Historia da comunidade xudía de Monforte de Lemos

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura

A historia da comunidade xudía de Monforte de Lemos remóntase canto menos ao século X e prolongouse ata 1492, cando o Decreto da Alhambra[a] decretou a súa expulsión dos territorios das coroas de Castela e Aragón. A comunidade xudía da capital do val de Lemos foi unha das máis numerosas do Reino de Galiza,[1] sendo entre os séculos XVI e XVIII unha das poboacións galegas con maior número de conversos procesados por prácticas xudaizantes.[2] O gran tamaño desta comunidade na cidade fixo que mesmo se denominara "xudeus" ou "xudeus con rabo" a todos os seus habitantes.[3]

Se ben a cidade non conserva moitos restos arquitectónicos xudeus, si que a presenza hebrea é intensa nos seus costumes e tradicións. Existen numerosas referencias documentais que certifican a presenza xudía, e a presenza de xudeus conversos logo da expulsión, así como referencias a que foron os xudeus de Monforte os que poboaron a vila de Ares, sendo alí chamados bichos. Posiblemente o achado máis importante relacionado co pobo xudeu na capital da Terra de Lemos sexa a lápida sepulcral hebrea adicada a Juan de Gaibor e ao seu fillo Jorge,[4] pertencentes a unha das familias hebreas máis destacadas da cidade e moi ligada á historia local, os Gaibor, e que se encontra no Museo Arqueolóxico Provincial de Ourense dende a súa cesión en 1892 por parte do avogado afincado na cidade Rodrigo Goicoechea.[5]

Historia[editar | editar a fonte]

Primeiros datos[editar | editar a fonte]

A poboación xudía instalouse en Monforte de Lemos ao amparo do Mosteiro de San Vicente do Pino.

Descoñécese a data exacta na que chegaron os primeiros xudeus a Monforte de Lemos, mais seguramente o seu asentamento na cidade ocorreu, do mesmo xeito que en moitos outros lugares, ao amparo dun mosteiro, o Mosteiro de San Vicente do Pino, ocupando zonas na subida ao monte.[3] A riqueza agrícola da comarca e a presenza dos condes de Lemos serían outros factores que explicarían a presenza xudía na cidade.[6]

Aínda que as noticias máis antigas da presenza xudía na cidade do século X, nun documento do ano 915 no que faise referencia a un Ismael "Judío"[7] ou "Ismael Judila" como testigo, que ben podería referirse tanto a un xudeu como a un mozárabe.[8] Este documento é o chamado "Prueba Caldaria" ou "Juicio de Dios", que se celebrara no lugar onde se localizaba a antiga igrexa de Santa María da Régoa,[b] e no que os monxes Arión e Ermesindo reclamaban a posesión do cargode abade do mosteiro benedictino.[9] Con todo, non é ata o século XV cando se ten constancia documental da presenza dunha comunidade hebrea na capital do val de Lemos.[3]

Aumento demográfico e esplendor[editar | editar a fonte]

Por documentos do século XIV coñecemos que varios titulares do Señorío de Lemos designaron a xudeus para postos importantes, como foi o caso do Infante Filipe, que coa súa influencia conseguiu que o hebreo Yusaf de Écija convertérase en almoxarife real de Afonso IX. Ou D. Pedro Fernández de Castro "O da Guerra", señor de monforte en 1334, que tiña como recadador ao xudeu D. Guilleumo e como almoxarife a D. Samuel (irmán de D. Guilleume), e seu fillo Fernando Ruiz de Castro caracterizouse pola súa política pro-xudía, seguindo a liña marcada por Pedro I o Cruel.[8]

Un feito curioso e que podería ester relacionado coa importancia da comunidade xudía da cidade na século XIV pode verse na parte máis antiga da torre da homenaxe, onde están presentes numerosos signos lapidarios e marcas de canteiros. De entre todos estes signos e marcas o máis destacado é a pentagrama (unha estrela de cinco puntas), pertencente a unha loxia númerica, nº 5. O pentagrama é un símbolo importante para o pobo xudeu, xa que identificábana cos cinco libros do Pentateuco (cada punta un libro), así como coa Verdade.[8][10] Cómpre salientar que de acordo coa organización de certas corporacións de construtores, a estas marcas dábaselles a consideración de aval de garantía. Con todo, non se pode asegurar que a presenza do pentagrama no muro máis antigo da torre débase á presenza xudía, xa que este símbolo é coñecido en Galiza tamén como "Cruz de Trasgo".[8]

