Lingua occitana

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Occitano
occitan
Pronuncia: [ut͡siˈta]
Outros nomes: aranés, provenzal...
Falado en: Francia, España
Rexións: Europa
Total de falantes: de 0,5 a 10 millóns[1]
Posición: 22
Familia: Indoeuropeo
 Linguas itálicas
  Linguas romances
   Linguas galorromances
    Occitano
Estatuto oficial
Lingua oficial de: Val de Arán
Regulado por: sen regulación oficial (Conselh de la Lenga Occitana)
Códigos de lingua
ISO 639-1: oc
ISO 639-2: oci (desde 1500) / pro (antes de 1500) (B)  (T)
ISO 639-3: oci
SIL: (varios)
Dialectos do Occitano
Occitania (occitano)

O occitano[2] é a lingua falada dende a Idade Media no sur da actual Francia, denominada Occitania por algúns sectores políticos e culturais, nas súas variedades dialectais. En Cataluña ademais de ser oficial no Val de Arán coa denominación de aranés, é oficial en toda a rexión dende o 9 de agosto de 2006, data de entrada en vigor do novo estatuto de autonomía.

Nome[editar | editar a fonte]

Na literatura científica, e en xeral nos usos cultos, emprégase na actualidade para denominar a lingua occitano, ou menos frecuentemente lenga d'òc, esas formas apareceron no cabo do século XIII derivadas do adverbio afirmativo òc (si), seguindo os usos empregados na Idade Media para distinguila da lingua del sì ou italiano e da langue d'oïl ou francés.

A forma provenzal designou en diversas épocas, como no século XIII e nos séculos XIX e boa parte do XX a todo o dominio lingüístico pero a partir dos anos 1960 deixou de se empregar con ese significado, designando tan só o dialecto occitano que se fala na Provenza.

Historicamente tamén se empregaron outros sinónimos de occitano como lemosino no século XIII, e que mesmo designou tamén ao catalán nos séculos XVIII e XIX pola súa filiación co occitano medieval, e que hoxe designa o dialecto occitano da rexión Limoges, e gascón nos séculos XVI, XVII e XVIII[3] que na actualidade designa o dialecto occitano de Gascuña e Bearn.

Variantes[editar | editar a fonte]

O Occitano divídese fundamentalmente en tres dialectos ou variantes: o Occitano norte (falado en Limousin, Auvernia e nos Alpes provenzais, o Occitano medio (falado no Languedoc) e o Gascón (falado na Aquitania)[4]. O Aranés, falado na Val de Arán, derívase do gascón.[4]

Historia[editar | editar a fonte]

Idade Media[editar | editar a fonte]

Os primeiros documentos en Occitano datan do século X, sendo o primeiro de todos un refrán vencellado a un poema latino do século X. Mais non foi ata o século XI cando se escriben os primeiros textos literarios, acadando unha gran época de esplendor. Así, xente na nobreza coma o rei Pedro I de Aragón ou Ricardo Corazón de León escribiron poemas en occitano[4]. Dante coñeceu a lingua e empregouna nalgúns dos seus textos, sendo tamén empregada en documentos xurídicos.

Idade moderna[editar | editar a fonte]

A anexión á coroa francesa non mudou esta situación, e seguiu a ser a lingua empregada pola maioria da poboación. Porén diversas leis e edictos comezaron a minguar o prestixio do Occitano. Así o rei Francisco I, no edicto de Villers-Cotterêts (1539), remarcou a supremacía do francés sobre o occitano, calificando despectivamente, este monarca, ademais ó occitano e a outros idiomas locais de patois. Neste documento prohibiuse empregar o Occitano coma lingua administrativa e xurídica[4]. Coa creación da imprenta real no 1543 multiplicáronse os escritos en francés, e o primeiro diccionario francés da Academia Francesa, aparecido no 1694, calificaba os idiomas locais de maneira despectiva.[4]

Idade contemporánea[editar | editar a fonte]

