Expedición de Magalhães-Elcano

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura
Mapa da primeira viaxe de circunnavegación mundial (10 de agosto de 1519 - 8 de setembro de 1522).

A expedición de Magalhães e Elcano foi unha expedición marítima do século XVI financiada pola Coroa española e capitaneada por Fernando de Magalhães. Esta expedición, ao mando de Juan Sebastián Elcano no seu retorno, completou a primeira circunnavegación da Terra na historia.

A expedición tiña o propósito de abrir unha ruta comercial coas illas das especias por occidente, buscando un paso entre o océano Atlántico e o océano Pacífico. Estaba formada por cinco naves as cales baixaron o Guadalquivir desde Sevilla o día 10 de agosto de 1519, tras ultimar os preparativos, as naves partiron definitivamente de Sanlúcar de Barrameda o 20 de setembro de 1519.[1] A escuadra, despois de explorar durante meses o litoral americano ao sur de Brasil, logrou cruzar o estreito de Magalhães o 28 de novembro de 1520. Na súa travesía polo Pacífico chegou ás illas Filipinas, onde, o 27 de abril de 1521, morre Fernando de Magalhães na batalla de Mactán. Os expedicionarios continuaron a navegación até as illas Molucas, obxectivo da súa viaxe, onde elixiron a Juan Sebastián Elcano para capitanear a viaxe de regreso. Navegando cara ao oeste polo océano Índico e dando a volta a África, o 6 de setembro de 1522 a Victoria, única nave que quedaba na expedición, retornou a Sanlúcar de Barrameda, ese mesmo día a nave foi remolcada río arriba até Sevilla, debido ás malas condicións nas que se atopaba a nave, chegando dous días despois (8 de setembro), coa súa carga de especias, converténdose na primeira embarcación da historia en dar a volta ao mundo.[1][2]

Antecedentes[editar | editar a fonte]

Mapa de Martin Waldseemüller publicado en 1516 mostrando o mundo coñecido polos europeos na época.

O obxectivo de Cristovo Colón foi navegar cara ao oeste ata as «Indias» en busca de especias e outras riquezas de Asia. Nos seus viaxes, Colón atopou ouro na illa de La Española e en Centroamérica, mais non atopou as illas das especias, que hoxe coñecemos como as Molucas. Ni siquiera na cuarta viaxe de Colón se podo atopar un paso marítimo á Asia que os europeos coñecían.

Despois do Tratado de Tordesillas de 1494, o mundo dividiuse en dous entre Castela e Portugal mediante unha liña imaxinaria no océano Atlántico. Mentres Castela tiña o control da zona occidental, que abranguía boa parte do continente americano amais das Canarias, Portugal, controlaría toda a zona oriental, con territorios que van dende África até o Océano Índico e o pico oriental de Suramérica, o que lle permitiría a colonización do Brasil. Por todas estas razóns, Castela estaba moi interesada nunha ruta marítima cara a Asia que non implicase navegar cara ao sur ao longo de África e despois ir cara ao leste ata a India. O paso terrestre do Atlántico ao Pacífico xa era coñecido en 1519 porque en 1513 o conquistador castelán Vasco Núñez de Balboa avistara o océano Pacífico, ao que chamou "Mar do Sur", cun paso terrestre por Centroamérica.

Fernando de Magalhães, mariñeiro postugués ao servizo da Coroa de Castela, cría na posibilidade de chegar ás illas das especias navegando cara ao oeste, sen ter que ir cara ao leste cos seus barcos ao longo de toda a costa occidental de África e despois regresar a Castela. O seu plan era moi similar ao de Cristovo Colón. Magalhães, tiña experiencia no mar e coñecía ben as Indias, ao pasar oito anos como soldado na armada portuguesa no océano Índico.

A viaxe era extremadamente complicada xa que, daquela, non había cartas de navegación para esa parte do mundo. Os mapas de 1519 non trazaran a ruta que Magalhães tiña previsto seguir; só apareceron algunhas illas do Caribe e as costas dende Centroamérica até o norte de Brasil, pero non máis ao sur. No leste, os mapas que mostraban as costas de Asia e África no século XVI tampouco eran especialmente detallados.[3]

Preparativos da expedición[editar | editar a fonte]

Capitulacións de Valladolid[editar | editar a fonte]

O rei Carlos I, tiña 18 anos cando aceptou financiar a expedición de Magalhães ás illas das Especias en 1518. Aquí aparece retratado por Bernard van Orley, cara 1517

Ante o fracaso que obtivo ao expor os seus propósitos ao rei de Portugal, Manuel I, que xa coñecía unha rota para navegar cara a Asia fronteiriza con África e non tiña necesidade de financiar unha nova ruta, Magalhães decidiu ir a Castela para lle expor ao, entón mozo, rei Carlos I o seu audaz proxecto. Unha vez aceptado o proxecto por Carlos I, o 22 de marzo de 1518 asináronse en Valladolid as capitulacións da expedición nas que se lle outorgaba a Magalhães o título de gobernador e o adiantado de tódalas terras que "descubrise". Tanto a oferta do proxecto primeiro ao rei de Portugal e despois ao rei de Castela, como as condicións favorables para o descubridor, foron situacións que tamén se produciron na primeira viaxe de Colón.

