Galego-portugués

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
O galego-portugués naceu grosso modo nos conventos lucense e bracarense da provincia da Gallaecia romana
Linguas e dialectos descendentes do idioma galaico-portugués en Europa:      Idioma galego      Idioma portugués

O galego-portugués é a lingua medieval que se falou no noroeste da Península Ibérica que deu lugar ó galego e portugués actuais. Procedía do latín falado na Gallaecia[1] e foi introducido polos colonizadores romanos. É polo tanto unha lingua romance. Tivo especial relevancia cultural durante varios séculos, e disto dan fe os textos medievais conservados nesta lingua.

As recompilacións líricas medievais galego-portuguesas máis importantes que se conservan hoxe son o Cancioneiro de Ajuda, o Cancioneiro da Vaticana e o Cancioneiro Colocci-Brancutti.

O rei Afonso X o Sabio, de Castela, coordinou as Cantigas de Santa María en galego-portugués, que daquela era a lingua por excelencia para a lírica nos reinos de Galicia, León e Castela (estando o reino de Aragón na zona de influencia da literatura occitana). Tamén compuxo algunhas cantigas de amor, mais ningunha de amigo.

Algúns poetas salientábeis son: Bernal de Bonaval, Airas Nunez, Pero da Ponte, Pero Amigo, Xohán de Cangas, Martín Codax, etc.

O galego-portugués tivo a súa máxima importancia dende finais do s. XII ata mediado o s. XIV.

Afastamento do galego e do portugués[editar | editar a fonte]

A partir da súa independencia, o reino de Portugal comezou coa creación dunha norma escrita (unha data importante é a declaración do galego-portugués —daquela chamado «nosa linguage» ou «vulgar»— como lingua oficial da súa administración en 1290), que en Galicia non se elaborou até ben entrado o século XX. Como sinala Azevedo Maia [2], axiña as formas escritas en Portugal comezaron a se homoxeneizar baixo a influencia da corte mentres que os escritos galegos van sendo penetrados de castelanismos. O feito de que a partir de 1480 os tabelións galegos tivesen que cambiar os seus formularios polos casteláns e tivesen que estudar en Toledo, aprofundou o proceso de castelanización dese galego escrito.

As diferenzas entre galego e portugués xa proveñen do galego medieval, onde en textos antigos xa se comeza a confundir as sibilantes xordas coas sonoras, conservadas en Portugal, así como outras pequenas variacións en morfoloxia (disso fronte a disse…). Ademais, o avance do galego-portugués cara ao sur e o desprazamento da capital portuguesa introduciron unha serie de elementos novos que deron lugar á situación actual:[3]

  • Dialectos galegos: os falados nas catro provincias galegas, en zonas limítrofes de Asturias, León e Zamora e o galego de Ellas. Caracterizados pola inexistencia de sibilantes sonoras e vogais nasais (só en pequenas zonas do «galego exterior») fronte aos dialectos portugueses.
  • Dialectos portugueses setentrionais: Do Miño até Aveiro na costa e Castelo Branco no interior. Presenza do fonema africado ( como o ch en chave) e non distinción entre b/v pero distingue sibilantes sonoras como o portugués común.
  • Dialectos portugueses centro-meridionais.

Características do galego-portugués[editar | editar a fonte]

O galego medieval distínguese do galego actual principalmente en:

  • Existencia de vogais nasais
  • Distinción b/v
  • Presenza de sibilantes sonoras j (g+ e,i), z, s intervocálico

O sistema de vogais orais era o actual, ainda que non coa mesma distribuición, principalmente debido á posterior acción da metafonía. Ademais existian vogais nasalizadas pola perda dunha nasal. A queda de consoantes intervocálicas provocaba moitos hiatos, que despois se desenvolverían, principalmente por crase.

Consoantes do galego-portugués
Bilabiais Labiodentais Dentais Alveolares Pós-alveolares Palatais Velares
Realización xorda sonora xorda sonora xorda sonora xorda sonora xorda sonora xorda sonora
Plosivas p b t d k g
Nasais m n ɲ
Fricativas f v s z ʃ ʒ
Africadas ts dz
Laterais l ʎ
Vibrantes ɾ

Documentos máis antigos en galego-portugués[editar | editar a fonte]

Foro do Bo Burgo de Castro Caldelas, privilexio dado polo rei Afonso VIII. Primeiro documento real en lingua galega. Allariz, 1228

A Notícia de fiadores (1175) é o documento en galego-portugués máis antigo coñecido con data. O Pacto dos irmãos Pais reivindica o título de texto mais antigo encontrado en Portugal, no entanto é apenas datábel por conxectura, e é probabelmente anterior a 1173. Outro documento, a Notícia de Torto[4], sen data, calcúlase que foi escrito entre 1211 e 1216. O Testamento de Afonso II data de 1214. Algo anterior é o primeiro documento literario coñecido escrito en galego, Ora faz ost’o senhor de Navarra de Johan Soarez de Pávia.

O documento máis antigo escrito en Galicia data do ano 1228. Trátase do Foro do bõ burgo de Castro Caldelas[5] outorgado por Afonso IX en abril do dito ano ao municipio de Allariz.

O máis antigo documento latino-galego-portugués, encontrado en Portugal, é chamado de Doação à Igreja de Sozello, encóntrase no Arquivo Nacional da Torre do Tombo, e é datado do ano de 870 d.C.[6]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Ramón Mariño Paz Historia da lingua galega. Sotelo Blanco, 1998, páxina 104
  2. Ver Bibliografia, capítulo de Conclusións
  3. * Lindley Cintra, Luís F. Nova Proposta de Classificação dos Dialectos Galego-Portugueses (PDF) Boletim de Filologia, Lisboa, Centro de Estudos Filológicos, 1971.
  4. Notícia de Torto, História da Língua Portuguesa.
  5. Foro do bo burgo de Castro Caldelas, consellodacultura.org
  6. O documento máis antigo en latín-galego-portugués, ano 870.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Clarinda de Azevedo Maia (1988). História do Galego-Português. Estudo lingüístico da Galiza e do Noroeste de Portugal desde o século XIII ao século XVI. 
  • Edwin B. Williams, From Latin to Portuguese. Historical Phonology and Morphology of the Portuguese Language1938, Trad. port. de Antônio Houaiss: Do Latim ao Português. Fonologia e Morfologia Históricas da Língua Portuguesa. Rio de Janeiro, Tempo Brasileiro, 1975 (3ª ed.)