Reino de Asturias

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á busca
Regnum Asturorum
Reino de Asturias

 

718–925
Bandeira Escudo
Capital
Lingua Latín
Goberno Monarquía electiva (718-842)
Monarquía hereditaria (842-914)
Rei
 • 718-737 Paio
 • 910-925 Froila II
Historia
 • Establecido 718
 • Fruela II unifica os territorios de Asturias e León 925

O Reino de Asturias ou Reino dos astures (en latín: Regnum Asturorum) foi a primeira entidade política cristiá establecida na Península Ibérica despois da conquista musulmá do Reino visigodo. Fundado no 718 polo nobre visigodo[1] Paio de Asturias. Foi a primeira entidade política cristiá establecida trala invasión musulmá no 718 ou 722.[2] Ese ano, Paio derrotou ao exército Omeia na batalla de Covadonga, o que tradicionalmente se considerou como o comezo da Reconquista. O reino de Asturias foi sucedido polo Reino de León no 925, cando Froila II trasladou reunificou os reinos e trasladou a capital a León.[3] O reino de Asturias foi ata a súa partición o último reino bárbaro do período das grandes migracións e se considera como o precedente histórico da Coroa de Castela e do Reino de Portugal.[4][5][6]

A súa existencia, porén, está posta en dúbida por algúns autores revisionistas que consideran que o seu territorio correspondeuse co do reino de Galicia.[7]

Substrato indíxena do reino de Asturias[editar | editar a fonte]

Alí vivían dous pobos moi poderosos, cántabros e ástures, que non estaban sometidos ao noso imperio.

O reino asturiano tivo como base os territorios occidentais e centrais da Cordilleira Cantábrica, particularmente os Picos de Europa e a área central da actual Asturias, zonas onde tiveron lugar os principais acontecementos político-militares durante as primeiras décadas de existencia do reino. Segundo as descricións de Estrabón, Dión Casio e outros xeógrafos grecorromanos ditas zonas estaban habitadas nos albores de éraa cristiá por diferentes pobos, entre os cales pódense citar os seguintes: vadinienses, que habitaban os Picos de Europa e cuxa área de asentamento foi desprazándose lentamente cara ao sur durante os primeiros séculos de nosa era, tal e como testemuñan numerosas ronseis; os orgenomescos, que moraban na costa oriental asturiana; os selinos, que como o seu propio nome indica distribuíanse por todo o val do río Sella (Salia); os lugones, cuxo territorio estender entre os ríos Sella e Nalón e cuxa capital situar en Lucus Asturum (Lugo de Llanera); os ástures propiamente devanditos que habitaban a zona interior de Asturias situada entre os concellos actuais de Piloña e Cangas del Narcea; e os pésicos, que moraban na zona costeira de Asturias occidental, entre a desembocadura do Navia e a actual cidade de Xixón.

En calquera caso, a conquista do norte peninsular foi finalizada por César Augusto Octavio despois da conquista das Galias, que tivo como aliados aos vascóns que cortaban o territorio aquitano de onde proviñan as provisións para as lexións e cuxo tránsito era vital para su abastecemento.

Imaxe do lago do Val (Somiedo). Nela se observan os coñecidos teitos, non moi diferentes das vivendas dos antigos ástures.

As informacións que nos dan os xeógrafos clásicos achega da filiación étnica destes pobos son confusas: Ptolomeo sinala que os ástures habitaban a zona central da actual Asturias, a que se estende entre os ríos Navia e Sela, situándose ao oriente deste río a fronteira co territorio dos cántabros. Con todo, xa no século IV a Cosmographia de Xullo Honorio pon o nacemento do Ebro en territorio dos ástures (sub asturibus). En calquera caso e deixando ao carón os detalles relativos ás fronteiras entre as diferentes etnias cantábricas, o propio Estrabón sinalaba no seu Geographia que durante a época romana, todos os pobos do norte de España, desde os galaicos ata os vascones, tiñan unha cultura e unhas formas de vida similares.[8]

Doutra banda, existen testemuñas que manifestan que nin os lugones nin os pésicos se identificaban orixinariamente cos ástures: así, no Parroquial Suevo se distingue entre ástures e pésicos, como se foran dúas tribos diferenciadas, e nunha lápida encontrada no concello de Piloña –a pedra dos Ungones– sinálase a fronteira entre os lugones e os ástures. Sendo todos eles celtas romanizados.

Esta situación afianzouse no Baixo Imperio e en tempos das invasións xermánicas: a loita primeiro contra os romanos e logo contra os vándalos asdingos e os visigodos foi forxando unha identidade común entre os pobos da futura Asturias. A este respecto, diversas escavacións arqueolóxicas atoparon restos de fortificacións nos arredores do Campamento romano da Carisa (concello de Lena). Os expertos consideran que dita liña defensiva, situada estratexicamente na cunca alta do río Caudal –vía de entrada natural a Asturias desde a Meseta–, proba a existencia dunha resistencia organizada no seo da cal forzosamente deberon cooperar todos os habitantes de Asturias central. Neste sentido, devanditos especialistas descubriron na Carisa dous niveis arqueolóxicos diferentes, un dos cales corresponde ás guerras cántabras e o segundo ao período 675–725, no que tiveron lugar a expedición do rei visigodo Wamba contra os ástures e a conquista de Asturias por Musa.

A identidade asturiana que progresivamente ía forxándose cristalizaría dun xeito definitivo trala coroación de Paio, a vitoria en Covadonga e a subseguinte consolidación do Reino de Asturias. Neste sentido, a Crónica Albeldense, ao narrar patrioticamente os sucesos de Covadonga, afirma que tras esa batalla Asturorum Regnum divina providentia exoritur, «naceu pola divina providencia o Reino dos Ástures».

