Gigurros

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura

Os gigurros ou gigurri segundo Plinio (Nat. O teu, 4, 28) ou egurnion segundo Ptolomeo (Ptol. ll, 6, 37) eran un pobo dos Astures Augustanos, situado probablemente na comarca de Valdeorras (Ourense), que preservou o seu nome.

Documéntanse tanto epigráficamente como en autores antigos. CIL II, 2610 fala dun Reburro Fabro / Gigvrro Calvbrigen(si), e ademais están os testemuños de varios autores: Plinio (Nat.[1] Hist. 3, 28) que cita entre os populi noroccidentaies aos Gigurri; Ptolomeo (Geogr. 2, 6) que sitúa entre as cidades astures do interior o Forum Gigurrorum; o Itinerario Antonino (428, 7), que menciona o lugar de mercado Forum Gigurrorum, e finalmente o Anónimo de Rávena (4, 45) que fala dun Foro Gigurnion. No decreto de Augusto achado en Bembibre fálase duns Aiiobrigiaecinos ex xente Gigvrrorvm.

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

Un dato lingüístico sorprendente, que se repite en toda a área occidental da cornixa cantábrica, é a aparición dunha serie de etnónimos, transmitidos tanto polas fontes clásicas como pola epigrafía, que terminan en –urro- ou –arro- (Seurros, Iburros, Egovarros, Susarros, Gigurros, etc.). Provoca certa perplexidade atopar aquí, no lugar que deberían ocupar sufixos coñecidos, un sufixo –urro, descoñecido en celta común, e inexplicable tanto fonética como morfoloxicamente, desde o punto de vista indoeuropeo. Quizais por isto, a etimoloxía destes nomes deu lugar ás máis diversas teorías.

Suxire E. Bascuas, aínda que sen moita convicción e entre outras posibilidades, que estamos ante unha forma *gigur “ganso”, relacionada cunha forma proto-celta *giguranos ‘ganso salvaxe’ (antigo irlandés Gigren, Giugrann ‘ganso’ e galés Gwyrain `pato salvaxe’) co que este pobo dos astures serían sinxelamente ‘os gansos’.[2][3] Adoptar o nome de animais totémicos, e máis concretamente de aves, non é estraño na etnonimia peninsular (ej: Turdulos e Lougeos) con todo falta documentación desta palabra en celta continental, de maneira que a adscrición da forma completa *giguranos a data celta primitiva pode ser precipitada.

Outros sinalaron o carácter fluvial do sufixo –urros, a partir da etimoloxía dos tamén astures Iburros, cuxo nome se tentou explicar desde un hidrónimo *Ibia, estendido en *Ibura, co significado de ‘os ribeiregos do río Ibura’. Así os Gigurros serían 'os ribeiregos do río *Cigia', estendido en *Cigura, hidrónimo xa consignado entre os astures (río Cea en León < Cigia) e veciños (río Cega en Segovia). Juan L. García Alonso establece como étimo a forma *Cic-e-a e faia derivar da raíz *Kik- ‘brotar, chorrear’ consignada no vello irlandés cich ‘mama’, galés cig ‘ubre’, córnico elegante e bretón quic, ademais de no topónimo británo de Cicucium e outra moitos da área céltica compilados por Alfred Holder.[4]

A mutación da raíz *Cigia > *Gigia respondería o fenómeno de sonorización secundaria de oclusiva xorda inicial contemplado por De Bernardo[5] para o Hispano-celta occidental, e non presenta obxeccións. Tendo en conta que os desenvolvementos nasais adoitan actuar con función locativa (Tamag-ones, 'os do Tamega'; Sel-inos, 'os do Salia') a forma orixinal podería reconstruírse como Cigur(i)nos ou Gigur(i)nos, coincidente por outra banda co “Foro Gigurnion” que transcribe o anónimo de Ravenna (4,45). Con todo, a sufixación –urro, seguiría sen atopar explicación satisfactoria. Para iso, habería que partir dunha disimilación da forma –urros < -*ur(i)nos, non constatada.

Por último, B. M. Prósper, retomando a hipótese de Bascuas, defende que a forma hispano-celta occidental *gigurro puido proceder directamente de *gigur-eu con significado de "os que gritan" e que por tanto formouse directamente e en paralelo a *gigur-ano, que sería en todo caso creación xa do celta insular, probablemente de carácter adxectival logo convertido na designación do ánsar.[6] Para iso, e tentando dar unha explicación satisfactoria aos sufixos xeminados -urro, expón a hipótese da existencia dunha lei que partindo dun fenómeno fonético trivial, suporía a asimilación de –ry- > -rr-. Este cambio fonético non sería nin moito menos xeral, nin sequera no Noroeste, e circunscribiríase a unha área definida e a un grupo lingüístico moi determinado.

