Centeo

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Centeo
Illustration Secale cereale0.jpg
Clasificación científica
Reino: Plantae
División: Magnoliophyta
Clase: Liliopsida
Subclase: Commelinidae
Orde: Poales
Familia: Poaceae
Subfamilia: Pooideae
Tribo: Triticeae
Xénero: 'Secale'
Especie: ''S. cereale''
Nome binomial
''Secale cereale''
(L.) M.Bieb.

O centeo (Secale cereale (L.) M.Bieb.) é unha gramínea que se cultiva polo seu gran e como planta forraxeira. É un membro da familia do trigo e relaciónase estreitamente co orxo.

O gran do centeo utilízase para facer fariña (fariña centea) e na industria da alimentación. É altamente tolerante á acidez do solo. O primeiro uso posible do centeo doméstico remóntase a Abu Hureyra ao norte de Siria, no val do Éufrates no Paleolítico tardío. É un cultivo común en Galiza, sendo a fariña centea unha das máis empregadas noutrora para facer pan.


Descrición[editar | editar a fonte]

O centeo é unha planta anual de 110 a 160 cm de altura, que florea de maio a xullo, facendo unha inflorescencia en espiga duns 20 a 30 cm de longo (máis longa ca do trigo), follas de 5 a 10 mm de largo. Glumas das espigas de 6 a 15 mm sen contar as arganas; lemna (gluma inferior) de 7 a 15 mm, con aresta normalmente de 2 a 5,5 cm. O gran como todas as gramíneas denomínase cariópside. Considéranse que o Irán é o país de orixe desta especie.

Ten un sistema radicular fasciculado semellante ao do trigo, aínda que máis desenvolvido ca este. Esta é unha das razóns da súa grande rusticidade. O talo é longo e flexíbel. As follas son estreitas. Coma no caso do orxo, as espiguillas non teñen pedúnculo e fican todas unidas directamente ao raque, correspondendo unha soa a cada dente deste. As glumas son alongadas e agudas no seu ápice. As vilosidades pola súa parte dorsal, prolónganse nunha longa aresta. Cada espiguilla produce tres flores, pero só son fértiles dúas. A espiga é magra e longa.

Parasitos[editar | editar a fonte]

O centeo vese afectado por un fungo parasito, o cornizó Claviceps purpurea, cuxo consumo accidental xunto co cereal era a causa do ergotismo. Tamén é chamado cornello, dentón, gran de corvo ou caruncho[1].

Usos[editar | editar a fonte]

Pan centeo

Un dos usos deste cereal é o de elaborar coa súa fariña pan centeo, moi empregado noutrora en Galiza. Coa fariña centea faise pumpernickel, moi usado en Europa do norte e do leste. Tamén se fai o familiar knäckebröd.

A súa fariña ten baixo contido en glute en relación coa fariña triga, e contén máis proporción de fibras solúbeis.

Outros dos seus usos é a fabricación de whisky de centeo, e como medicina alternativa na súa forma líquida, coñecida como "extracto de centeo"; un líquido obtido do centeo e semellante ao extraído do pasto de trigo. Entre os seus supostos beneficios inclúense a mellora do sistema inmune, o incremento dos niveis de enerxía e mellora da situación fronte as alerxias, aínda que non existe evidencia clínica da súa eficacia. Dise tamén que podería ser activo na prevención do cancro de próstata.[2]

Coa súa palla facíanse as cubertas (colmados) das pallozas e outras construcións populares en Galiza e outros lugares de Europa coma Inglaterra e Irlanda. Tamén coa palla se fan bonecos de xoguete. Indicacións: úsase como laxante lixeiro, nutritivo.[3]

Sinonimia[editar | editar a fonte]

Produción e consumo[editar | editar a fonte]

Primeiros dez produtores — 2005
(millóns de toneladas)
Rusia Rusia 3,6
Polonia Polonia 3,4
Alemaña Alemaña 2,8
Bielorrusia Bielorrusia 1,2
Ucraína Ucraína 1,1
Flag of the People's Republic of China.svg China 0,6
Flag of Canada.svg Canadá 0,4
Turquía Turquía 0,3
Estados Unidos de América Estados Unidos 0,2
Austria Austria 0,2
Total Mundial 13.3
Source: FAO [5]
Minerais
Calcio 33 mg
Ferro 2,67 mg
Magnesio 121 mg
Fósforo 374 mg
Potasio 264 mg
Sodio 6 mg
Zinc 3,73 mg
Cobre 0,450 mg
Magnesio 2,680 mg
Selenio 0,035 mg