A expedición estaba formada inicialmente por cinco barcos con 239 homes ao mando de Magalhães, na nave capitá, Trinidad; os outros catro barcos eran: o San Antonio, La Concepción, La Victoria e o Santiago.[4] O segundo ao mando foi o castelán Juan de Cartagena, veedor xeral (supervisor) da armada.[5] Juan Sebastián Elcano, que acabaría comandando a viaxe de volta, marchou como mestre de La Concepción, que estaba baixo o mando de Gaspar de Quesada.[6] Tamén viaxaba coa expedición Antonio Pigafetta,[7] quen escribiría unha crónica da viaxe.

Composición da frota á súa saída de Sevilla[editar | editar a fonte]

Nave Tonelaxe[8] Tripulación[4] Capitán[4] Observacións
Trinidad 110 62 Fernando de Magalhães Termina abordada polos portugueses nas Molucas, con dezasete mariños sobreviventes,

tras tentar sen éxito regresar polo leste cruzando o Pacífico.

San Antonio 120 57 Juan de Cartaxena A súa tripulación sublévase no estreito de Magallanes o 1 de novembro de 1520 e retornou

a Sevilla o 6 de maio de 1521.

Concepción 90 44 Gaspar de Quesada Abandonada e queimada fronte á illa de Bohol (Filipinas), por falta de tripulación suficiente

para poder facela navegar.

Victoria 85 45 Luís de Mendoza A única que completou a expedición.
Santiago 75 31 Juan Serrano Naufragou o 3 de maio de 1520 no estuario do río Santa Cruz (Patagonia arxentina)
239 (total)

A viaxe[editar | editar a fonte]

Partida da expedición[editar | editar a fonte]

Nave Vitoria 500, situada de forma permanente en Sevilla, España.

A escuadra saíu de Sevilla o 10 de agosto de 1519, partindo do peirao das Mulas, no río Guadalquivir, preto do lado oeste da actual ponte de San Telmo. A frota descendeu polo Guadalquivir ata chegar á súa desembocadura, en Sanlúcar de Barrameda (Cádiz), un porto do océano Atlántico. Durante as semanas seguintes, Fernando de Magalhães e os capitáns dos barcos viñeron e foron a Sevilla nas súas chalupas para atender varios imprevistos e paliar algunhas dificultades mentres se remataba de completa-las subministracións da escuadra. O propio Magalhães fixo testamento en Sevilla o 24 de agosto.[9]

Continuando a baixada do Betis, pásase preto de Coria e dalgunhas vilas até San Lúcar ... Alí está o porto que domina o océano ... Algúns días despois, o comandante en xefe e os capitáns do outro buques chegaron en chalupas dende Sevilla a San Lúcar, e a escuadra rematou con subministracións. Tódalas mañás baixaba a terra para escoitar misa na igrexa de N. S. de Barrameda; e antes de marchar, o xefe determinou que toda a tripulación se confesase, prohibindo a calquera muller embarcar na escuadra.
Antonio Pigafetta. Relación del primer viaje alrededor del mundo.[10]

A expedición partiu de Sanlúcar de Barrameda o 20 de setembro de 1519.[11][12][13][14]

Travesía atlántica até a Patagonia[editar | editar a fonte]

Fixeron escala en Tenerife (Canarias), e a travesía do Atlántico continuou pasando por diante das illas de Cabo Verde e das costas de Serra Leoa. Despois de bordear a zona próxima á costa norte de África, a frota navegou polo Atlántico cara a América. O 3 de outubro de 1519, o tempo empeorou con vento, tormentas e correntes de auga, polo que a frota tivo que parar por medo a naufragar, navegando sen rumbo ata que pasou a tormenta. Durante estas tormentas, viron con frecuencia o lume de San Telmo, un fenómeno eléctrico atmosférico que interpretaron como un sinal divino, chegando a ver este lume como un facho pola noite na punta do mastro principal dun barco, permanecendo alí máis de dous horas. Antes de desaparecer, a luz volveuse tan intensa que durante un cuarto de hora os mariñeiros camiñaron cegos pedindo piedade.[15]

Durante a viaxe, Juan de Cartagena, supervisor xeral da armada, xunto con outros oficiais, pediu a Magalhães ser consultado sobre tódolos asuntos relacionados coa viaxe como "persoa conxunta" segundo as instrucións do rei. Pouco despois Cartagena saúda a Magalhães desde o seu barco como "capitán" e non como "capitán xeral". Magalhães aproveitou unha reunión de todos os capitáns na Vitcoria para arrestar a Cartagena. En substitución de Juan de Cartagena, Magalhães puxo primeiro a Antonio de Coca e despois a Álvaro de Mezquita ao mando da San Antonio.[16]

Case catro meses despois de deixar Castela, a frota achegouse ás costas de América. O 13 de decembro de 1519 tocaron terra na baía de Santa Lucía, onde hoxe se atopa Río de Xaneiro.[17]Desde alí, seguiron a costa cara ao sur, onde atoparon unha gran canle que conducía cara ao interior. Magalhães e a frota navegaron cara ao interior pensando que atoparan a entrada ao mar do Sur, nome co que se coñecía o océano Pacífico. Despois de quince días déronse conta de que se trataba dunha entrada de trescentos quilómetros cara ao interior, a ría do Río da Prata[18] —a máis ancha do mundo—, entre os actuais estados de Uruguai e Arxentina. Despois da decepción, foron costeando a costa en dirección sur até o descoñecido, chegando á costa do que Magalhães chamou "Patagonia".[19]

