historia recente.

Megatsunami

Os grandes desprazamentos de auga causados por corrementos de rocha poden producir ondas locais de altura excepcional. O 9 de xullo de 1958, un corremento na cabeceira da baía de Lituya, en Alasca, xerou unha onda que destruíu o bosque ata unha altitude máxima de 1 720 pés, uns 524 metros. Esa cota corresponde á altura alcanzada pola auga na ladeira, non á altura dunha onda que atravesase o océano.

Onda brava

Unha onda brava ou onda errante é unha onda excepcionalmente grande e inesperada. A NOAA describe estas ondas como superiores ao dobre do tamaño das ondas circundantes. Poden chegar desde unha dirección distinta á predominante e representar un perigo para a navegación. A súa aparición non se explica por unha única causa; entre os mecanismos estudados figuran a combinación de ondas e a interacción entre ondas e correntes.

Perigosidade, exposición e vulnerabilidade

A intensidade dun fenómeno natural non determina por si soa a magnitude do desastre. A Oficina das Nacións Unidas para a Redución do Risco de Desastres distingue entre a ameaza ou fenómeno perigoso, a exposición das persoas e dos bens, a vulnerabilidade destes e a capacidade de resposta. Un terremoto nunha zona deshabitada pode non producir unha catástrofe social, mentres que un fenómeno menos intenso pode causar graves perdas nunha comunidade con construcións fráxiles ou servizos insuficientes.

A exposición comprende as persoas, vivendas, infraestruturas e actividades produtivas situadas en lugares que poden verse afectados. A súa avaliación permite identificar que elementos se atopan nunha chaira inundable, nunha costa exposta a tsunamis ou nunha ladeira inestable. Esa localización combínase coa resistencia das construcións, a situación social e a capacidade institucional para estimar o risco.

A vulnerabilidade é o conxunto de condicións físicas, sociais, económicas e ambientais que aumentan a susceptibilidade aos efectos dunha ameaza. Por iso, a análise dunha catástrofe abrangue tamén a calidade das vivendas, o acceso aos servizos, as desigualdades e as condicións ambientais. A expresión «natural» refírese á orixe do fenómeno, pero non implica que todas as perdas sexan inevitables ou alleas ás decisións humanas.

Evolución e efectos en cadea

As catástrofes poden ser de aparición súbita ou de evolución lenta. Entre as primeiras atópanse os terremotos, as erupcións volcánicas e as inundacións repentinas. As segundas desenvólvense ao longo dun período máis extenso, como ocorre coas secas, a desertificación ou determinadas epidemias. A distinción inflúe no tempo dispoñible para prepararse e na maneira de observar o inicio e o remate da emerxencia.

Os perigos poden producirse de maneira illada, simultánea ou sucesiva. Un fenómeno pode activar outro: un sismo pode desencadear un corremento de terra, e un movemento submarino pode xerar un tsunami. A avaliación multirrisco analiza estas relacións e os efectos acumulados, en vez de tratar cada fenómeno como un episodio independente.

Unha ameaza natural pode provocar tamén accidentes tecnolóxicos ao danar instalacións industriais ou outras infraestruturas. Estes efectos secundarios forman parte do risco total e poden ampliar a duración e a extensión da emerxencia. A planificación debe considerar tanto os danos directos como as interrupcións dos servizos necesarios para a resposta.

Consecuencias sociais e sanitarias

Os efectos non se limitan ao momento no que ocorre o fenómeno. Ademais das mortes e lesións inmediatas, poden interromperse o abastecemento de auga, o transporte, a atención sanitaria e os medios de vida. A UNDRR distingue o dano material inmediato do impacto máis amplo, que inclúe consecuencias económicas, ambientais e sobre o benestar físico, mental e social.

As inundacións, por exemplo, poden causar afogamentos e traumatismos, pero tamén danar redes de saneamento e instalacións de saúde. A contaminación da auga, a perda de alimentos e de aloxamento seguro e a interrupción dos servizos favorecen problemas que continúan despois de baixar as augas. A vixilancia epidemiolóxica, a restauración da atención primaria e o apoio á saúde mental forman parte da resposta sanitaria.

Nas secas, a perda de colleitas e a escaseza de auga poden reducir a dispoñibilidade de alimentos e os ingresos familiares. A desnutrición, a falta de auga para a hixiene e o desprazamento da poboación aumentan o risco de enfermidades. As consecuencias poden prolongarse despois de recuperarse as precipitacións, porque a produción agraria e os medios de vida necesitan tempo para restablecerse.

A vulnerabilidade sanitaria tamén varía entre persoas. No caso da calor extrema, a idade, o estado de saúde, o traballo ao aire libre e as condicións da vivenda inflúen na exposición e na capacidade de soportar temperaturas elevadas. As vagas de calor poden agravar enfermidades cardiovasculares e respiratorias e aumentar a presión sobre os servizos sanitarios.

Prevención e redución do risco

A redución do risco de desastres busca evitar a creación de novos riscos, reducir os xa existentes e xestionar o risco residual. Non consiste unicamente en actuar despois dunha catástrofe: abrangue políticas e medidas previas que melloran a resistencia das comunidades e dos servizos. A prevención, a preparación, a resposta e a recuperación forman parte dun proceso continuado.