O centeo medra primariamente en Europa do leste, centro e norteña: norte de Alemaña, Polonia, Ucraína, Bielorrusia, Lituania, Letonia e cara Rusia central e do norte. Tamén prospera en América do Norte: no Canadá, nos Estados Unidos, América do Sur: na Arxentina, no Brasil, Asia: Turquía, Casaquistán, e norte da China.

Os niveis da súa produción seguen a decaer en moitas das nacións produtoras por mor á menor demanda. Por exemplo a produción rusa pasou de 13,9 millóns de Tm en 1992 a 3,4 Mt en 2005. E Polonia - 5,9 Mt en 1992 a 3,4 Mt en 2005; Alemaña - 3,3 Mt & 2,8 Mt; Bielorrusia - 3,1 Mt & 1,2 Mt; China - 1,7 Mt & 0,6 Mt; Casaquistán - 0,6 Mt & 0,02 Mt.

Moito do centeo consómese localmente, e só se exporta a países veciños, non mundialmente.


O centeo na cultura popular galega[editar | editar a fonte]

Coa fariña centea faise en Galiza o pan moreno, e mesturada coa de millo pan de mestura[6].

Cultívase en toda Galiza, sendo máis resistente ca o trigo e adaptábel a todas as terras, porén o pan, bastante utilizado na Galiza aldeá, é menos alimentario e menos branco. Cultívase moito e principalmente nas altas terras montañosas de Ourense, que por iso lle chamaban terras de pan. Ademais do pan centeo ou de mestura, a palla serve coma forraxe, alimento e cama do gado. Nalgunhas comarcas a palla ou colmo emprégase para a cubrición das vivendas (colmados). Antes da malla, a palla ponse en medas nas eiras.

Require rega no verán e a sega faise guichada nalgunhas zonas. Padece con frecuencia o cornizó ou cornello (Claviceps purpurea), que se apodera do gran e que, mesturado con este e convertido tamén en fariña produce unha especie de gangrena seca a quien o come. Por iso cómpre peneiras ben para tiralo e non o levar ao muíño[7].

Expresións[editar | editar a fonte]

  • Mallar nun coma nun centeo verde mallar nunha persoa sen contemplación algunha[8].

Refráns[editar | editar a fonte]

  • Eu casar ben me casaba,/ recear ben o receo,/ sinto de andar perguntando/ a como vale o centeo.
  • Mariquiña da forneira/ se coceres faime un bolo,/ se mo fas, faimo de trigo,/ que centeo non cho como.
  • O centeo basto na hucha, non no terreo[9].
  • Centeo alto ou baixo, en maio espigado, que tardeiro ou temperau, en maio ha telo grau.

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Vocabulario de ciencias naturais. Santiago de Compostela, Xunta, 1991. Gran dicionario Xerais da lingua galega. Vigo, Xerais, 2009
  2. E Pukkala, N Gustavsson and L Teppo, Atlas of cancer incidence in Finland, Cancer Society of Finland, Helsinki (1987), p. 37. and P Kleemola, M Virtanen and P Pietinen, Dietary survey of Finnish adults, Publications of the National Public Health Institute B2, Helsinki (1994)
  3. "Centeo". Plantas útiles: Linneo. http://www.linneo.net/plut/index2.htm. Consultado o 15 de marzo de 2010. 
  4. "Centeo". Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. http://www.tropicos.org/NameSynonyms.aspx?nameid=25509953. Consultado o 15 de marzo de 2010. 
  5. Mayores Productores de Commodities - Países por Commodity
  6. Leandro Carré Alvarellos (1933): Diccionario galego-castelán, Segunda Edizón, A Coruña, Roel
  7. Eladio Rodríguez González (1958-1961): Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo
  8. Eladio Rodríguez González (1958-1961): Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo
  9. Marcial Valladares Núñez (1884): Diccionario gallego-castellano, Santiago, Imp. Seminario Conciliar

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Centeo
Wikispecies-logo.svg
Wikispecies posúe unha páxina sobre: Centeo