Sublevación durante a invernada[editar | editar a fonte]

Monte Cristo, en bahía San Julián (Patagonia arxentina), onde Magalhães mandou erixir una cruz.[20]

O 31 de marzo de 1520, a poucos días da Antártida, buscaron refuxio nunha baía que chamaron "porto de San Julián" para pasar o inverno. As provisións estaban a esgotarse, os días facíanse máis curtos e os homes tiñan frío. Magalhães decidiu entón reducir as racións de comida. Varios capitáns e oficiais acordaron esixirlle o regreso a España.[21][22] A seguir, os capitáns Gaspar de Quesada e Luís de Mendoza, xunto con Antonio de Coca e Juan de Cartagena, amotináronse contra o almirante por desacordo co mando, pretendendo regresar a España porque consideraban que a expedición fracasara, ao non atopar o paso á Mar do Sur. Entre os amotinados estaba Juan Sebastián Elcano, que no levantamento tomou o mando do barco San Antonio despois de que os rebeldes apoderaran do seu capitán, Álvaro de Mezquita.[23]

A insurrección foi suprimida coa morte de Mendoza, capitán da Victoria.[24] Magalhães condenou á morte a Quesada, que foi executado, e desterrou a Juan de Cartagena e ao crego Pedro Sánchez de la Reina, que foron abandonados nesas terras cando saíron. Perdoou a máis de corenta homes por ser necesarios para a expedición.[25][21]

O 3 de maio, perdeuse a nave Santiago ao chocar contra as rochas[26] na desembocadura do río Santa Cruz (costa arxentina). Magalhães repartiu aos superviventes da Santiago entre os restantes barcos e nomeou a Juan Serrano e Duarte Barbosa capitán da Concepción como capitán da Victoria.[27]

Navegación no estreito de Magallanes[editar | editar a fonte]

Estreito de Magallanes (mapa de Jodocus Hondius de 1606).
Mapa moderno do estreito de Magallanes.

A expedición continuou ata a punta sur do continente e, entre o 21 de outubro[28] e o 27 de novembro de 1520, pasou o estreito que une os dous océanos. Atravesalo foi moi difícil, dada a complexidade da costa. Para facelo, un barco seguiu adiante na exploración, buscando o mellor camiño e repasando os seus propios pasos para ser seguidos polo resto ata a zona explorada. Unha vez rematadas estas etapas detalladas, conseguiron saír do "labirinto" cara ao Océano Pacífico. Magalhães bautizouno como o "Estreito de Tódolos Santos", aínda que hoxe en día é coñecido como o Estreito de Magalláns, xa que a súa expedición foi a primeira de Europa en velo. Mentres navegaban polo estreito, os casteláns albiscaron numerosas fogueiras na costa sur, iluminadas polos indíxenas que habitaban ese territorio. Por iso os casteláns chamárona "Terra do Lume".

O 28 de novembro de 1520, a frota de Magalhães navegou, por primeira vez, por aquel mar do Sur que, debido á súa superficie serena e tranquila, recibiu o nome de "Pacífico".[29] A situación era moi complicada pois, daquela, só contaba con tres barcos, desde que a tripulación de San Antonio se sublevara antes de cruzar o estreito e voltaran a Castela levando a maior parte das subministracións.[30]

Travesía no Pacífico até as Marianas[editar | editar a fonte]

A mala sorte de Magalhães fixo que no longo percorrido de tres meses polo océano Pacífico, entre o estreito de Magalhães e ata a súa chegada ás illas Marianas, non descubrise ningún punto de terra, polo que a fame e o escorbuto golpearon á súa tripulación. o punto de que se pagaban moedas grandes por unha simple rata para devorar. A auga corrompeuse e os homes comeron incluso coiro e serraduras suavizados:

O biscoito que comemos xa non era pan senón un po cheo de vermes que devoraran toda a súa substancia. Ademais, tiña un cheiro insoportable, porque estaba impregnado de ouriños de rata. A auga que bebemos era pútrida e cheirenta. Para non morrer de fame, vímonos obrigados a comer os anacos de pel de vaca que cubrían o mastro principal para que as cordas non rompesen contra a madeira ... Moitas veces, reducímonos a alimentarnos de serraduras; e as ratas, tan noxentas para o home, convertéronse nunha comida tan demandada que se pagaba ata media ducado por cada unha ... E non foi todo. A nosa maior desgraza chegou cando nos atacou unha especie de enfermidade que nos inflaba as mandíbulas ata que os dentes estaban agochados...
Antonio Pigafetta. Relación del primer viaje alrededor del mundo[31]

O 6 de marzo de 1521, cando a tripulación xa estaba decimada pola fame, chegaron á illa de Guam, agora parte do arquipélago das Illas Marianas, á que chamaron "Illas dos ladróns".