Coñecemento e planificación

A análise do risco require coñecer os fenómenos que poden producirse, a súa intensidade, frecuencia e localización, así como as persoas e bens expostos. Os mapas e os estudos de vulnerabilidade permiten comparar escenarios e orientar as medidas de protección. A presenza de varios perigos nun mesmo territorio obriga a considerar as súas interaccións e os posibles efectos en cadea.

A redución das perdas depende tamén da capacidade de manter os servizos básicos. Nas inundacións, as medidas de prevención e preparación deben acompañarse dunha resposta que restaure a atención sanitaria, o abastecemento e o aloxamento. Nas secas, a coordinación entre os servizos de saúde e as organizacións de axuda é necesaria para afrontar os problemas alimentarios e o desprazamento da poboación.

Sistemas de alerta temperá

Un sistema de alerta temperá combina a observación dos perigos, a predición, a avaliación do risco, a comunicación das alertas e a preparación para actuar. Unha previsión científica por si soa non abonda: a información debe chegar ás persoas expostas e estas deben dispoñer de medios e coñecementos para responder.

A UNDRR identifica catro compoñentes interrelacionados: coñecemento do risco; detección, seguimento, análise e previsión dos perigos; difusión e comunicación das alertas; e preparación para responder. A debilidade dun deles pode impedir que o sistema protexa a poboación, mesmo cando a ameaza foi detectada correctamente.

Resiliencia e recuperación

A resiliencia é a capacidade dun sistema ou dunha comunidade exposta a perigos para resistir, absorber e adaptarse aos seus efectos e recuperarse deles, preservando ou restablecendo as súas funcións básicas. A recuperación non se mide só pola reconstrución material: tamén abrangue a continuidade dos servizos e a capacidade de afrontar novos episodios.

O Marco de Sendai para a Redución do Risco de Desastres 2015-2030 establece catro prioridades: comprender o risco; reforzar a súa gobernanza; investir na redución do risco para aumentar a resiliencia; e mellorar a preparación e a recuperación. A proposta de «reconstruír mellor» busca que a rehabilitación non reproduza as condicións de vulnerabilidade anteriores ao desastre.

Véxase tamén

Bibliografía

• Wister MJ. Setzer CJ, Barry BE. Mercer RR, Grady MA. Inhalation Studies of St. Helens Volcanic Ash in Animals: Respiratory Mechanics, Airway Reactivity and Deposition. Environmental Research 1985;36:230-240.
• Maldonado DG. Efectos de la ceniza volcánica sobre el aparato respiratorio. Memorias de un Simposio. Centro de Documentación de la Representación de OPS/OMS en el Ecuador. Catálogo 570.
• Yano E, Yokoyama Y, Higashi H, Nishii S, Maeda K, Koisumi A. Health effects of volcanic ash: a repeat study. Arch Environ Health. 1990 Nov-Dic. 45 (6): 367-73.
• Zevallos JL, Meli R, Vilchis A, Barrios L. The effects of volcanoes on health: preparedness in México. World Health Stat Q. 1996; 49(3-4):2004-8.
• Neukirch F, Pin I, Knani J y colaboradores. Prevalence of asthma and asthma-like symptoms in te Frenc cities. Respir Med 1995 Nov: 89(10): 685-92.
• Fishiwick D, Bradshaw L, Kemp T y col. Respiratory questionnaire responses: How they change with timw. N. Z. Med J 1997. Aug. 22,110 (1050): 305-07.
• Bradshaw L, Fishiwick D, Kemp T y col. Under the volcano: fire ash and asthma? N. Z. Med J 1997 Mar 28; 110(1040): 90-1.
• Seaman J, Leivesley S, Hogg C. Erupciones volcánicas en: Epidemiología de Desastres Naturales. México DF. Harla, S.A. de C.V. 1989: 141-155.
• Seaman J, Leivesley S, Hogg C. Enfermedades transmisibles e o seu control despois de catástrofes naturais. En: Epidemioloxía de Desastres Naturales. México D.F: Harla, S.A. de C.V. 1989:39-58.
• Organización Panamericana de la Salud, 1981. Los efectos del desastre sobre la salud y un enfoque de socorro. En: Publicación Científica N. 443.
• Administración sanitaria de emergencias con posterioridad a los desastres naturales. Washington, D.C.: Organización Panamericana de la Salud, 1981: 59-76.
• Beaglehole R, Bonita R, Kjellstrom ED. Epidemiología Ambiental y Laboral. En: Epidemiología Básica. Washington, D.C.: Organización Panamericana de la Salud, 1996: 123-137.

Ligazóns externas

• Sitio web del IIASA, Instituto Internacional para Análise de Sistemas Aplicados (en inglés)
• Rede de Estudos Sociais para a Prevención de Desastres de América Latina (en castelán)
• International Human Dimensions Program (IHDP) Arquivado 05 de febreiro de 2009 en Wayback Machine.
• Estratexia das Nacións Unidas para a Redución de Desastres
• Organización das Nacións Unidas de Cooperación para Axuda Humanitaria Arquivado 19 de marzo de 2018 en Wayback Machine.
• Centro Nacional de Prevención de Desastres Arquivado 16 de setembro de 2007 en Wayback Machine.
• Artigos sobre a supervivencia ante desastres, accidentes e catástrofes naturaisArquivado 27 de setembro de 2007 en Wayback Machine. (en castelán).