Porén foi a Revolución francesa, a que definiu o francés coma idioma de libertade e unidade en toda Francia. Así, no 1802 prohibiuse a ensinanza do occitano nas escolas. Recrúdecendose esta prohibición nos anos seguintes.[4] A mediados do século XIX, fundouse o movemento Félibrige, que procuraba a renovación literaria. Movemento que aínda dura, ata hoxe en día. A primeira Guerra Mundial representou un novo declive no emprego do Occitano. Por un lado moitos soldados occitanos morreron na contienda e diversos fluxos migratorios internos e externos provocaron o abandono progresivo da lingua.[4] No ano 1945, creouse o Institut d'Estudis Occitans que procuraba a reconquista da cultura occitana. Porén a chegada da televisión, predominantemente francófona, acelerou o proceso de abandono. A finais do século XX viviuse unha progresiva toma de conciencia na utilización do occitano. Así, impulsouse a creación literaria, musical e teatral. Ademais fundáronse as calandretes, escolas bilingües existentes en todas as grandes vilas.[4]

Literatura[editar | editar a fonte]

A literatura occitana foi a máis rica (só por diante do galego) na Europa da época medieval. Dos séculos XII ao XIV foi lingua literaria, especialmente no xénero lírico, en Francia, Italia e norte da Península Ibérica, sendo a lingua dos trobadores medievais desa área. O texto máis antigo en occitano é Pódese considerar que na etapa medieval as diversas variantes de occitano, o catalán e mailo aragonés constituían unha soa lingua que comezou a se dividir nos séculos XIII-XIV.

No século XVI e no século XVII produciuse unha revitalización, con autores como Louis Bellaud de la Bellaudière, Guilhem Ader, Pèire Godolin, Glaudi Brueis e Francés de Corteta.

Durante o século XIX fixéronse importantes esforzos por revitalizala como lingua poética e literaria por un grupo de persoas coñecidos como Félibrige, que encabezaron Frédéric Mistral, Fèlix Castan ou Joseph Roumanille. Non obstante, non acadaron repercusión suficiente e hoxe emprégase en menos ocasións có francés como forma literario, con arredor de 50 títulos publicados ao ano.

Actualmente as figuras máis salientábeis en occitano, son Ives Roqueta ou os poetas Max Felip Delarouet e Joan Larzac.

Falantes[editar | editar a fonte]

Mapa cronolóxico que amosa a evolución territorial das linguas do Suroeste de Europa entre as que aparece o occitano.

En 1992, as cifras achegadas eran de 750 000 000 falantes activos na Provenza e entre 1 e 1,5 millóns que entendían a lingua. Un ano antes, unha sondaxe realizada entre 939 persoas entrevistadas en catro departamentos de Languedoc (Aude, Hérault, Lozère e Gard, cun total de 1 751 178 habitantes) amosaba un 48% de cidadáns que entendía a lingua e un 28% que a falaba, mais tan só o 9% o facía a diario.

Táboa de vocabulario[editar | editar a fonte]

Esta táboa presenta unha comparativa do occitano con outras linguas romances.

latín Francés Italiano Español Occitano (linguadociano) Catalán (Central) Galego Portugués Romanés
clave clef chiave llave clau clau chave chave cheie
noctem nuit notte noche nuèit/nuèch nit noite noite noapte
cantare chanter cantare cantar cantar cantar cantar cantar cânta
capra chèvre capra cabra cabra cabra cabra cabra capră
lingua langue lingua lengua lenga llengua lingua língua limbă
platea place piazza plaza plaça plaça praza praça piaţă
pons pont ponte puente pònt pont ponte ponte punte/pod
ecclesia église chiesa iglesia glèisa església igrexa igreja biserică
hospitalis hôpital ospedale hospital espital hospital hospital hospital spital
caseus (Latín vulgar formaticum) fromage formaggio queso formatge formatge queixo queijo cas;

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Des langues romanes, Jean-Marie Klinkenberg, Duculot, 1994, 1999, pax. 228 : O número de falantes estímase de 10 a 12 millóns ... en calquera caso nunca baixa a cifra dos 6 millóns.
  2. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para occitano.
  3. Boyer Henri, & Gardy Philippe (2001) (dir.) Dix siècles d’usages et d’images de l’occitan: des troubadours à l’Internet, coll. Sociolinguistique, París: L’Harmattan
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Rius, Montserrat (2007). Editorial Laertes, ed. Francia, País Cátaro. ISBN 978-84-7584-591-3. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]