Historia[editar | editar a fonte]

Conquista musulmá e revolta ástur[editar | editar a fonte]

Paio, vencedor en Covadonga e primeiro Rei dos ástures.
Véxase tamén: Don Paio e Batalla de Covadonga.
Dí Isa ben Ahmad Al-Razi que en tempos de Anbasa ben Suhaim Al-Qalbi, levantouse en terras de Galicia un bárbaro ('ily = علج) chamado Paio.
Crónica de Al Maqqari

No transcurso da conquista musulmá da península ibérica, as principais cidades e centros administrativos da Península foron caendo nas mans das tropas do Emirato de Córdoba. O dominio das rexións centrais e meridionais, como os vales do Guadalquivir ou do Ebro presentou moi poucos problemas para os invasores, que se axudaron das estruturas administrativas visigodas existentes, de orixe romano. Porén, nas montañas do norte, os centros urbanos eran practicamente inexistentes (como Gigia) e a submisión do país había de facerse val a val. A miúdo os musulmáns recorrían a toma de reféns para asegurarse a pacificación das novas conquistas.

Trala primeira incursión de Tariq que no ano 711 chegou ata Toledo, o vicerrei iemení de Ifriqiya, Musa ibn Nusair, cruzou o ano seguinte o Estreito de Xibraltar e levou a cabo unha masiva operación de conquista que lle levaría capturar, entre outras, as cidades de Mérida, Toledo, Zaragoza e Lleida. Na última fase da súa campaña militar chegou ata o noroeste da Península onde logrou apoderarse das poboacións de Lugo e Xixón. Nesta última cidade situou a un pequeno destacamento bérber ao mando dun gobernador, Munuza, cuxa misión debía consistir en consolidar o dominio musulmán sobre Asturias. Como garantía da submisión da rexión algúns nobres, entre eles algunhas teorías apuntan que Paio (aínda que a súa orixe resulta descoñecido), foron levados como reféns de Asturias a Córdoba.

Segundo contan tanto a Crónica Rotense[a][9] como a de Al-Maqqari[10] Paio logrou escapar da devandita cidade durante o goberno do valín Al Hurr (717–718) e á súa volta a Asturias instigou unha revolta contra as autoridades musulmás de Xixón[b] tiña entón a súa morada en Bres (concello de Piloña) e a devandito lugar Munuza enviou tropas ao mando do xeneral Al Qama. Tras recibir noticias da chegada dos musulmáns, Paio e os seus compañeiros cruzaron apresuradamente o río Piloña e dirixíronse ao monte Auseva, nunha de cuxas covas, Covadonga, refuxiáronse. Alí lograron emboscar ao destacamento sarraceno, que foi aniquilado. A vitoria –relativamente pequena, pois nela interviñeron apenas uns cantos centos, ou decenas, de soldados bérberes– outorgou un gran prestixio a Paio e provocou unha insurrección masiva dos ástures. Munuza, véndose entón illado nunha rexión de tendencia hostil decidiu abandonar Xixón e dirixirse á Meseta a través do Camiño da Mesa. Con todo, sempre segundo a crónica citada, foi interceptado e morto polos ástures en Olalíes (actual concello de Grado). A Crónica Mozárabe, única crónica case contemporánea e probablemente con menos intereses creados nos feitos, pasa por alto calquera mención ao incidente.

Segundo contan tanto a Crónica Rotense[c] como a de Al-Maqqari[d], Paio logrou fuxir da cidade durante o goberno do valí Al Hurr (717–718) e á súa volta a Asturias instigou unha revolta contra as autoridades musulmás de Xixón[e] O caudillo dos ástures —cuxa orixe é discutida polos historiadores—[f] tiña entón a súa morada en Bres (concello de Piloña) e este lugar lugar Munuza enviou tropas ao mando do xeneral Al Qama. Tras recibir noticias da chegada dos musulmáns, Paio e os seus compañeiros cruzaron apresuradamente o río Piloña e se dirixiron até o monte Auseva, on de se refuxiaron nunha das súas covas, Covadonga. Alí lograron emboscar ao destacamento sarraceno, que foi aniquilado. A vitoria –relativamente pequena, pois nela interviñeron apenas uns cantos centos ou ducias de soldados bérberes– outorgou un gran prestixio a Paio e provocou a insurrección masiva dos ástures. Manuza, véndose entón illado nunha rexión cada vez máis hostil decidiu abandonar Xixón e dirixirse á Meseta a través do camiño da Mesa. Porén, sempre segundo a crónica citada, foi interceptado e morto polos ástures en Olalíes, no actual concello de Grado. A crónica mozárabe, pasa por alto calquera mención a este incidente.

Vista do xacemento do monte Curiechos, en A Carisa.

Trala vitoria de Don Paio na batalla de Covadonga (722) sobre os musulmáns, establécese unha pequena entidade territorial nas montañas asturianas que dará lugar máis tarde ao Reino de Asturias. O liderado de Pelayo non era comparable ao dos reis visigodos: de feito os primeiros reis de Asturias se autotitulaban alternativamente princeps ('príncipe') e rex ('rei') e non é ata a época de Afonso II cando este último título consolídase definitivamente. Neste sentido o título de princeps tiña unha gran tradición nos pobos indíxenas do norte de España e o seu uso constátase na epigrafía galaica e cantábrica, na que aparecen expresións como princeps albionum[g] (nunha inscrición atopada no concello de Coaña) e princeps Cantabrorum[h] (sobre unha lápida vadiniense do municipio de Cistierna, en León). En realidade, o reino de Asturias xurdiu como un caudillaxe sobre os pobos da Cornixa Cantábrica que resistiran tanto aos romanos como aos visigodos e que non estaban dispostos a someterse aos ditados do Imperio Omeia. A influencia dos inmigrantes provenientes do sur, fuxidos de al-Ándalus, foi impregnando de goticismo ao reino asturiano. Porén, aínda a principios do século IX no testamento de Afonso II renegábase dos visigodos culpándoos da perda de Hispania. As crónicas nas que se basea o coñecemento da época, escritas en tempos de Afonso III cando a influencia ideolóxica gótica xa era importante, son a Sebastianense, Albeldense e Rotense.