Nas illas Filipinas[editar | editar a fonte]

O 16 de marzo chegaron a Sámar, o que significou que foron os primeiros europeos en ve-las illas Filipinas, que Magalhães chamou "Illas San Lázaro". Para Magalhães era moi importante manter unha paz estratéxica cos nativos e convertelos ao cristianismo, e para iso utilizou, entre outras cousas, o argumento de que serían máis fortes e amosoulles as súas armas de fogo. Como testemuño da súa intención de converter aos nativos en cristiáns está a Cruz de Magalhães, unha cruz de madeira colocada en Cebú polo explorador.

Morte de Magalhães na batalla de Mactán (gravado do século ).

Para conseguir unha alianza cun xefe indíxena da rexión, Magalhães lanzouse a derrotar ao seu inimigo Lapu-lapu, o xefe da illa de Mactan. Antes do ataque, Magalhães enviou emisarios a Lapu-lapu para que cesasen os seus esforzos para loitar e se sometesen ao cristianismo e á coroa española, oferta que Lapu-lapu rexeitou, sendo considerado hoxe un líder independentista nas Filipinas.[32]

Na madrugada do 27 de abril de 1521, Magalhães e cincuenta dos seus homes chegaron á praia de Mactan para loitar contra Lapu-lapu e mil dos seus homes. Magalhães estaba tan seguro da súa vitoria que pediu aos demais capitáns que non se involucrasen na loita.[33] Como a marea era baixa tiveron que abandonar os barcos lonxe da costa, polo que non puideron descargar os seus canóns, as súas armas máis fortes. Isto sumouse ao feito de que Magalhães e os seus homes chegaron cansos de ter que camiñar case un quilómetro pola auga. Na praia, a medida que avanzaba a batalla, os homes de Magalhães comezaron a quedar sen munición e os de Lapu-lapu avanzaron. Un home indíxena acoitelou a Magalhães na perna cunha lanza, provocando a súa caída. Nese momento todos os indíxenas correron cara a el e lanceárono, morrendo en combate. Os casteláns perderon a batalla e Magalhães caeu en combate sen chegar nin ás Molucas, as illas das especias, que estaban a poucos días.[34]

O seu sucesor, Duarte Barbosa, foi asasinado con traizón en Cebú, xunto a trinta dos seus homes nun banquete de trampa organizado polo rei indíxena. O resto da expedición decidiu abandonar Cebú e na illa de Bohol acordaron, só quedando 108 homes para gobernar os tres barcos, queimar o que estaba en peores condicións, que era a Concepción, dividíndose a tripulación entre os outros dous barcos. Tamén se decidiu nomear como xefe da expedición a Juan López de Carvalho, ata entón piloto maior da frota.[35]

Nas Molucas[editar | editar a fonte]

A finais de setembro de 1521, os membros da expedición acordaron destituír a Carvalho como capitán xeral por mala conduta, nomeando a Gonzalo Gómez de Espinosa como o seu novo líder, capitán da Trinidad. Tamén se acordou poñer a Juan Sebastián Elcano á cabeza da Vitoria. Dispuxeron para continuar a navegación cara ás illas das especias. Chegaron ás Molucas o 7 de novembro de 1521, aterrando na illa de Tidore ao día seguinte. Alí pediron permiso ao seu rei, chamado Almanzor polos españois, para comerciar.

O 18 de decembro de 1521, cos dous barcos cargados de cravos, preparáronse para partir de volta a España. Non obstante, ese mesmo día descubriuse unha vía fluvial en Trinidad, que requiriu unha longa reparación. Acordouse que a Victoria regresaría a España pola ruta da India e que a Trinidad permanecería no porto de Tidore para ser reparada e volvería polo Pacífico a Panamá. O día 21, a Vitoria marchou soa cara ao oeste. O 5 de febreiro de 1522, o mozo grumete de Victoria, Martín de Ayamonte, e o soldado Bartolomé Saldaña desertaron, deixando a Victoria "sen sentirse" na illa de Timor, onde estaba fondeado o barco. Ao ser aprehendido polos portugueses, o grumete fixo un relato da viaxe descuberta recentemente e que contén detalles ata agora descoñecidos..[36]

Espinosa completou a reparación da Trinidad o 6 de abril de 1522 e púxose ao mar, pero as continuas tormentas impediron o seu avance e unha forte tormenta danou gravemente o barco. Pediu axuda ao capitán portugués António de Brito que estaba preto, o que provocou que os dezasete homes que quedaban no barco fosen feitos prisioneiros polos portugueses. Cinco deles, incluído Espinosa, regresaron a Europa e foron liberados en 1527[37]

Retorno a España capitaneado por Elcano[editar | editar a fonte]

Detalle dun mapa (1590) de Abraham Ortelius que presenta a nave Victoria.
Réplica da nave Victoria de Fernando de Magalhães no Museo Nave Victoria de Punta Areas, Chile.
Virxe da Vitoria que estivo na igrexa do mesmo nome de Sevilla. Magalhães xurou a bandeira de Castela nesa igrexa. Esta advocación deu nome ao barco Santa María da Vitoria, coñecido simplemente como nave Vitoria.[38] Os 18 mariñeiros que chegaron tras dar a Primeira Volta ao Mundo presentáronse fronte a esta imaxe.[39] Na actualidade atópase na Igrexa de Santa Ana.