Pénsase que a comunidade xudía debeu aumentar en Monforte logo das matanzas realizadas en Castela e Aragón en 1391, e que motivaron a súa fuxida a lugares menos hostís. En Galiza, ao contrario do que ocorría en moitos outros lugares da península Ibérica, a poboación non vía a poboación xudía como inimiga, xa que a poboación galega encontrábase inmersa en revoltas sociais antiseñoriais que culminarían coas revoltas irmandiñas.[1] Foi a finais do século XIV cando o noroeste peninsular experimentou unha gran chegada hebrea, só superada pola chegada de familias xudías nas últimas décadas do século XV, co decreto de expulsión.[11]

Con todo, a maior parte das noticias da presenza hebrea en Monforte de Lemos corresponden ao século XV, cando se pensa que a presenza semita foi maior na cidade. Outros documentos que avalan a presenza xudía na capital de Lemos é o pago de alxamas de xudeus á Coroa de Castela nos anos 1474, 1488, 1489 e 1491, onde no grupo de Ourense poden atoparse poboacións como Monforte, Allariz e Ribadavia.[8] O estudo destes documentos permite cuantificar de xeito aproximado o tamaño das comunidades xudías, xa que o sistema de recadación era por capitación, isto é, tiña en conta o volume da poboación para asignar a cantidade a pagar. Os datos que revelan os documentos dos tributos recadados para Ourense, Allariz, Monforte e Ribadavia serían os seguintes:[c][12]

Ano Cantidade
a pagar
Familias Individuos
1464 3.500 78 468
1472 2.000 44 264
1474 2.000 44 264
1479 3.000 67 402
1482 1.000 22 132

Se ben a relación do pobo xudeu cos nobres na cidade foi boa, a relación coa Igrexa nesta época non o foi tanto. Salienta un caso documentado o día 21 de xuño de 1462 polo que o cabido de Lugo anulou un foro en Monforte. Cómpre salientar que, se ben a revogación estaba dentro da legalidade, os documentos mostran unha postura claramente antisemita:[13]

por vender et traspasar o dito Roi Lopez o dito foro et enphiteosi en judio et ome de diversa fe da nosa, et en tal persona que de dereyto non deve aver susidios nen proveyto da aqual [contepne] et menospraçe

Persecución[editar | editar a fonte]

O 31 de marzo de 1492 os Reis Católicos asinaron na Alhambra de Granada o Decreto da Alhambra, que prohibía vivir no Reino de España a todos os xudeus, dándolles a posibilidade de abandonar a súa fe e converterse ao cristianismo.[14] O Decreto da Alhambra provocou a saída de moitos xudeus dos territorios do reino, un fenómeno que non foi alleo á poboación xudía de Galiza e de Monforte de Lemos, onde principalmente fuxiron a Portugal ou a países atlánticos ou mediterráneos dende os portos galegos. Con todo calcúlase que deberon ser poucos os que se exiliaron, xa que existen referencias que apuntan que no territorio galego convertéronse en maior medida que en outros lugares.[15] O cura dos Palacios, Andrés Bernáldez, viviu a saída dos pobo xudeu de España e mesmo bautizou a algúns evitando a súa expulsión, e que escribiría:

(...) se dirigían a los puertos y a las fronteras, iban unos cayendo, otros levantando; unos muriendo, otros naciendo, otros enfermando; que no había cristiano que no oviesse dolor dellos. E siempre por donde iban les convidaban al bautismo (...) e algunos se convertían e quedaban, pero muy pocos. E los rabbíes los iban sforçando; e façian cantar a las mugeres e mançebos, e tañer panderos e adufes, para alegrar a la gente(...)

Logo da expulsión, algunhas rúas foron rebautizadas para borrar calquera trazo da presenza xudía. Tal foi o caso da rúa da sinagoga, que pasou a chamarse rúa da Cruz, nome que se baseaba no principal símbolo cristián.[3]

Na cidade de Monforte de Lemos houbo varios exemplos de familias xudeoconversas procesadas pola Inquisición. Un dos primeiros casos dos que hai constancia foi o de Clara Feijoo e Violante Alvarez, cristiás novas que no ano 1581 foron acusadas de realizar prácticas xudaizantes:[16]

Pendiente de Carcel.
(...) Clara Feyxoo y Biolante Alvarez christianas nuevas vezinas de Monforte diocesis de Lugo fueron testificadas por (...) testigos de aoydas que havia oydo decir que estando tratando de la muger del licenciado Vazquez vecino de Monforte que es la dicha clara Feyxoo y de la dicha Biolante, que Maria Alvarez hija de la dicha Clara Feyxoo havia dicho que quando la dicha Clara Feixoo y la dicha Violante Vlvarez ayunavan hacian colacion al medio dia y no comian hasta la noche salida la estrella. Los contestes que dio no se han examinado por estar fuera del districto de la bista.