Na imaxe, a ponte romana de Cangas de Onís, primeira capital do Reino de Asturias.

Durante as primeiras décadas o control asturiano sobre as diferentes rexións do reino era aínda bastante laxo, e por iso debía ser fortalecido continuamente a través de alianzas matrimoniais con outras familias poderosas do norte da Península Ibérica: Deste xeito, Ermesinda, a filla de Paio, contraeu matrimonio con Afonso, fillo de Pedro de Cantabria. E os fillos de Afonso, Froila e Adosinda fixeron respectivamente o propio con Munia, unha vasca orixinaria de Álava, e Silo, un xefe local pésico do área de Flavionavia (Pravia).

Trala morte de Paio no ano 737,[i] o seu fillo Fávila ou Fáfila foi elixido monarca. A Fávila, segundo as crónicas, o matou un oso nunha das probas de valor normalmente exixidas á nobreza da época.[11]

Problemática[editar | editar a fonte]

Cronoloxía et xenealoxía dos reis de Asturias e León

Asturias foi historicamente unha parte da Gallaecia, isto pode comprobarse facilmente nas fontes da época, en Isidoro de Sevilla[12] , na obra do Beato de Liébana[13] ou en Paulo Orosio[14], e non precisamente a parte mais rica ou poboada, en Oviedo no existían cidades como tales[15] nin sés episcopais como se pode observar no parrochiale suevorum do século VI.

Asturias dependeu do bispado de Lugo ata que se creou unha catedral palatina unha vez que o trono se trasladou alí, quizais por ser unha zona na que non existira un señorío previo.

A Crónica Albeldense escrita no auxe do reino (881) fala do Reino dos Astures: et Asturorum regnum divina providentia exoritur[16], polo que, ó final, é lexítima esta denominación.

Bases históricas[editar | editar a fonte]

A narración dos feitos que darían lugar ao nacemento do Reino de Asturias continúan vixentes, aínda que son obxecto de discusión por parte da historiografía moderna.

  • Asturias antes do século VIII. As referencias históricas do territorio asturiano sitúano sempre como unha parte da Gallaecia, pode comprobarse nas obras de Isidoro de Sevilla[12] , Paulo Orosio[14] ou o Beato de Liébana[17]. Era un territorio sen cidades de relevancia[18] e sen tradición eclesiástica pois carecía de sés episcopais[19] e de mosteiros[20]. Na división diocesana do parroquiale suevorum no século VI, Asturias non figura. O distrito asturiano dependía dos bispados de Lugo e do Bretoña-Mondoñedo, o que fai dubidar a algúns historiadores da posibilidade de que puidese emerxer un reino con esas bases[21].
  • Don Paio e a Batalla de Covadonga: A primeira mención latina a Paio é do S.IX e a musulmá do S.X, os feitos da súa vida son un collage de textos bíblicos, clásicos grecorromanos e vidas de santos católicos[22], por outra parte a narración da batalla de Covadonga garda grandes similitudes co relato do asalto ao santuario de Delfos polos gálatas no ano 279 a.C.[23]. É por isto que moitos dos autores tenden a pensar que o episodio de Covadonga só se pode interpretar en clave mítica[24]
  • Simbolos Asturianos: Algúns dos emblemas característicos do Reino de Asturias son tamén postos en consideración pola actual historiografía. A chamada Cruz da Vitoria, símbolo que figura na bandeira do Principado de Asturias, supostamente empuñada por Paio na Batalla de Covadonga ou resultado dunha doazón de Afonso II (é o que indica a súa inscrición)[25], hoxe afírmase que foi manufacturada no século XII, xunto coa Cruz dos Ánxeles, polo bispo Pelayo de Oviedo[26]. Tamén a arte asturiana é posta en cuestión, diversos autores considérana unha simple variante da arquitectura carolinxia cuxa obra senlleira tería sido a primitiva igrexa de Santiago de Compostela[27].
    Os dous espazos peninsulares na época de Isidoro de Sevilla (Século VII). Copia do S.X da obra Etymologiarum.

Ocupación islámica da península ibérica[editar | editar a fonte]

  • Ocupación islámica da Spania: Non existen ningún texto contemporáneo á invasión árabe do ano 711, ningún cronista cristián ou musulmán refire invasión, guerra ou mudanza relixiosa algunha [28], de feito, existe toda unha corrente historiográfica que nega a invasión violenta da península ibérica polo califato Omeia. A cronoloxía dos feitos resulta pouco verosímil se temos en conta que Mahoma morre no ano 632, ano de comezo da expansión do islam, despois de 70 anos e un avance de 4000 km, os seus seguidores conquistan Túnez no ano 701. Deben avanzar 5000 km polo norte de África en só 10 anos para invadir o Reino Visigodo no 711[29]. Esta corrente de historiadores defende a posibilidade de que o Reino Visigodo se convertese ao islam, tendo en conta que o cristianismo e o nacente islamismo eran no século VIII dúas crenzas relixiosas relacionadas[30].
  • Ocupación islámica da Gallaecia. Unha considerable nómina de historiadores sosteñen a hipótese da non ocupación da Gallaecia polo islam, ou unha presenza efémera do mesmo: Felipe Maíllo[31], Jackes Le Goff, Roger Collins, Maravall,Sánchez Albornoz[32], etc.. Aparentemente, no territorio galaico, mantívose a poboación e a estrutura económico-social do tempo galaico-suevo[33]. As análises dos tombos medievais non atopan ningún indicio que poida soster a descontinuidade na ocupación do territorio[34]. Os textos revelan en cambio, o mantemento das explotacións agrarias tradicionais e a continuidade da propiedade sen perturbacións de ningún tipo[35]. Tamén é segura a continuidade relixiosa polo menos en tres dioceses: Lugo, Iria e Bretoña-Mondoñedo[36]. De Iria Flavia, importante centro portuario e comercial, consérvanse mesmo os nomes de todos os bispos sen interrupción desde o século VI[37]. Así mesmo, non existen restos toponímicos que indiquen presenza árabe no cuadrante noroeste peninsular que si amosa unha grande abundancia de toponimia de orixe xermánica[38]. Tampouco as escavacións arqueolóxicas reflicten fractura histórica de ningún tipo, observándose en cambio unha continuidade no uso das necrópoles e nos materiais exhumados[39]

