Galego de Asturias

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Nome dun bar en galego, coa ortografía do asturiano, en Tapia

O galego de Asturias ou eonaviego refírese ao galego que se fala no occidente do actual Principado de Asturias, ás veces denominado por lingüistas da escola madrileña como galego-asturiano[1] e que chega polo norte ata uns oito quilómetros da beira oriental do río Navia[2]. Esta é unha zona onde e constatábel a súa pertenza xeo-antropolóxica galaica tanto na toponimia e na cultura (cultos, lendas, patrimonio inmaterial) como en elementos arquitectónicos diferentes como os cabazos (hórreos) ou os lousados das casas, semellantes aos da bisbarra da Mariña ou da Terra Chá.

Historia e características[editar | editar a fonte]

A identidade destas falas vén sendo discutida desde posicións asturianistas nos últimos anos, aínda que a postura da práctica totalidade dos lingüistas desde que foron estudadas por vez primeira polo lingüista Ramón Menéndez Pidal na segunda década do século XX até hoxe é que a fronteira do galego é o río Navia:

O galego de Asturias dentro do conxunto de áreas lingüísticas do galego
... Frente a la cortante división administrativa entre Galicia y Asturias, el lenguaje ofrece una serie de gradaciones. Como el arco iris entre dos colores inmediatas, hay un momento, en dirección para Occidente, en que nos sentimos dentro del gallego, y otro, rumbo a Oriente, en la que nos sentimos dentro del asturiano. Mas existe una zona intermedia, en la que, después de todo, la designación dada a la lengua dependerá de nuestra manera de apreciar e interpretar, uno a uno, toda una serie de hechuras lingüísticas. Me propongo trazar en otra ocasión ese tema. Baste hoy con decir que la afirmación ya antigua de que el gallego llega, dentro de Asturias, hasta el río Navia (tomado de Menéndez Pidal en su El dialecto leonés, §1 2, 1906), es justísima, si bien, como es sabido, algunos fenómenos tipicamente asturianos penetran al oeste de esa línea. Estas hablas de entre el Navia y el Eo, fundamentalmente gallegas, mas con algunos trazos asturianos, designamos con el nombre de gallego-asturiano
Dámaso Alonso, Obras Completas, Editorial Gredos (1971), tomo I, páxina 391

Xurdiron algunhas teorías que discuten o carácter galego destas falas, e defenden que se trata de "falas de transición" ou dun "continuum" lingüístico ente galego e astur-leonés, como di Xavier Frías:

O galego eonaviego ou galego de Asturias é unha variante extraordinariamente rica, desde o punto de vista dialectal, da lingua galega, que ten —é innegábel— elementos comúns co asturo-leonés, mais tamén é verdade que boa parte do asturo-leonés occidental ten elementos comúns co galego.[3]
En calquera caso, García Arias é o único autor que pon en dúbida a natureza galega do eonaviego, mais fornecendo, nos máis dos casos, exemplos incorrectos que non conseguen demostrar o carácter de híbrido do galego de Asturias, [4]

Variantes[editar | editar a fonte]

Mapa lingüístico de Asturias. As falas galegas en verde e as astur-leonesas en rosa.

As zonas dialectais do galego de Asturias, que se encadra no galego oriental, son segundo Xoán Babarro[5]:

  • Área A: concellos de Santiso e Taramundi e algunhas parroquias do de Ibias, idéntico ao galego do oriente da provincia de Lugo
  • Área B: é a zona de maior extensión e abrangue a maior parte da Asturias de fala galega, caracterízase polo emprego do artigo el, conservación do -L- intervocálico, terminación en -en no canto de -eo, posesivos tou e sou. A área divídese en dúas segundo o emprego de L- ou Ll- (leite, lleite)

Ademais existen tres falas de transición entre o galego e o asturiano na parte oriental do concello de Navia, en parte das parroquias de Villallón e Oneta no concello de Villallón e nas parroquias de Astierna e Trabado nos concellos de Degaña e Ibias.

Tamén en Galiza[editar | editar a fonte]

Segundo os mapas de isoglosas, o concello lugués de Negueira de Muñiz tamén forma parte do ámbito lingüístico eonaviego, coa diferenza de estar situado en Galiza e non en Asturias. Esta consideración vén apoiada polas propias características do galego falado nese municipio, con uso do artigo 'el' (por 'o'), os posesivos 'tou' e 'sou', a palatalización do l- inicial ("llobo" por "lobo"), a conservación do -l- intervocálico latino ("avolo" por avó) ou os sufixos diminutivos en -ín ("camín" por camiño ou "molín" por muíño), todos eles trazos xenuinamente eonaviegos.

Alén disto, a asociación Abertal, que preside o xeógrafo Carlos Xesús Varela Aenlle, correspondente da Real Academia Galega no Eo-Navia, tamén enumera Negueira de Muñiz como parte das terras eonaviegas [6].

Cadro comparativo[editar | editar a fonte]

Latín Galego-portugués Portugués Galego Eonaviego
altu(m) outo alto alto alto
arbor(em) árvol árvore árbore árbol (ant. árbole)
asciata (m) aixada enxada aixada eixada
auru(m) ouro ouro ouro ouro
quattuor(rum) quatro quatro catro cuatro
brachiu(m) braço braço brazo brazo
cælu(m) ceo ceu ceo cêlo
clave(m) chave chave chave chave
cena (m) cea ceia cea cía
caballu(m) cavalo cavalo cabalo cabalo/caballo
digitu(m) dedo dedo dedo dido
dubita(m) dúbida/dulda dúvida dúbida débeda (ant. tamén dolda)
duo/duæ dous/duas dois/duas dous/dúas dous/dúas
homo o
homine(m)
home homem home hòme
libru(m) livro livro libro libro/llibro
luna (m) lúa lúa lúa lúa/llúa
lana (m) lá/llá (ant. lã/llã)
manu(m) mão mão man mao (ant. mão)
multu(m) muito muito moito muito
integru(m) enteiro inteiro enteiro enteiro
nocte(m) noite noite noite noite
pectu(m) peito peito peito peito
planu(m) chão chão chan chao
plenu(m) chëo cheio cheo chen/chío
quī / quem quem quem quen quèn
sucu(m) çume sumo zume zume
tabula (m) taboa tábua táboa traba
parete(m) parede parede parede parede
una (m) üa uma unha úa
cerasium cereija cereja cereixa cereixa
vetu(s) vello velho vello vèyo
vicinus(m) vezinno vizinho veciño vecín/vecío
Latín Galego-portugués Portugués Galego Eonaviego

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Dámaso Alonso Obras Completas, Volume I, páxina 315-316: que moitas veces, por rapidez, denominamos galego-asturiano
  2. Ana María Cano González Los distintos bables de la región asturiana I Asamblea Regional del Bable, Madrid, 1980, pp 43-44
  3. O relativo do continuum entre galego e asturiano en Asturias, páxina 10 http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua05/ianua05_07.pdf
  4. Op. cit., páxina 5
  5. Xoán Babarro, Galego de Asturias. Delimitación, caracterización e situación sociolingüística, Volume I, A Coruña, 2003 pp. 531-542
  6. Texto de presentación da asociación Abertal Consultado o 23 de febreiro de 2010.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Concellos galegofalantes | Asturias: Terra Eo-Navia

Boal | Castropol | Coaña | Eilao | El Franco | Grandas de Salime | Ibias | Pezós | San Martín de Ozcos | Santalla de Ozcos | Santiso de Abres | Tapia | Taramundi | A Veiga | Vilanova de Ozcos

Concellos parcialmente galegofalantes

Allande | Degaña | Navia | Villaión