Pouco tempo despois, en 1588, o converso monfortino Miguel de Freytas e os seus descendentes foron procesados tamén polo Santo Oficio:[17]

Outros casos aparecerían no século XVI, coas acusacións a Pedro Díaz Mezquita e algúns dos seus familiares levadas a cabo en 1604 nas que nove homes afirmaban que prácticas relacionadas coa "ley de moissen".[18] Ou o de Isabel Méndez Correa, da que se di:[19]

Isabel Méndez Correa, soltera natural da cidade de Monforte e veciña da vila de Pastrana, de idade de vinte e cinco anos, xudaizantes confitente, saíu ao auto en forma de penitente, con sambenito e lénselle a senteza co mérito, abxurou os seus erros, e foi reconciliada en forma, con confiscación de bens, que non tivo, hábito, e cárcere perpetuo.

No século XVII hai constancia dos casos das familias Ávila, sendo Juan Antonio de Avila (veciño de Monforte residente en Sevilla) procesado nun auto celebrado en Sevilla o 30 de novembro de 1725,[20] e a familia Núñez, da que Juana Núñez e as súas fillas foron capturadas en 1727.[21]

Esquecemento e recuperación[editar | editar a fonte]

Selo da Red de Juderías de España na confluencia das rúas Peixaría e Cárcere Vello.

A expulsión, persecución e conversión forzosa do pobo xudeu en España fixo que a pegada xudía en Monforte de Lemos caera case no esquecemento. Con todo, estudos recentes recuperaron a memoria do pasado hebreo da cidade. Os estudos realizados principalmente por Felipe Aira entre 2001 e 2003 serviron para integrar á cidade na Red de Juderías de España, convertendo a Monforte de Lemos na segunda cidade galega despois de Ribadavia en entrar na rede, co obxectivo de recuperar un capítulo pouco coñecido da historia monfortina, evitar o despoboamento das rúas que pertenceron á zona de ámbito xudeu, e atraer visitantes á cidade, segundo sinalou o daquela alcalde do Concello de Monforte Severino Rodríguez Díaz.[22][23]

Dende finais de 2009 existe na cidade unha pequena comunidade (dúas familias contabilizadas en 2011) que profesa o xudaísmo mesiánico, unha corrente xurdida en Inglaterra pouco coñecida en Galiza e que acepta o Novo Testamento e recoñece a Xesús (chamado polo seu nome hebreo, Yashua) como mesías.[24]

A sociedade xudía monfortina[editar | editar a fonte]

Zona de ámbito xudeu[editar | editar a fonte]

Autores como Emilio Fonseca falan da existencia dun "barrio xudeu" ou "xudaría" na cidade, situándoo na chamada "Porta da Alcazaba" (tamén chamada "da Peixaría"), onde se encontran as casas da familia xudía monfortina máis importante, a familia Gaibor (posiblemente Ibn Gaibor antes da súa conversión ao cristianismo).[25] Con todo, como ocorreu en outros lugares, en Monforte de Lemos a poboación xudía da cidade non tivo a obriga de ocupar un barrio ou rúa determinado,[1] senón que esta vivía mesturada coa comunidade cristiá. O lugar de emprazamento era similar ao adoptado noutras cidades, localizándose en torno ás portas da vila e nas prazas de mercado.[26] Con todo, si que pode falarse de zonas de ámbito xudeu nas que houbo unha considerable presenza de poboación xudía, sendo a praza e rúa de Pescaderías un dos puntos onde máis familias xudías localizáronse, aínda que tamén hai que salientar a Rúa Falagueira, a Rúa Vella, a Zapatería,[d], ou a zona da actual Praza de España,[1][27] e non só na actual rúa Abelardo Baanante (coñecida popularmente como A Calexa), onde durante moito tempo pensouse que se encontraba a xudaría monfortina,[26] con todo pénsase que inicialmente a comunidade xudía puido estar localizada nesta rúa.[1]

Deste xeito, a poboación xudía tendeu a vivir nunha ladeira do monte, cara ao castelo e o mosteiro, seguindo a relación clásica medieval entre xudeus, señores feudais e mosteiros..[1]

A sinagoga[editar | editar a fonte]

Porta onde se pensa puido estar a antiga sinagoga de Monforte de Lemos.