Bases documentais[editar | editar a fonte]

  • Crónicas asturianas: A Crónica de Albelda e a Crónica de Afonso III, non aparecen até mais de século e medio despois do inicio dos feitos que relatan e teñen unha clara intencionalidade política, lexitimar o reinado de Afonso III remontando a súa xenealoxía até facela emparentar coa dos últimos reis visigodos, o chamado neogoticismo. Introducen ademais un novo concepto ideolóxico: a idea do traslado da poboación cara o norte e a unha posterior repoboación[40]. Este concepto será utilizado para explicar a evolución política do reino en base a unha suposta reconquista norte-sur do territorio. Na realidade, os termos das crónicas están abertos a múltiples posibilidades interpretativas e algúns historiadores entenden a idea da repoboación como un proceso de reorganización administrativa polo cal se coloca o territorio baixo o poder monárquico[41].
  • Crónicas musulmás: As crónicas musulmás son aínda mais serodias que as cristiás, o primeiro texto, o de al-Razi é 200 anos posterior aos feitos e algún documento como a compilación de al-Maqqari elevan a distancia temporal a 800 anos. Estas crónicas son copias doutras copias e traducións pouco fiábeis[42]. Todas estas cuestións reducen o valor das crónicas como fonte histórica[43].
  • Fontes diplomáticas: A maior parte dos diplomas relacionados coa monarquía asturiana proceden do scriptorium do bispo Pelayo de Oviedo, que pretendeu favorecer á súa sé episcopal, carente de tradición histórica[44], mediante a falsificación sistemática da documentación[45]. Dos trinta diplomas coñecidos até Afonso III, Sánchez Albornoz, aínda que interpolados , da por certos doce. O investigador francés Barrau-Dihigo só dous[46].

Historiografía galega[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Reino de Galicia.

Segundo a fonte historiográfica que se tome, a mesma existencia do reino pode resultar controvertida, así hai historiadores que afirman que a denominación "Reino de Asturias" foi creada a comezos do século XIX polo romanticismo español, para facer alusión á primeira entidade política cristiá que se consolidou no territorio da Galicia alto-medieval desde comezos do século VIII até o ano 910. Segundo esta corrente historiográfica, a ignorancia acerca do nome histórico do territorio, orixinou que os historiadores anteriores ao século XIX tentasen adxudicarlle numeras denominacións.[Cómpre referencia]

Así Ambrosio de Morales no século XVI considerouno como Reino de León, Galicia y Asturias. Juan de Mariana no mesmo século designouno coma Reino de los cristianos de España. Un século máis tarde Prudencio de Sandoval percibiuno implicitamente como un conxunto de reinos (Galicia, León, Castela e Portugal). Xa no século XVIII Henrique Flórez acolleuse ao nome de Reino de los cristianos, e Francisco Javier Simonet a finais do século XIX utilizou a formula de Reino de Asturias y Galicia.

Finalmente sería Modesto Lafuente o que lograría fixar as bases da denominación "Reino de Asturias", que sería adoptada polos historiadores españois do século XX. Con todo, non puido deixar de recoñecer a pé de páxina que nos documentos "(...) ni al reino cristiano de Asturias le llamaban ellos Castela,sino Galicia"[47]

O Reino de Asturias é considerado como peza clave no discurso da "España eterna" elaborado pola ideoloxía nacionalista española no que funciona como un mito fundacional.[Cómpre referencia] É o chanzo necesario para unir o antigo reino dos visigodos co futuro reino de Castela e, polo tanto, con España.[Cómpre referencia]

Para esta corrente, a reconquista foi un proceso de oito séculos de loita armada contra o Islam que permitiría os españois recuperar o solar patrio arrebatado polos estranxeiros musulmáns. Esta romántica interpretación dos feitos, esta practicamente derogada polos estudos modernos.[48]

Denominación do reino.[editar | editar a fonte]

A ignorancia acerca do nome histórico do territorio, orixinou que os historiadores anteriores ao século XIX lle adxudicasen diferentes denominacións. Así Ambrosio de Morales no século XVI considerouno como "Reino de León, Galicia y Asturias". Juan de Mariana no mesmo século designouno coma "Reino de los cristianos de España". Un século máis tarde Prudencio de Sandoval percibiuno implicitamente como un conxunto de reinos (Galicia, León, Castela e Portugal). Xa no século XVIII Henrique Flórez acolleuse ao nome de "Reino de los cristianos", e Francisco Javier Simonet a finais do século XIX utilizou a fórmula de "Reino de Asturias y Galicia".[49]

Finalmente sería Modesto Lafuente o que lograría fixar as bases da denominación "Reino de Asturias", que sería adoptada polos historiadores españois do século XX. Con todo, o propio Lafuente recoñece na súa obra nun comentario a pé de páxina que nos documentos "(...) ni al reino cristiano de Asturias le llamaban ellos Castela,sino Galicia"[47]. O mesmo recoñecemento efectúan, dun ou outro xeito, algúns dos historiadores que continuaron a senda trazada por Lafuente: Menéndez Pidal[50], Americo Castro[51], Sánchez Albornoz[52], Jose Antonio Maravall[53].

Fronte a esta perspectiva existe outro grupo de historiadores, primordialmente galegos, que teñen denunciado a modificación do nome indicado polas fontes históricas: Benito Vicetto[54], Manuel Murguía[55], Ruben García Álvarez[56], Camilo Nogueira[57], Xosé Antonio López Teixeira[58] ou Anselmo López Carreira[59].