Territorio[editar | editar a fonte]

Os gigurros ocupaban o extremo oriental da actual provincia de Ourense e o suroeste da comarca do Bierzo na actual provincia de León. O nome da hoxe comarca de Valdeorras é unha continuación do nome de tal pobo (Giorres, Eurres e Iorres na Alta Idade Media, máis tarde "Vall(e) de Iorres", e até o século XIX Valdiorres, que alternará con Valdeorras), pero os límites antigos son descoñecidos. O seu capital era "Forum Gigurrorum", preto da Rúa.

Relixión[editar | editar a fonte]

Sabemos do culto ao deus Cosso (Conso nunha forma máis primitiva) que os emparenta cos Susarros do norte e cos Callaecos lucenses.

CONSO / S[- - -]ENSI / P(VBLIVS) ARQVIVS / CLEMENS / GIGVRRVS
(León, O Bierzo, Ponte de Domingo Flórez)[7]

O teónimo indíxena Conso era descoñecido baixo esta forma, aínda que si noutras grafías derivadas de Cosus.[8] O epíteto non se pode resolver satisfactoriamente, aínda que se podería propor S[ariur]ensi, S[apiur]ensi ou S[upiur]ensi. O dedicante é un indíxena romanizado, da área dos Gigurri. Pola paleografía e a disposición dos elementos no epígrafe dataríase no segundo terzo do século I d. C.

Conso con grafía -ns- debe interpretarse como unha forma menos evolucionada que as máis frecuentes Coso, Cossue, etc., previa á asimilación do grupo -ns- en -ss-. A aparición desta forma vén apoiar a etimoloxía da divindade como derivado de *kom-dhH1 - e co significado de «confluencia» proposta por B. Prósper.

Tamén do culto a un deus descoñecido e local denominado Tiro Tilleno, que podería estar en relación coa inscrición do Marte Tileno atopada en Quintana do Marco (León).

Q(uintus) Iul/[ius] Tiro / Tilleno / v(otum) s(olvit) l(ibens) m(erito) (Ourense, O Barco de Valdeorras)

Modo de vida[editar | editar a fonte]

Vivían, como os outros pobos astures, en castros. Coa chegada e conquista por parte dos romanos e a posterior romanización, o seu centro erixiuse en "Forum Gigurrorum", preto da Rua, unha estación sobre a vía XVIII, que unía Bracara Augusta (Braga) con Asturica Augusta (Astorga), capital do convento xurídico asturicense, do que formaban parte os gigurri.

A súa importancia debeu ser grande por canto os romanos crearon un Á I Gigurrorum, o que supuña un acheguo de 500 xinetes, que en principio debían saír dos propios gigurri. Con todo un epígrafe procedente do castro de Cabanca revela un decurión da á, Icascaen, do pobo Tamagani, localizado no val de Verín.

Ao longo da época romana o territorio dos gigurri é un centro de explotación aurífera, con coñecidos centros mineiros, aínda que os dous máis famosos, están nos confíns do Valdeorras actual: As Medulas, Patrimonio da Humanidade, municipio de Carucedo, na comarca do Bierzo, León, enormes minas explotadas a partir do sistema "ruína montium", e o túnel de Montefurado, Quiroga, Lugo, unha perforación destinada a desviar a canle do río Sil.[9] Aínda que varias das minas deberon de ser abandonadas a partir do século III d. C., a produción, en menor escala, continuaría posteriormente, como o demostra que durante o período visigótico acúñase moeda, baixo Viterico, Sisebuto e Suintila, coa lenda Georres / Giorres, como nese momento é coñecido o territorio.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. CIL II Organismo dependente da Universidade de Alcalá (Madrid), coordina os traballos da nova edición do volume de Hispania do Corpus Inscriptionum Latinarum
  2. E. Bascuas, 2002: "Estudos de hidronimia paleoeuropea galega" , Edicións da Universidade de Santiago de Compostela.
  3. P. Schrijver, 1995: "Studies in British Celtic historical phonology" Amsterdam-Atlanta (pg. 358)
  4. Juan Luís García Alonso, 2001: “The Place Names Of Ancient Hispania And Its Linguistic Layers” Studia Celtica, xxxv , 213–244 (Pag. 223)
  5. De Bernardo Stempel, 2002: “Centro e áreas laterais: a formación do celtibérico sobre o fondo do celta peninsular hispano” Palaeohispanica 2, 89-132. (pag.120)
  6. Branca María Prosper, 2008: "Os etnónimos do noroeste da Península Ibérica e una Lei fonética do hispano-Celta occidental" Palaeohispanica 8 (Pag. 35-54)
  7. Ara de San Pedro de Trones, municipio de Puente de Domingo Flórez, adicada por un indíxena romanizado que se identifica como Gigurro, ou sexa, membro dos Gigurri, máis información sobre a ara en Foro Cultural Provincia de El Bierzo
  8. Hispania epigraphica Nº 7(HEP–1997) Universidade Complutense de Madrid (Pg. 150)
  9. Valdeorras e O Bierzo formaron parte, desde antigo, como unha mesma rexión e mesmo foron parte da mesma provincia, a Provincia do Vierzo, en 1822