Polo que se pode saber atendendo á documentación conservada da cidade, a comunidade xudía monfortina contou cunha sinagoga, se ben non se coñece con certeza a localización exacta da mesma. En base a documentación existente, sábese que o templo estaba localizado na Rúa Falagueira, a principal rúa do Monforte medieval, emprazamento que confirma tamén a tradición popular.[11][28] Un feito que apoia a presenza dunha sinagoga na cidade son as Ordenanzas de 1432, polas que en todo lugar no que residiran máis de dez cabezas de familia xudías tiñan que contar cunha sinagoga, e segundo a documentación consultada por Felipe Aira a cidade do Cabe contaba daquela con máis de dez familias hebreas, polo que estaría obrigada a dispoñer dunha sinagoga.[29][30]

A sinagoga encontrábase posiblemente nun terreo pechado actualmente en abandono en fronte do que foi a antiga casa consistorial. En dito terreo poden observarse dúas covas labradas na rocha do outeiro que puideron ser o mikve,[e] un para homes e outro para mulleres.[28] Se ben o muro e a porta que pechan o terreo semellan polo tipo de construción ser posteriores á expulsión, Emilio Fonseca considera moi probable que se tratara do mikve, que no seu tempo estaría pechado dun xeito similar ao actual.[31]

Con todo, a Rúa Falagueira non é a única localización referenciada da sinagoga monfortina. Algúns historiadores e estudosos expuxeron a posibilidade de que a sinagoga monfortina se encontrara na Rúa Nova, unha rúa medieval que abarcaba as actuais rúas Abelardo Baanante e Santo Domingo, aínda que Felipe Aira apunta que tamén se coñeceu co nome de Rúa Nova a vía inmediata á Porta Nova.[32] O historiador Antonio Vázquez Seijas fala da existencia dun barrio xudeu cunha sinagoga na cidade do Cabe:[32]

Na parte de nacente e dentro de murallas, existía un pequeno barrio onde habitaron algúns xudeus, que tiñan unha pequena sinagoga. Este edificio foi derribado hai uns cantos anos, para aproveitar os seus materiais nunha edificación da vila.

Ambas localizacións da sinagoga estarían apoiadas polos nomes que recibiron as rúas nas que se especula estiveron localizadas, xa que a Rúa Falagueira aparece baixo o nome de "Calle de la Cruz" en documentos dos séculos XV e XVI, un nome que recibiron logo da expulsión de 1492 moitos lugares habitados por persoas xudías e era habitual que se nomeara así á rúa na que se localizara a sinagoga da cidade. Por outra banda, en Galiza e no Norte de Portugal o nome de "Rúa Nova" indica con moita probabilidade a presenza de familias xudías.[32]

Profesións[editar | editar a fonte]

Se ben os xudeus monfortinos ocuparon distintos chanzos da escala social e desempeñaban todo tipo de profesións, a principal actividade económica dos membros da comunidade era o comercio, especialmente da seda, prata, coiro e panos.[33] Tamén destacaron como artesáns, ademais de ser algúns membros da comunidade afamados médicos.[34] Salientar como un dos casos de xudeus que alcanzou un cargo importante a nivel social a Xoán de Gaibor, xudeu converso que foi o secretario do segundo Conde de Lemos, mentres que outros membros da comunidade chegaron a ocupar cargos de administradores no concello da cidade.[34][35]

O pobo xudeu na cultura popular monfortina[editar | editar a fonte]

Como en outros lugares, en Monforte de Lemos algunhas lendas, tradicións, ditos populares e refráns locas, refírense ao pobo xudeu, frecuentemente de xeito pexorativo. Entre os ditos populares e refráns asociados coa comunidade hebrea atopamos:[2]

Monforte de Lemos
Monforte dos demos
Quinientos veciños
Douscentos xudíos.