No territorio galaico, mantívose a poboación e a estrutura económico-social do tempo galaico-suevo[33], as análises dos tombos medievais non atopan ningún indicio que poida soster a descontinuidade na ocupación do territorio, nin a norte nin o sur do Miño. Os textos revelan en cambio, o mantemento das explotacións agrarias tradicionais e a continuidade da propiedade sen perturbacións de ningún tipo[34][60].

Tamén é segura a continuidade relixiosa polo menos en tres dioceses: Lugo, Iria e Bretoña-Mondoñedo[61]. De Iria Flavia, importante centro portuario e comercial, consérvanse mesmo os nomes de todos os bispos sen interrupción desde o século VI.[37]

Así mesmo, tampouco existen restos toponímicos que indiquen presenza árabe no cuadrante noroeste peninsular que pola súa banda amosa grande abundancia de toponimia de orixe xermánica[38].

Fontes coetáneas[editar | editar a fonte]

O reino de Asturias non aparece na documentación histórica do séculos VIII a X. De forma unánime e reiterada as fontes denominan Galicia á parte noroccidental da península. Esta denominación continuará nos séculos seguintes cando ao mudar a capitalidade do reino, pasando de Oviedo a León, a historiografía tradicional decida, sen dar explicación do motivo, que o reino debe cambiar tamén o seu nome polo de Reino de León.

  • Fontes árabes. As fontes musulmáns son unánimes na súa denominación do reino cristián peninsular o longo da alta Idade Media[62], para eles o nome deste reino é sempre Ŷilliqiya (Ḏj̲illīḳiyya) ou Galisiya[63] nome cuxa tradución é Galicia[64] non Asturias. De igual xeito, os soberanos do territorio son para os cronistas árabes reis de Yilliqiya ou reis galegos[65].
  • Fontes francas. No ano 798 nos Annales regni Francorum Afonso II aparece como Rex Gallitiae et Asturiae[66], no século IX na biografía de CarloMagno, Vita Karoli Magni, repítese a fórmula[67]. Na obra Vita hludovici" Afonso II é denominado príncipe das Galicias (Adefonsi Galletiarum Principis)[68]
  • Fontes vaticanas. No ano 794 con motivo do Concilio de Frankfurt o papa Adrián I diríxese ao clero de Galicia e España[69], é dicir ao clero galaico e ao mozárabe. O Cronicón Aniense afirma que ao referido concilio acudiron bispos de Italia, Gotia, Aquitania e Galicia[70]. O papa Xoán IX comunícase co rei Alfonso III chamándolle "Adefonso Regi Gallaeciarum”, ou “Rex Galletiae". Sobre esta misiva é ilustrativo referir que o historiador español Sánchez Albornoz realizou un ensaio titulado "Sobre una epístola del papa Juan IX a Alfonso III de Asturias", aínda que no texto Afonso III só figura como rei de Galicia[71]
  • Fontes escandinavas. A xeografía normanda divide a península en tres partes: Galizuland, Spanland e Skarland. Existen dezaseis sagas escandinavas nas que se fala de Galicia, habitualmente co nome Jacobsland a "terra de Santiago", e dos reis galegos[72].
  • Fontes cartográficas. Nos mapas medievais conservados até a actualidade[73] denominase Galicia á parte cristiá da península ibérica. Asturias nunca figura soa, sempre o fai dentro de Galicia[74].

Astororum regnum[editar | editar a fonte]

A única fonte da época da que podería deducirse a existencia dun reino asturiano atopámola nunha única frase da Crónica Albeldense: "Tunc etiam qui remanserunt gladio de ipsa oste Sarracenorum in Libana monte ruente iudicio Dei opprimuntur et Astororum regnum diuina prouidentia exoritur" [75]. Estas dúas palabras, astororum regnum, adoitan ser traducidas por Reino de Asturias a pesar de que a súa tradución literal é "reino dos Astores"[76], se ben é asumido que existe unha errata no texto e que debería poñer Asturorum. A definición étnica do reino, xunto coa abundancia de manipulacións na documentación da época fai que existan dúbidas sobre a súa autenticidade[77].