Elcano, ao mando da Victoria, atravesou o Océano Índico e dando a volta a África, evitando coidadosamente os portos africanos, controlados polos portugueses, completou a primeira circunnavegación do globo. Regresou á costa española e aterrou en Sanlúcar de Barrameda o 6 de setembro de 1522. O mesmo día da chegada colleu un barco ao seu servizo para remolcar a Victoria polo Guadalquivir ata Sevilla, debido ao mal estado do barco. Os oficiais da Casa da Contratación de Indias de Sevilla prepararon un barco con doce remos, cargado de novas provisións. Dous días despois o Victoria atracou en Sevilla. As autoridades da cidade e os membros da Casa de Contratación en pleno estaban agardando no peirao, xunto cun numeroso público que contemplaba a chegada do barco raquítico. Ese día os navegantes non desembarcaron. Só o fixeron á mañá seguinte, en camisa e descalzos, con candeas nas mans e en procesión. Dirixíronse á igrexa de Nosa Señora da Victoria e á capela da Virxe da Antiga da catedral de Sevilla, á que se encomendaran antes de comezar a viaxe. Descargouse o barco Victoria.

Francisco López de Gómara, na súa Historia Xeral das Indias, escribiu en 1552:

O barco Argos de Xasón navegou moi pouco en comparación co barco Victoria, que debería gardarse nos estaleiros de Sevilla para recordalo.

José Martínez da Ponte escribiu no seu Compendio das Historias da India Oriental en 1681:

Os fragmentos desta nao Victoria gárdanse en Sevilla en lembranza de ser o que deu a volta a todo o globo terrestre e de auga.

A carga de especias que trouxo na nave Vitoria cubriu con fartura os gastos de toda a expedición (cinco naves en total).[40]

Sobreviventes da expedición[editar | editar a fonte]

Perdas humanas[editar | editar a fonte]

Dos 239 homes que partiran de Sanlúcar de Barrameda na frota dirixida por Fernando de Magalhães, só dezaoito tiveron a sorte de poder regresar a Castela ao mando de Elcano despois de superar as tormentas de toda a circunnavegación da Terra.

Primeiros circunnavegantes[editar | editar a fonte]

Placa conmemorativa na fachada do antigo concello de Sanlúcar de Barrameda cos nomes dos homes que retornaron á cidade tras a primeira circunnavegación.

Estes dezaoito homes recalaron en Sanlúcar de Barrameda a bordo da Victoria o 6 de setembro de 1522.

Outros sobreviventes[editar | editar a fonte]

Os doce homes da Victoria retidos como prisioneiros en Cabo Verde que regresaron algunhas semanas máis tarde a Sevilla, vía Lisboa:[41]

* Martín Méndez, secretario da frota;
  • Pedro de Tolosa, despenseiro;
  • Richard de Normandie, carpinteiro;
  • Roldán de Argote, artilleiro;
  • Mestre Pedro, supernumerario;
  • Juan Martín, supernumerario;
  • Simón de Burgos, preboste;
  • Felipe Rodas, marinero;
  • Gómez Hernández, marinero;
  • Bocacio Alonso, marinero;
  • Pedro de Chindurza, marinero;
  • Vasquito, grumete.

O cinco sobreviventes da Trinidad, que emprenderan unha ruta de regreso distinta desde as Molucas, tamén completaron a volta ao mundo, aínda que non regresaron a Europa até 1525 ou 1526:

  • Gonzalo Gómez de Espinosa, alguacil maior da frota;
  • Leone Pancaldo, piloto;
  • Juan Rodríguez o Xordo, mariñeiro;
  • Ginés de Mafra, mariñeiro;
  • Hans Vargue, artilleiro.

Repercusións da circunnavegación[editar | editar a fonte]

Un mundo globalizado[editar | editar a fonte]

Despois da viaxe e da primeira volta ao mundo, confirmouse a teoría de Aristóteles: a Terra é esférica; unha teoría que mantivera Cristovo Colón. Pola súa banda, puideron comprobar que o diámetro da esfera terrestre era moito maior do que se pensaba, 12.440 km. Pero como descubrimento importante foi que entre América e Asia había un gran océano. Logrouse cruzando a canle que separaba o Leste do Oeste, o estreito de Magalláns. Isto deu orixe a novos territorios para os europeos, estes novos lugares recibiron nomes como: Montevideo, baía de San Julián, cabo das Once Mil Virxes, cabo Desexado, estreito de Todos os Santos, mar do Pacífico, Terra de Fogo, Filipinas, Patagonia.

Estes territorios trouxeron consigo o descubrimento dunha fauna e unha flora para os ollos europeos, xa que o pingüín e o guanaco estaban en fauna. Na flora descubríronse especies de plantas e especias que romperían o concepto de paisaxe que se tiña ata ese momento: palmeiras, buganvillas, laranxa amarga, xacaranda, araucarias, pementa falsa.