Monforte de Lemos
quinientos vecinos
trescentos ladrós
e o resto xudíos.
O cruceiro de Santo Antonio e a actual Casa do Concello de Monforte de Lemos. O cruceiro é do pouco que se conserva do Convento de Santo Antonio, abandonado e demolido logo da desamortización.[36]

Entre os escarnios máis coñecidos contra a comunidade xudía monfortina encóntranse o chamado Cristo dos Azotes e o Cristo da Colada, cuxa existencia documéntase ata varios séculos despois da expulsión do pobo xudeu, concretamente ata a invasión napoleónica. No século XVIII un cronista da Orde Franciscana chamado Frei Jacobo de Castro, nunha visita ao convento de Santo Antonio da cidade deixou constancia das dúas curiosas pezas que custodiaba:[37]

Una de ellas estando azotándola unos judíos en su infame sinagoga dio voces llamando al padre guardián, quien [...] guiado de aquella lastimosa voz [...] se entró en la sinagoga y recobrando la imagen [...] tuvo tiempo para dar cuenta a un ministro del Tribunal, quien prendió y castigó a los judíos, y depositó la imagen en este convento (se refiere al de San Antonio) En cuanto a dos imágenes de Cristo muerto bien crucificado que en este convento se tienen con especial veneración de la estatura de una tercia [...] uno con el título de La Colada y este está en la Sacristía con las demás reliquias y el otro con el título de Azotes está en la celda guardianal con una estatua de San Antonio de estatura pequeña [...] Es tradición que una vil mujer la entró en una caldera de colada, que estaba hirviendo, deseando [...] borrar la hermosura de la imagen [...] Por más que sudó y afanó la proterva mujer en supultar en lo profundo de la caldera la imagen, ésta se subía a la superficie de la colada. No se ejecutó esta execrable maldad con tanta cautela que no se hiciese publica; y averiguada fue presa y castigada la mujer por el Santo Oficio [...] Sucede con esta santísima imagen una cosa bien portentosa y es que, siendo fácil abrir la caja en que está cerrada y colocada no es posible abrirse por más vueltas que se den a las llaves, si dentro de la sacristía se halla algún judío.