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Crónica de Afonso III onde se considera a Paio como sucesor dos reis de Toledo, con claros fins de procura de lexitimidade política
  2. A identidade de don Paio, segue sendo un tema aberto, sendo esta só una das teorías. O caudillo dos ástures –cuxo orixe é discutido polos historiadores. Atribúenselle orixes ástures, visigodos, galegos, cántabros, cordobeses e ata británicos. Véxase a páxina dedicada a Don Paio para coñecer todas as teorías respecto diso.
  3. Crónica de Afonso III onde se considera a Paio como sucesor dos reis de Toledo, con claros fines de busca de lexitimidade política.
  4. Historiador marroquí do século XVI que morreu no Cairo, Exipto, e que puido tomar as súas fontes da versión anterior, e reescribilo oito séculos despois, con nula utilidade como documento histórico
  5. A identidade de Paio segue sendo un tema aberto, sendo esta só unha das teorías.
  6. Atribúenselle orixes ástures, visigodos, galegos, cántabros, cordobeses e incluso británicos. Véxase o artigo Paio de Asturias para coñecer estas teorías.
  7. Nícer, Príncipe de los Albiones. O escritor asturiano Juan Noriega fixo del un dos protagonistas principais da súa novela histórica La Noche Celta, ambientada no castro de Coaña.
  8. Doviderio, príncipe dos cántabros.
  9. Durante todo o período de existencia do Reino de Asturias e durante boa parte da Idade Media española utilizouse o calendario da Era Hispánica, cuxo cómputo se inicia no ano 38 a. C., trala pacificación de Hispania por decreto de Octavio Augusto. Deste xeito, nas crónicas asturianas, se di que Paio foi coroado no ano 756 EH (718 AD), e que Afonso II accedeu ao trono no 829 EH (791 AD).
  1. Esparza 2010.
  2. Collins 1989, p. 49.
  3. Collins 1983, p. 238.
  4. Sánchez Albornoz 1989.
  5. Valdeón Baruque 2003.
  6. Valdeón Baruque 2002.
  7. López Teixeira 2003.
  8. Libro tercero de la geografia de Estrabón, que comprende un tratado sobre España antigua. Viuda de Ibarra hijos & cía. 1787. pp. 154–158. Esta es la vida de los Montañeses, que terminan el lado Septentrional de España, y la de los Gallegos, Asturos y Cántabros, hasta los Vascones y el Pyrenéo, pues todos viven de la misma manera. 
  9. "Crónica Rotense – Fuente histórica". condadodecastilla.es (en castelán). Consultado o 6 de marzo de 2018. 
  10. Manzano Moreno, Eduardo (2012). CSIC, ed. "Los relatos de la conquista de al-Andalus en las fuentes árabes: un estudio sobre su procedencia" (PDF). Madrid. 
  11. Martínez Díez 2005, p. 71.
  12. 12,0 12,1 "España Sagrada". Consultado o 05/02/2018. regiones partes sunt provinciarum (...) sicut in Gallicia Cantabria, Asturia 
  13. Beato de Lïebana. Península ibérica no Mapa do Beato de Líébana. 
  14. 14,0 14,1 "España Sagrada". Consultado o 05/02/2018. Cantabri et Astures Gallaeciae provinciae portio sunt 
  15. Murado, Miguel-Anxo (2012). Outra idea de Galicia. Debate. p. 56. ISBN 978-84-9992-346-8. 
  16. Cahiers de linguistique hispanique médiévale. Séminaire d'études médiévales hispaniques de l'Université Paris. nº 9. 1984.
  17. Beato de Lïebana. Península ibérica no Mapa do Beato de Líébana. 
  18. Murado, Miguel-Anxo (2012). Outra idea de Galicia. Debate. p. 57. ISBN 978-84-9992-346-8. Dos diferentes distritos que o conformaban, Galicia era a parte máis poboada e rica, aí como a única rexión non musulmá na que existían cidades como tales e, polo menos durante un século, sés episcopais 
  19. Reilly, Bernard F. (1999). Monarquia e iglesia en el reino de Castilla-León. El Papado, la iglesia leonesa y la basílica de Santiago a finales del siglo XI (Consorcio de Santiago). p. 12. ISBN 84-930667-1-0. 
  20. Fernández Conde, Francisco Javier (1999). Los obispos ovetenses y la consolidación del feudalismo en la Asturias medieval. El Papado, la iglesia leonesa y la basílica de Santiago a finales del siglo XI (Consorcio de Santiago). p. 131. ISBN 84-930667-1-0. 
  21. "Entrevista a Xosé Antonio López Teixeira". biosbardia.wordpress.com. Consultado o 14/03/2018. Mais como se pode defender que houbo un reino en Asturias se durante moitísimos anos esa rexión dependía do bispo de Lugo? Coñecendo a estrutura medieval do poder, quen pode crer que creasen un reino nunha terra sen poder episcopal? 
  22. Murado, Miguel-Anxo (2013). La invención del pasado. Debate. p. 39. ISBN 978-84-8306-853-3. 
  23. Garcia Pérez, Guillermo (1994). "Covadonga, un mito nacionalista católico de origen griego" (PDF). El Basilisco (17): 81–94. 
  24. Barrau-Dihigo, Lucien (1989). Historia política del reino Asturiano (718-910). Silverio Cañada. ISBN 8472862739. 
  25. Murado, Miguel-Anxo (2013). La invención del pasado: Verdad y ficción en la Historia de España. Debate. pp. 153–154. ISBN 978-84-8306-853-3. 
  26. Alonso, Raquel. "El origen de las leyendas de la Cruz de los Ángeles y la Cruz de la Victoria (catedral de Oviedo): cruces gemmatæ al servicio de la propaganda episcopal". slideshare.net/. Consultado o 16/03/2018. La capacidad simbólica y evocadora que aún hoy conservan los principales emblemas asturianos, las cruces de Oviedo, es con toda probabilidad una creación del siglo XII, obra, principalmente, del gran prelado que fue el obispo Pelayo. 
  27. López Carreira, Anselmo (2008). O reino medieval de Galicia. A Nosa Terra. pp. 207–212. ISBN 978-84-8341-293-0. 
  28. Collins, Roger (1986). La conquista árabe. Crítica. ISBN 9788474234978. 