Apertura dunha rede intercambios intercontinentais[editar | editar a fonte]

Esta primeira circunnavegación foi o comezo dun gran sistema de intercambio moi variado entre continentes, por exemplo, intercambios humanos, biolóxicos, agrícolas, culturais ou económicos. Este período coñécese como a primeira globalización ibérica e vai desde o descubrimento de América por Cristovo Colón (1492), a chegada á India de Vasco da Gama (1498), o descubrimento do mar do Sur por Vasco Núñez de Balboa (1513) e incluso en todo o mundo, dirixido inicialmente por Fernando de Magalhães e despois rematado por Juan Sebastián Elcano (1522).[42]

Esta exploración, considerada a primeira volta ao mundo, constituíu unha rede de intercambios intercontinentais de varios tipos, creando así un sistema económico mundial. Despois deste gran acontecemento, concíbese a aparición dun mundo único e comeza a pensar na posibilidade dunha historia universal, xa que este proceso implicou todos os mundos. Como a sociedade europea ten un concepto do mundo máis globalizado, completo e veraz, ven o intercambio de materias primas moito máis doado, xa que poderían proporcionar unha alternativa á Ruta das Especias que se coñecía ata agora. Na Idade Media o comercio de especias estaba en mans dos árabes, unha ruta lenta e cara. Despois da caída de Constantinopla en 1453, os turcos bloquearon o paso e impuxeron impostos elevados. Isto fixo que os casteláns e portugueses comezasen a buscar outras alternativas máis accesibles.

Financiamento das rutas comerciais[editar | editar a fonte]

Como resultado das novas rutas comerciais e das aproximacións aos países coas materias primas máis demandadas da época, creouse un mecanismo de financiamento. Este mecanismo consolidouse grazas ao capital público da coroa e ao capital privado que procedía do investimento realizado polos comerciantes casteláns que recuperaban o seu diñeiro con moito interese.

Recoñecementos e conmemoracións[editar | editar a fonte]

Recoñecemento da fazaña[editar | editar a fonte]

Rematou a primeira volta do mundo e con ela demostrouse practicamente a esfericidade da Terra, xa que sempre marchando na mesma dirección, chegábase ao punto de partida. O emperador Carlos I, ao recibir a Juan Sebastián Elcano, deulle como escudo un globo terráqueo coa lenda en latín: Primus circumdedisti me ("O primeiro que me rodeou").

Volta ao Mundo 2004-2006[editar | editar a fonte]

A réplica da nave Vitoria de 1992 en Nagoya, Xapón, en 2005.

En 1991, construíuse en Isla Cristina, unha réplica da nave «Victoria» que foi exposta na Exposición Universal de Sevilla de 1992.[43][44] Para conmemorar a primeira volta ao mundo e difundir o traballo de descubrimento dos mariñeiros casteláns, a réplica do barco "Victoria" emprendeu unha viaxe ao redor do globo. Partiron o 12 de outubro de 2004 de Sevilla. Visitáronse 17 países e o barco converteuse na primeira réplica histórica en dar a volta ao mundo ao regresar a Sevilla o 4 de maio de 2006.[45][46] En decembro de 2006, creouse a Fundación Nave Vitoria, con este barco no seu haber.[45]

Monumentos conmemorativos[editar | editar a fonte]

Conmemoración do V Centenario[editar | editar a fonte]

A nave Vitoria 500 situada de forma permanente en Sevilla, España.

Planificáronse diversas iniciativas para celebrar o V centenario do primeiro ao redor do mundo, entre as que destaca a Xornada solidaria global organizada polo equipo Los18, co obxectivo de contribuír a resolver os problemas que máis preocupan á humanidade na actualidade e a Sevilla 2019-2022 e programas Sanlúcar de Barrameda 2019-2022.[47] En 2017 celebrouse o II Congreso Internacional sobre a Primeira Volta ao Mundo no Castelo de Santiago de Sanlúcar de Barrameda.[48]

En 2018, o barco do rei de España foi bautizado como Aifos 500. O nome é "Sofía" ao revés e a cifra débese ao V Centenario da Primeira Volta ao Mundo.[49][50]

Entre o 12 de setembro de 2019 e o 23 de febreiro de 2020 tivo lugar a exposición A viaxe máis longa: a Primeira Volta ao Mundo no Arquivo Xeral de Indias de Sevilla. Foi inaugurada por Felipe VI e Letizia Ortiz.[51] Do 19 de xuño ao 25 de outubro de 2020 a exposición púidose visitar no Museo San Telmo de San Sebastián.[52]

Bandeira oficial do V Centenario da Primeira Volta ao Mundo, que permanecerá izada en Sevilla entre 2019 e 2022.

O 10 de agosto de 2019, a vicepresidenta do goberno de España, Carmen Calvo, o ministro de Cultura e Deportes, José Guirao, e o xefe da Armada Almirante Teodoro López Calderón presenciaron un desfile militar en Sevilla e a levantamento dun conmemorativo. bandeira do V Centenario xunto á Torre do Ouro. O vicepresidente e o xefe do Estado Maior da Mariña fixeron unha coroa de flores diante do Monumento a Juan Sebastián Elcano, en memoria dos mariñeiros que participaron na expedición. O vicepresidente, o alcalde de Sevilla, o presidente da Fundación Nao Victoria e o presidente da Xunta de Andalucía inauguraron posteriormente un espazo expositivo no paseo Marqués de Contadero.[53]

En lembranza da fazaña, o 10 de agosto de 2019, o veleiro Pros saíu de Sevilla para dar a volta ao mundo. A expedición foi promovida pola asociación Amigos dos Grandes Navegantes e Exploradores Españois. Non obstante, a expedición foi interrompida en Lima o 23 de marzo de 2020 debido á pandemia de coronavirus.[54]