Tamén cómpre salientar a lenda máis coñecida da cidade, A coroa de fogo, na que en algunha das súas versións outórgalle un papel salientable a un xudeu local que encárgase de subministrar o narcótico co que se produce o tráxico desenlace.[2]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Tamén denominado Edicto de Granada.
  2. Isto corresponderíase coa actual Praza de España. Non se debe confundir coa actual igrexa de Santa María da Régoa, localizada nas proximidades da Porta de Peixaría.
  3. As cantidades a pagar son expresadas en marabedís.
  4. Algunhas publicacións refírense a esta rúa polo nome de Travesía do Cárcere Vello ou Juana de Castro, nomes que tivo ata que se recuperou o seu nome orixinal.
  5. O mikve (מִקְוָה) é o nome que recibe o baño ritual xudeu.
Referencias
  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 "Monforte de Lemos" (en castelán). Red de Juderías de España. Consultado o 22 de setembro de 2016. 
  2. 2,0 2,1 2,2 Aira Pardo, Felipe. "Judíos, conversos y Monforte de Lemos." (en castelán). sefarad.org. Consultado o 22 de setembro de 2016. 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 "HISTORIA DE LA COMUNIDAD JUDIA EN GALICIA" (PDF) (en castelán). Consultado o 27 de setembro de 2016. [Ligazón morta] Texto baseado no folleto de exposicións “As Xuderías Galegas” da Deputación da Coruña, 2002.
  4. Aradilla Angulo, Antonio. Viaje por la España Judía (en castelán). Madrid: Vision Libros. p. 293. ISBN 978-84-9886-722-0. 
  5. Díaz, Luis (27 de febreiro de 2002). "La disputada lápida de los Gaibor". La Voz de Galicia (en castelán). Arquivado dende o orixinal o 11 de marzo de 2014. Consultado o 30 de xaneiro de 2017. 
  6. "Lugo" (en castelán). viajesporsefarad.com. 30 de decembro de 2013. Arquivado dende o orixinal o 14 de xullo de 2017. Consultado o 27 de setembro de 2016. 
  7. "Localidad. Monforte de Lemos" (en castelán). Centro de Documentación y Estudios Moisés de León. Consultado o 22 de setembro de 2016. 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Raigame (2000), pp. 60-61
  9. Aira Pardo 2017, p. 15.
  10. García Blanco, Javier (28 de marzo de 2012). "El significado oculto del pentagrama" (en castelán). yahoo.com. Arquivado dende o orixinal o 16 de novembro de 2016. Consultado o 15 de novembro de 2016. 
  11. 11,0 11,1 Raigame (2000), pp. 62
  12. de Antonio Rubio (2006), p. 32
  13. Portela Silva, M. X.: Documentos da catedral de Lugo, século XV, pp. 299-300, doc. 1147
  14. "The Edict of Expulsion of the Jews". Foundation for the Advancement of Sephardic Studies and Culture. Consultado o 27 de setembro de 2016.  Transcrición do Decreto da Alhambra. (en inglés)
  15. Pérez Méndez, Pablo (setembro de 2009). "Los judíos gallegos bajomedievales durante la expulsión" (PDF). Revista Garoza (en castelán) (9). ISSN 1577-8932. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 04 de novembro de 2009. Consultado o 27 de setembro de 2016. 
  16. Arquivo Histórico Nacional, Sección Inquisición de Santiago, Relación de Causas, Legajo 2042, carpeta 7, ano 1581. Citado en "BRUJAS, HECHICEROS, y ADIVINADORES del Valle de Lemos". jrcasan.com. Consultado o 15 de outubro de 2016. 
  17. Archivo Histórico Nacional Sección Inquisición de Santiago, Relación de Causas, Carpeta nº 22, ano 1588. Citado en "BRUJAS, HECHICEROS, y ADIVINADORES del Valle de Lemos". jrcasan.com. Consultado o 15 de outubro de 2016. 
  18. Archivo Histórico Nacional, Inquisición, Leg. 2042, nº 41, Fols. 9v-12r. Citado en "BRUJAS, HECHICEROS, y ADIVINADORES del Valle de Lemos". jrcasan.com. Consultado o 15 de outubro de 2016. 
  19. Fernández Rouco, Roberto (2008). Xudeos e Conversos Galegos. Notas para unha historia pendente. Alvarellos. p. 123.  Citando a Jiménez Monteserín. “Introducción a la Inquisición Española” (1980)
  20. Ónega, José Ramón. Los Judíos en el Reino de Galicia. pp. 520–521. 
  21. Ónega, José Ramón. Los Judíos en el Reino de Galicia. pp. 521–522. 
  22. "Un estudio avala la presencia judía en Monforte de Lemos". La Región (en castelán). 10 de maio de 2009. Consultado o 27 de setembro de 2016. 
  23. "Monforte ingresa na rede de xuderías españolas Camiños de Sefarad". culturagalega.org. Consultado o 13 de xaneiro de 2017. 
  24. Albo, Francisco (13 de xaneiro de 2011). "Judíos mesiánicos en Monforte". La Voz de Galicia (en castelán). Consultado o 16 de outubro de 2016. 
  25. Fonseca Moretón 2004, p. 452.
  26. 26,0 26,1 Aira Pardo, Felipe. "Judíos y conversos de Monforte de Lemos" (en castelán). The International Raoul Wallenberg Foundation. 
  27. Aira Pardo, Felipe. "RÚA PESCADERÍAS" (en castelán). jrcasn.com. Consultado o 26 de xaneiro de 2017. 
  28. 28,0 28,1 Aira Pardo, Felipe. "RÚA FALAGUEIRA" (en castelán). jrcasn.com. Consultado o 15 de novembro de 2016. 
  29. Raigame (2000), pp. 62-63
  30. Aira Pardo 2017, p. 25.
  31. Fonseca Moretón 2004, p. 464.
  32. 32,0 32,1 32,2 Aira Pardo 2017, p. 26.
  33. "Un poco de historia" (en castelán). Concello de Monforte de Lemos. Arquivado dende o orixinal o 02 de febreiro de 2017. Consultado o 26 de xaneiro de 2017. 
  34. 34,0 34,1 Prólogo de Ángel Arnáiz González a Judíos y conversos de Monforte de Lemos, páxinas 7 a 11.
  35. "Monforte de Lemos". Ribeira Sacra. Arquivado dende o orixinal o 02 de febreiro de 2017. Consultado o 26 de xaneiro de 2017. 
  36. Aira Pardo, Felipe. "Campo de San Antonio" (en castelán). jrcasan.com. Consultado o 28 de setembro de 2016. 
  37. "Monforte de Lemos" (en castelán). Red de Juderías de España. Consultado o 22 de setembro de 2016. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]