  29. Olague, Ignacio (2017). La revolución islámica en Occidente (PDF). Almuzara. p. 7. ISBN 841677675X. De 700 a 701(...) Tunicia es definitivamente dominada. (...) se impone una deducción indiscutible: No podían dormirse sobre sus laureles los invasores. Tenían que conquistar a uña de caballo todo el norte de África, ya que diez años más tarde, en 711, debían de hallarse en Guadalete, en el sur de la península, en donde estaban citados con los historiadores 
  30. Nogueira, Camilo (2001). A memoria da nación. O Reino de Gallaecia. Xerais. p. 121. ISBN 84-8302-656-2. 
  31. Maíllo Salgado, Felipe (2011). Acerca de la conquista árabe de Hispania. Imprecisiones, equívocos y patrañas. Trea. ISBN 978-84-9704-576-6. “La ocupación musulmana del cuadrante noroeste peninsular nunca se dio (no hay prueba de que en los primeros años de la conquista llegara ejército alguno por Galicia o áreas adyacentes) y el poblamiento bereber no tuvo apenas consecuencias por su brevedad” 
  32. Nogueira, Camilo (2001). A memoria da nación. O reino de Gallaecia. Xerais. pp. 132–133. ISBN 84-8302-656-2. 
  33. 33,0 33,1 Collins, Roger (1991). España en la alta edad media. Crítica. p. 141. ISBN 8474232821. 
  34. 34,0 34,1 Pallares, Mª Carmen; Portela, Ermelindo (2015). Para una lectura del paisaje. La impronta medieval. El territorio en la historia de Galicia. Organización y control. Siglos I-XXI (USC Editora académica). pp. 97–151. ISBN 978-84-16183-78-4. nuestra aproximación al paisaje altomedieval (...) comienza en la afirmación de la continuidad de la muy visible ocupación y de la muy precisa organización humana (...) en todo el territorio de la Gallaecia 
  35. Portela, Ermelindo; Pallares, Mª Carmén (1996). Galicia á marxe do Islam. Galicia fai dous mil anos. O feito diferencial galego. I (Museo do pobo galego). p. 441. ISBN 84-88908-06-7. (...) a continuidade dos lugares habitados e a permanencia das súas estruturas organizativas tanto económicas coma políticas reúnen a triple característica da fiabilidade, a claridade e a abundancia 
  36. Carballo, Francisco (1995). A igrexa galega. Promocions Culturais Galegas. p. 38. ISBN 8489138095. 
  37. 37,0 37,1 "Sé titular de Iria Flávia". pt.wikipedia.org. Consultado o 04/03/2018. 
  38. 38,0 38,1 Lautensach, Hermann (1954). "Über die topographischen Namen arabischen Ursprungs in Spanien und Portugal (Sobre nomes topográficos de orixe árabe en Espanha e Portugal)". Die erde (en alemán): 221 – 232. 
  39. López Carreira, Anselmo (2008). O reino medieval de Galicia. A Nosa Terra. p. 274. ISBN 978-84-8341-293-0. 
  40. López Teixeira, Xosé Antonio (2010). A formación do reino de Galiza (711-910). Toxosoutos. p. 156. ISBN 978-84-92792-76-4. 
  41. Barbero, Abilio; Vigil, Marcelo (1991). La formación del feudalismo en la península ibérica. Crítica. p. 227. ISBN 9788474230581. 
  42. Maíllo Salgado, Fernando (2011). Acerca de la conquista árabe de España. Imprecisiones, equívocos y patrañas. Trea. pp. 22–26. ISBN 978-84-9704-576-6. 
  43. López Carreira, Anselmo (2008). O reino medieval de Galicia. A Nosa Terra. p. 134-135. ISBN 978-84-8341-293-0. As crónicas non saen moito mellor paradas tras a imprescindible revisión crítica. A súa utilidade como fonte histórica directa fica descartada; pecaria de inxenuo quen quixese tomar os seus datos ao pé da letra (e atoparía ademais contradiccións entre unhas es outras) 
  44. López Carreira, Anselmo (2008). O reino medieval de Galicia. A Nosa Terra. pp. 158–159. ISBN 978-84-8341-293-0. 
  45. Murado, Miguel-Anxo (2013). La invención del pasado. Debate. p. 25. ISBN 978-84-8306-853-3. 
  46. López Teixeira, Xosé Antonio (2003). Arredor da conformación do Reino de Galici. Toxosoutos. p. 19. ISBN 84-95622-78-5. 
  47. 47,0 47,1 Lafuente, Modesto (1887). Historia General de España. Tomo II. Montaner y simon, editores. p. 170. 
  48. Garcia Fitz, Francisco (27-03-2009). "La Reconquista: un estado de la cuestión." (PDF). Clio y Crimen (6): 142–215. 
  49. Dubert, Isidro (2016). Historia das historias de Galicia. Xerais. p. 111. ISBN 978-84-9121-001-6. 
  50. Menéndez Pidal, Ramón (1943). La España del Cid 1. Espasa-Calpe. p. 89. los sarracenos comprendían bajo el nombre de gallegos también a leoneses y asturianos 
  51. Castro, Américo (1948). España en su historia. Losada. los árabes llamaban gallegos a todos los cristianos del norte, mientras que a los catalanes los consideraban francos 
  52. Sánchez Albornoz, Claudio (1981). Estudios sobre Galicia en la temprana Edad Media. Fundación Barrié de La Maza. pp. 26, 159, 523. ISBN 8485728106. en Cordoba llamaban Galicia al solar del reino astur" "durante el siglo IX fuera de la España(...) cristiana se daba al topónimo Galicia un amplio significado que llegaba a identificarse con toda la extensión de las tierras regidas por los sucesores de Pelayo" "durante el siglo IX en la españa musulmana y mas allá de los Pirineos se acostumbraba a llamar reyes de Galicia a los de Oviedo 
  53. Maravall, Jose Antonio (1981). El concepto de España en la edad media. Centro de estudios constitucionales. p. 214. tanto en las fuentes carolingias como en las musulmanas toda la zona se denominaba, en efecto, Galicia 
  54. Vicetto, Benito (1865). Historia de Galicia 4. pp. 8–9. 
  55. Murguia, Manuel (1865). Historia de Galicia 4. p. 4. Para ellos (...) bajo la denominación de Reino de León, Galicia desaparece (...) 
  56. García Álvarez, Rubén (1963). "Contribución gallega a la formación de Castilla". Grial (2): 142. ¿qué diremos del por todos llamado solar astur-leonés y que era en realidad Galicia, único nombre que para hablarnos de la España cristiana emplean las fuentes latinas y árabes más antiguas y más dignas de crédito? 