A Fundación Nave Vitoria construíu en 2020 unha réplica deste barco e situouno de forma permanente en Sevilla, xunto ao espazo expositivo do paseo Marqués de Contadero.[55]

Nas Filipinas celebráronse diversos actos conmemorativos. O buque de adestramento da Mariña Española Juan Sebastián Elcano visitou Filipinas no V Centenario da chegada da expedición a esas costas, o 16 de marzo de 2021. A Embaixada de España en Filipinas, xunto co Comité do Quinto Centenario de Filipinas levaron a cabo unha extensa programa de actividades arredor da illa de Samar entre o 15 e o 18 de marzo, para recibir o barco de adestramento e conmemorar os acontecementos históricos ocorridos en 1521. O 16 de marzo, inaugurouse un monólito con inscrición en Suluan, o 17 outro en Homonhon e o marzo 18 outras dúas estelas, unha na igrexa de Guiuan e outra en Samar. O texto deste último foi traducido ao castelán como sinal de amizade entre os dous países e foi inaugurado polo presidente de Filipinas, Rodrigo Duterte, e o embaixador de España, Jorge Moragas. A embaixada de España tamén organizou xunto co Instituto Cervantes e Casa Asia unha serie de conferencias con historiadores e expertos neste episodio que se prolongará ata xuño, ademais da exposición "A viaxe máis longa", que se inaugurará en maio no Museo Nacional de Filipinas.[56]

Películas e serie de televisión[editar | editar a fonte]

En 2019 estreouse a película española «Elcano e Magallanes: a primeira volta ao mundo», dirixida por Ángel Alonso, que estivo nomeada ao Goya a mellor película de animación.[57]

A empresa estadounidense Amazon e Radio Televisión Española están a producir, durante 2021, a serie de catro capítulos Sin límites, dirixida por Simon West, sobre esta expedición.[58] Co mesmo material tamén vaise facer unha película, que se estreará nos cines. A estrea da serie e a película están previstos para 2022.[59]

Acción española posterior no Pacífico[editar | editar a fonte]

Máis tarde Saavedra Cerón e Ortiz de Retes foron os primeiros europeos en chegar a Nova Guinea; Váez de Torres explorou o estreito que separa Australia de Nova Guinea, que leva entón o seu nome; Ruy López de Villalobos explorou as Carolinas, Hawai e Filipinas que serían sometidas por Legazpi; Toribio de Salazar fixo o propio coas Carolinas e as Palau; Fernandes de Queirós chegou a Tahití; Mendaña ás Illas Marquesas, etc. Moitos autores asignan a Quirós a invención da palabra "Australia", xa que os chamou "Austrialia do Espírito Santo".

