Galego de Asturias

Nome dun bar en galego, coa ortografía do asturiano, en Tapia

O galego de Asturias refírese ao galego que se fala no occidente do actual Principado de Asturias, ás veces denominado por lingüistas da escola madrileña como galego-asturiano e que chega polo norte ata uns oito quilómetros da beira dereita do río Navia. Esta é unha zona onde e constatábel a súa pertenza xeo-antropolóxica galaica tanto na toponimia e na cultura (cultos, lendas, patrimonio inmaterial) como en elementos arquitectónicos diferentes como os cabazos (hórreos) ou os lousados das casas, semellantes aos da bisbarra da Mariña ou da Terra Chá.

Historia e características

A identidade destas falas vén sendo discutida desde posicións asturianistas nos últimos anos, aínda que a postura da práctica totalidade dos lingüistas desde que foron estudadas por vez primeira polo lingüista Ramón Menéndez Pidal na segunda década do século XX até hoxe é que a fronteira do galego é o río Navia:

O galego de Asturias dentro do conxunto de áreas lingüísticas do galego

... Frente a la cortante división administrativa entre Galicia y Asturias, el lenguaje ofrece una serie de gradaciones. Como el arco iris entre dos colores inmediatas, hay un momento, en dirección para Occidente, en que nos sentimos dentro del gallego, y otro, rumbo a Oriente, en la que nos sentimos dentro del asturiano. Mas existe una zona intermedia, en la que, después de todo, la designación dada a la lengua dependerá de nuestra manera de apreciar e interpretar, uno a uno, toda una serie de hechuras lingüísticas. Me propongo trazar en otra ocasión ese tema. Baste hoy con decir que la afirmación ya antigua de que el gallego llega, dentro de Asturias, hasta el río Navia (tomado de Menéndez Pidal en su El dialecto leonés, §1 2, 1906), es justísima, si bien, como es sabido, algunos fenómenos tipicamente asturianos penetran al oeste de esa línea. Estas hablas de entre el Navia y el Eo, fundamentalmente gallegas, mas con algunos trazos asturianos, designamos con el nombre de gallego-asturiano

Dámaso Alonso, Obras Completas, Editorial Gredos (1971), tomo I, páxina 391

Xurdiron algunhas teorías que discuten o carácter galego destas falas, e defenden que se trata de "falas de transición" ou dun "continuum" lingüístico ente galego e astur-leonés, como di Xavier Frías:

O galego eonaviego ou galego de Asturias é unha variante extraordinariamente rica, desde o punto de vista dialectal, da lingua galega, que ten —é innegábel— elementos comúns co asturo-leonés, mais tamén é verdade que boa parte do asturo-leonés occidental ten elementos comúns co galego.

En calquera caso, García Arias é o único autor que pon en dúbida a natureza galega do eonaviego, mais fornecendo, nos máis dos casos, exemplos incorrectos que non conseguen demostrar o carácter de híbrido do galego de Asturias,

Variantes

Mapa lingüístico de Asturias. As falas galegas en verde e as astur-leonesas en rosa.

As zonas dialectais do galego de Asturias, que se encadra no galego oriental, son segundo Xoán Babarro:

• Área A: concellos de Santiso e Taramundi e algunhas parroquias do de Ibias, idéntico ao galego do oriente da provincia de Lugo
• Área B: é a zona de maior extensión e abrangue a maior parte da Asturias de fala galega, caracterízase polo emprego do artigo el, conservación do -L- intervocálico, terminación en -en no canto de -eo, posesivos tou e sou. A área divídese en dúas segundo o emprego de L- ou Ll- (leite, lleite)

Ademais existen tres falas de transición entre o galego e o asturiano na parte oriental do concello de Navia, en parte das parroquias de Villallón e Oneta no concello de Villallón e nas parroquias de Astierna e Trabado nos concellos de Degaña e Ibias.

Tamén en Galiza

Segundo os mapas de isoglosas, o concello lugués de Negueira de Muñiz tamén forma parte do ámbito lingüístico eonaviego, coa diferenza de estar situado en Galiza e non en Asturias. Esta consideración vén apoiada polas propias características do galego falado nese municipio, con uso do artigo 'el' (por 'o'), os posesivos 'tou' e 'sou', a palatalización do l- inicial ("llobo" por "lobo"), a conservación do -l- intervocálico latino ("avolo" por avó) ou os sufixos diminutivos en -ín ("camín" por camiño ou "molín" por muíño), todos eles trazos xenuinamente eonaviegos.

Alén disto, a asociación Abertal, que preside o xeógrafo Carlos Xesús Varela Aenlle, correspondente da Real Academia Galega no Eo-Navia, tamén enumera Negueira de Muñiz como parte das terras eonaviegas .

Cadro comparativo

Latín	Galego-portugués	Portugués	Galego	Eonaviego
altu(m)	outo	alto	alto	alto
arbor(em)	árvol	árvore	árbore	árbol (ant. árbole)
asciata (m)	aixada	enxada	aixada	eixada
auru(m)	ouro	ouro	ouro	ouro
quattuor(rum)	quatro	quatro	catro	cuatro
brachiu(m)	braço	braço	brazo	brazo
cælu(m)	ceo	ceu	ceo	cêlo
clave(m)	chave	chave	chave	chave
cena (m)	cea	ceia	cea	cía
caballu(m)	cavalo	cavalo	cabalo	cabalo/caballo
digitu(m)	dedo	dedo	dedo	dido
dubita(m)	dúbida/dulda	dúvida	dúbida	débeda (ant. tamén dolda)
duo/duæ	dous/duas	dois/duas	dous/dúas	dous/dúas
homo o homine(m)	home	homem	home	hòme
libru(m)	livro	livro	libro	libro/llibro
luna (m)	lúa	lúa	lúa	lúa/llúa
lana (m)	lã	lã	lá	lá/llá (ant. lã/llã)
manu(m)	mão	mão	man	mao (ant. mão)
multu(m)	muito	muito	moito	muito
integru(m)	enteiro	inteiro	enteiro	enteiro
nocte(m)	noite	noite	noite	noite
pectu(m)	peito	peito	peito	peito
planu(m)	chão	chão	chan	chao
plenu(m)	chëo	cheio	cheo	chen/chío
quī / quem	quem	quem	quen	quèn
sucu(m)	çume	sumo	zume	zume
tabula (m)	taboa	tábua	táboa	traba
parete(m)	parede	parede	parede	parede
una (m)	üa	uma	unha	úa
cerasium	cereija	cereja	cereixa	cereixa
vetu(s)	vello	velho	vello	vèyo
vicinus(m)	vezinno	vizinho	veciño	vecín/vecío
Latín	Galego-portugués	Portugués	Galego	Eonaviego

Véxase tamén

• Concellos galegofalantes de Asturias, Castela e León e Estremadura
• Galego exterior
• Galego oriental
• Áreas lingüísticas do galego

Ligazóns externas

• Vídeo pedagóxico do programa Ben falado! sobre o galego de Asturias, presentado por Ferro Ruibal e emitido na TVG o 29 de setembro de 2010.