  57. Nogueira, Camilo (2001). A memoria da nación: O reino de Gallaecia. Xerais. p. 144. ISBN 84-8302-656-2. As fontes documentais cristiás e as historiografías carolinxia e árabe da época poñen en evidencia que os monarcas cristiáns eran denominados reis de Gallaecia 
  58. López Teixeira, Xose Antonio (2010). A formación do reino de Galiza (711-910). Toxosoutos. p. 142. ISBN 978-84-92792-76-4. Gallaecia foi o topónimo que identificaba, alén das nosas fronteiras, a todo o conxunto de territorios que conforman o cadrante noroccidental peninsular. Os cronistas árabes e francos nomeaban a nova formación social como Gallaecia, e nela incluían o distrito de Asturias (...) 
  59. López Carreira, Anselmo (1998). O reino de Galiza. A Nosa Terra. p. 6. ISBN 84-89976-43-0. falar dos reinos de Asturias e León é unha sinécdoque (xa se sabe, tomar a parte polo todo), pois naquela época a todo ese territorio chamabaselle Galiza (segundo se pode comprobar tanto nos documentos como nos mapas) 
  60. Portela, Ermelindo; Pallares, Mª Carmén (1996). Galicia á marxe do Islam. Galicia fai dous mil anos. O feito diferencial galego. I (Museo do pobo galego). p. 441. ISBN 84-88908-06-7. (...) a continuidade dos lugares habitados e a permanencia das súas estruturas organizativas tanto económicas coma políticas reúnen a tripla característica da fiabilidade, a claridade e a abundancia 
  61. Carballo, Francisco (1995). A igrexa galega. Promocions Culturais Galegas. p. 38. ISBN 8489138095. 
  62. Murado, Miguel-Anxo (2013). Outra idea de Galicia. Debate. p. 58. ISBN 978-84-9992-346-8. Non hai documento árabe que non fale de Galicia ou dos galegos en vez do mítico "reino de Asturias" 
  63. "Yilliqiya ou Galisiya, o Reino de Galiza nas fontes árabes". www.sermosgaliza.gal. Consultado o 09/03/2018. 
  64. "Ḏj̲illīḳiyya na Encyclopédie de l’Islam". referenceworks.brillonline.com/. Consultado o 09/03/2018. 
  65. Carballeira Devasa, Ana María (2007). Galicia y los gallegos en las fuente árabes medievales. CSIC. p. 127. ISBN 978-84-0008576-6. 
  66. "Annales Regni Francorum". www.thelatinlibrary.com. Consultado o 06/03/2018. 
  67. "Vita Karoli Magni". archive.org. Consultado o 06/03/2018. 
  68. "Vita Hludovici (Annales ecclesiastici Francorum)". Consultado o 07/03/2018. 
  69. Rivera Recio, Juan Francisco (1980). El adopcionismo en España. Toledo. p. 59. 
  70. Menéndez Pelayo, Marcelino (1880). Historia de los heterodoxos españoles. p. 35. ISBN 9789684327702. 
  71. Nogueira, Camilo (2001). A memoria da nación. O reino de Gallaecia. Xerais. p. 148. ISBN 84-8302-656-2. 
  72. Murado, Miguel-Anxo (2013). Outra idea de Galicia. Debate. p. 59. ISBN 978-84-9992-346-8. 
  73. "Early World Maps". en.wikipedia.org. Consultado o 11/03/2018. 
  74. "El Reino de Galicia en los mapas medievales". youtube.com. Consultado o 11/03/2018. 
  75. Gil Fernandez, Juan (1985). Crónicas Asturianas. Universidade de Oviedo. ISBN 84-600-4405-X. 
  76. Canto, Alicia Mª. "¿Hubo alguna vez un "Asturorum regnum"?". www.academia.edu. Consultado o 08/03/2018. 
  77. López Carreira, Anselmo (2008). O reino medieval de Galicia. A nosa terra. p. 125. ISBN 978-84-8341-293-0. a expresión "Asturorum Regnum" (de sabor tan étnico que abondaria para desbotalo completamente da alta Idade Media por apócrifo) estimouse como un cravo ardente, transmitiuse ata a historiografía actual e xeralizouse como se dun título oficial se tratase co ánimo de demostrar a existencia do dito reino 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Carballeira Debasa, Ana María. Galicia y los gallegos en las fuentes árabes medievales. CSIC. 2007
  • Carballo, Francisco. A igrexa galega. Promocións Culturais Galegas. 1995
  • Collins, Roger (1983). Early Medieval Spain. New York: St. Martin's Press. ISBN 0-312-22464-8. 
  • Collins, Roger (1989). The Arab Conquest of Spain 710-797. Oxford, UK / Cambridge, USA: Blackwell. ISBN 0-631-19405-3. 
  • Dubert, Isidro (ed.). Historia das historias de Galicia. Xerais. 2016
  • López Teixeira, X.A. (2003). Arredor da conformación do Reino de Galicia (711-910). Editorial Toxosoutos, S.L. 
  • Esparza, José Javier (2010). La gran aventura del Reino de Asturias así empezó la Reconquista (1st ed.). Madrid: La Esfera de los Libros. ISBN 8497349784. 
  • López Carreira, Anselmo. O Reino de Galiza. A Nosa Terra. 1998
  • López Carreira, Anselmo. O reino medieval de Galicia. A Nosa Terra. 2008
  • Martínez Díez, Gonzalo (2005). El Condado de Castilla (711-1038): la historia frente a la leyenda. 2 tomos. Valladolid. ISBN 84-9718-275-8. 
  • Murado, Miguel-Anxo. Outra idea de Galicia. Debate. 2013
  • Murado, Miguel-Anxo. La invención del pasado. Verdad y ficción en la historia de España. Debate. 2013
  • Maíllo Salgado, Fernando. Acerca de la conquista árabe de España. Imprecisiones, equivocos y patrañas. Trea. 2011
  • Nogueira Román, Camilo. A memoria da nación. O reino de Gallaecia. Xerais. 2001
  • Olagüe, Ignacio. La revolución islámica en Occidente. Fundación Juan March. 1974
  • Pallares, Mª Carmén, Portela, Ermelindo. El territorio en la historia de Galicia (Para una lectura del paisaje, la impronta medieval). USC editora académica. 2015
  • Pallares, Mª Carmén, Portela, Ermelindo. Galicia fai dous mil anos (Galicia á marxe do Islam). Museo do Pobo Galego. 1996
  • Sánchez Albornoz, Claudio. Estudios sobre Galicia en la temprana edad media. Fundación Barrié de La Maza. 1981

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]