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 "Web oficial del V Centenario de la Primera Vuelta al Mundo". vcentenario.es (en castelán). Consultado o 14 de outubro de 2021. 
  2. Bernal Rodríguez (2015), pp. 41-45
  3. "Viajes de descubrimiento: la vuelta al mundo de Magallanes". 
  4. 4,0 4,1 4,2 Fernández de Navarrete, 1837, pp. 12-22
  5. Bernal, 2014, p. 2.
  6. Fernández de Navarrete, 1837, p. 17.
  7. Fernández de Navarrete, 1837, p. 14
  8. Fernández de Navarrete, 1837, p. 3 (Capacidade de carga en toneis biscaíños).
  9. Fernández de Navarrete, obra citada, pág. LIV. Citando la obra Viage alrededor del mundo por el caballero Antonio Pigafetta, gentilhombre de Vicencia, publicado por la primera vez en italiano según el manuscrito de la Biblioteca Ambrosiana de Milán, con notas, por Carlos Amoretti, uno de los bibliotecarios y doctores del colegio Ambrosiano &c. y traducido en francés por él mismo. Imp. en París el año 9, en 8ª mayor, lib. I, pág. 6 y ss..
  10. Primer viaje alrededor del globo, de Antonio Pigafetta (cun estudo preliminar do prof. Nelson Martínez Díaz). Título orixinal: Primo viaggio in torno al Globo Terracqueo (edic. de 1800). Ediciones Orbis, Barcelona, 1986. ISBN 84-7634-527-5.
  11. Ruiz de Azúa y Martínez de Ezquerecocha, 1992 («fixéronse á mar o 20 de setembro de 1519 en Sanlúcar de Barrameda, en dirección ao Moluco»).
  12. Vilar Sánchez (2015)
  13. Laínz 2006, p. 51 («De Sanlúcar de Barrameda proseguindo a viaxe as cinco naves que zarparan ao inicio da expedición do porto de Sevilla: a Trinidad, mandada por Magalhães...»).
  14. Pigafetta 2014, p. 9
  15. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 16:47. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  16. Bernal & 17 de enero de 2015, pp. 3-4.
  17. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 18:40. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  18. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 20:20. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  19. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 21:10. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  20. Pigafetta, Antonio (1922). Primer viaje en torno del globo. Madrid: Calpe. p. 61. Plantamos una cruz en la cima de una montaña cercana, a la que llamamos Monte Cristo, y tomamos posesión de esta tierra en nombre del rey de España 
  21. 21,0 21,1 Bernal 2015, pp. 4-6.
  22. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 23:30. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  23. Bernal 2015, p. 13.
  24. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 23:30. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  25. Fernández de Navarrete, 1837, pp. 35-38
  26. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 27:10. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  27. Fernández de Navarrete, 1837, pp. 38-39 e 41
  28. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 28:08. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  29. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 30:30. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  30. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 30:05. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  31. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 37:40. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  32. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 42:56. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  33. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 43:56. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  34. BBC (2006). Viajes de descubrimiento_ 1- la vuelta al mundo de Magallanes (mp4) (en castelán). Escena en 45:35. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  35. Miguel Ojeda 1958, pp. 13-14.
  36. Olaya (5-XI-2019). "El grumete de Elcano lo confesó todo". El País.  |first3= sen |last3= in Authors list (Axuda)
  37. Miguel Ojeda 1958, pp. 21-22.
  38. Los trabajos geográficos de la Casa de Contratación. Sevilla: Escuela Tipográfica y Librería Salesianas. 1900. , pp.195-198
  39. Juan Parejo (8 de agosto de 2019). "La Virgen de la primera vuelta al mundo". Diario de Sevilla. 
  40. Appell, Claude; y Ballester, Rafael (1968). Grandes aventureros. Barcelona: Plaza & Janés, 1968.
  41. Xavier de Castro (dir) (pref. de Carmen Bernand y Xavier de Castro), Le voyage de Magellan (1519-1522). La relation d'Antonio Pigafetta & autres témoignages, colección "Magellane". París: Chandeigne, 2010, p. 472.
  42. Gruzinski 2014, p. 3.
  43. Redacción (2 de novembro de 2021). "Regresa a Huelva la Nao Victoria que naufragó en Isla Cristina hace 30 años". diariodehuelva.es (en castelán). Consultado o 6 de novembro de 2021. 
  44. Redacción (28 de xuño de 1992). "Pellón quiere que la nao de Yáñez dé la vuelta al mundo". abc.es (en castelán). Consultado o 6 de novembro de 2021. 
  45. 45,0 45,1 "La Nao Victoria". fundacionnaovictoria.org (en castelán). 7 de xullo de 2021. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  46. Redacción (4 de maio de 2006). "La nao Victoria regresa a casa". sevilla.abc.es (en castelán). Consultado o 6 de novembro de 2021. 
  47. García Paños, Francisco (18 de agosto de 2015). "Magallanes volverá a unir a Sevilla y Sanlúcar 500 años después". elcorreoweb.es (en castelán). Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  48. Franco, F. Javier (21 de setembro de 2017). "Reescribiendo la gesta". diariodejerez.es (en castelán). Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  49. Redacción (29 de xullo de 2019). "Nos subimos al 'Aifos 500', el barco con el que competirá el rey Felipe VI en Palma". marca.com (en castelán). Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  50. Redacción/EFE (24 de xullo de 2018). "El nuevo 'Aifos 500' de Felipe VI en la Copa del Rey". sport.es (en castelán). Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  51. Morillo, Jesús (12 de setembro de 2019). "Los Reyes inauguran en Sevilla la gran muestra conmemorativa de la primera vuelta al mundo". sevilla.abc.es (en castelán). Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  52. Redacción (13 de febreiro de 2020). "La exposición de la primera vuelta al mundo de Magallanes y Elcano recibe más de 293.000 visitantes". lavanguardia.com (en castelán). Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  53. "Calvo elogia a los navegantes de la primera vuelta al mundo: "España tiene con ellos una gran deuda de admiración y respeto"". lamoncloa.gob.es (en castelán). 10 de agosto de 2019. Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  54. Redacción (20 de marzo de 2020). "Interrumpen la réplica de la primera vuelta al mundo por la pandemia". efe.com (en castelán). Consultado o 18 de outubro de 2021. 
  55. Redacción (9 de marzo de 2020). "La réplica de la Nao Victoria 500 ya está atracada en el río Guadalquivir junto a la Torre del Oro". sevilla.abc.es (en castelán). Consultado o 18de outubro de 2021. 
  56. D., R. (17 de marzo de 2021). "Vídeo: Así ha sido el recibimiento al 'Elcano' en Filipinas". diariodecadiz.es (en castelán). Consultado o 18 de xullo de 2021. 
  57. "Elcano y Magallanes la primera vuelta al mundo". premiosgoya.com (en castelán). Premios Goya. 2020. Consultado o 16 de outubro de 2021. 
  58. Prensa RTVE (22 de abril de 2021). "Sin límites. Rodrigo Santoro y Álvaro Morte serán Magallanes y Elcano en la superproducción 'Sin límites'". rtve.es (en castelán). Radio Televisión Española. Consultado o 15 de outubro de 2021. 
  59. San Martín, Miriam (27 de abril de 2021). "'Sin límites': la serie de acción sobre Magallanes y Elcano que huye del "estigma" del aburrimiento". vozpopuli.com (en castelán). Consultado o 16 de outubro de 2021. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Fontes primarias[editar | editar a fonte]

  • Pigafetta, Antonio (2014). Primer viaje alrededor del mundo. Serie: Memoria-Viajes (en castelán). (Este libro é unha tradución ao castelán do orixinal, publicado en italiano en Venecia, en 1536). Barcelona: Linkgua. ISBN 84-9816-789-2. 

Fontes secundarias[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]