Judo

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
書.svg Esta páxina contén texto en xaponés.
Se o seu navegador non está axeitadamente configurado pode ver caracteres estraños.
Judo
Judo.svg
Judo01cropped.jpg
Judokas
Información xeral
Lugar de orixe Flag of Japan.svg Xapón
Creador Jigoro Kano
Nome do practicante Judoka
Grafia
Tradución Camiño suave
Nome en galego Judo

Judo (en xaponés: 柔道) é unha arte marcial, un deporte e unha filosofía con orixe no Xapón. O judo foi creado a partir de algunhas escolas clásicas de jujutsu por Jigoro Kano (嘉納治五郎) en 1882. A pesar de ser unha arte marcial completa, o judo tamén se practica como deporte oficial dos Xogos Olímpicos dende 1964 na competición masculina e 1992 na feminina. No occidente, o aspecto deportivo do judo é probabelmente o máis difundido.[1]

Na forma deportiva, homes e mulleres combaten separadamente (a pesar de moitas veces adestrárense xuntos), e os atletas son divididos por clases de idade e categoría de peso, incluíndo unha clase libre en que todos os pesos poden participar.

O Judo é practicado sobre esteiras especiais chamadas tatamis que poden ser de palla de arroz cubertas por lona de algodón ou poden ser sintéticas fabricadas a partir de polímeros de borracha. Os practicantes (judoka) visten un equipamento de algodón branco, composto por unha chaqueta, unha calza e unha cinto. A cor do cinto indica a graduación do judoka.

Nunha competición de judo, dous judokas enfróntanse sopre o tapete mentres un árbitro os avalía, cos puntos e as penalidades dos atletas sendo rexistrados nun panel. O ippon é o "KO" do judo. Un golpe bo, mais menos perfecto, chámase waza-ari e vale medio punto. Dous deses garanten unha vitoria. A loita pode ser decidida pola acumulación de puntos menores, como o yuko ou o koka. Calquera falta (keikoku e shido) cometida por un dos loitadores durante un combate (shiai) aumenta a puntuación do opoñente. Se a falta for grave, como o hansoku-make, o árbitro declara a vitoria do ofendido.

Historia[editar | editar a fonte]

Desenvolvemento[editar | editar a fonte]

Na sociedade feudal de Xapón, a vida era dividida en clases (guerreiros, agricultores, comerciantes, etc.). Nese ambiente, a clase guerreira ocupábase, entre outras tarefas, da seguridade interna e externa, polo que se detiña en estudar as varias modalidades de combate, con e sen armas. Xurdiron entón diversas modalidades de loita, kenjutsu (arte da espada), iaijutsu (arte de sacar a espada), naginatajutsu (arte da lanza naginata) e outras, e nese ínterim o jujutsu, ou arte suave, que durante a Historia do Xapón recibiu moitos e variados nomes, coma wajutsu, kumiuchi, yawara, taijutsu etc. Todas estas diferentes denominacións referíanse á mesma cousa, a loita desarmada contra un ou máis opoñentes, portando armas ou non, e era chamado de arte suave porque era practicada sen armas, é dicir sen a rixidez das armas.[2]

O jūjutsu desenvolveuse como unha das artes que os Samurais deberían dominar, porque no campo de batalla un guerreiro podía verse sen a súa espada, de aí el debería ser capaz de seguir loitando co inimigo. Os samurais estaban sempre baixo o mando dun líder, un Daimyō, o que significa que, así como existían varios líderes, acabaron por existir varias familias ou clans. E neses clans as artes marciais, todas elas, pasaron a evolucionar de forma máis ou menos independente, nacendo así as varias escolas, ou koryū (古流, escola vella), as cales ensinaban toda forma de combate.

Por un longo tempo a Historia do Xapón foi marcada pola dominación dos samurais, e a historia do Judo comeza exactamente cando as cousas no Xapón están debaixo intenso proceso de cambio, a Era Meiji e cando Jigoro Kano, o seu creador, nace e crece. A historia do Judo como arte marcial ou deporte vai relacionada á historia de mestre Kano. Ambos son froito da súa sociedade e do seu tempo, o auxe da Era Meiji.

Cando neno Jigoro Kano ingresou na escola e o ambiente que atopou foi de rivalidade entre os alumnos, o que acabou acabou motivándolle a buscar unha forma de defensa. Ese ambiente hostil foi máis outra vez atopado cando el ingresou na universidade, pois, aínda que estivese en proceso de franca modernización, a mentalidade guerreira existía moi forte na sociedade xaponesa, pero moitos esqueceron os valores de honra e disciplina que limitaban esa agresividade.[3]

Tanka-tsuba-p1010068 Rama 300.jpg

Resolto que iría buscar un instrutor de jūjutsu, Kano non obtivo éxito nas primeiras tentativas, porque coa caída do Shogunato Tokugawa, durante a Restauración Meixi de 1868, o prestixio das artes marciais tíña diminuído nun país que viña valorando os costumes occidentais máis que os seus propios. Os vellos mestres, despois de perder a súa función de guerreiro, foron obrigados a deixar de ensinar e facer outras actividades para sobrevivir. Algúns simplesmente desisten e abandonan completamente os valores e o modo de vida tradicional.[2]

Nakai Umenari, un coñecido do pai de Kano e un soldado retirado, acordou amosarlle os kata, pero non coa intención de ensinar. O vixilante da casa de seu pai, Ryuji Katagiri, era tamén coñecedor de jujutsu. Porén, el non estaba disposto a ensinar a arte marcial, se non fose para un uso coherente e porque tamén consideraba o mozo Kano moi inmaturo. Imai Genshiro, do estilo Kyūshin-ryū (扱心流?)), que frecuentaba a residencia da familia Kano, tamén rexeitou.[2][4]

Despois dalgúns anos de insistente busca, Jigoro Kano coñeceu Teinosuke Yagi, que fora profesor do estilo Tenjin Shinyō-ryū (天神真杨流), de jujutsu, pero xa non esinaba. Aínda así, en 1877 Yagi asentiu presentarlle o mestre Hachinosuke Fukuda, tamén do estilo Tenjin Shinyō-ryū, que tiña un pequeno dojō onde ensinaba unha clase de cinco alumnos.[5]

O estilo Tenjin Shinyō-ryū era coñecido pola súa eficacia e pola énfase na combinación de técnicas de puñadas e patadas con técnicas de inmobilización, e polos medios de manexo óseo. Dicíase que o fundador deste estilo o perfeccionou con loitas de rúa. A mediados de maio de 1879, mestre Fukuda faleceu, só catro días despois de unha demostración ao ex-presidente dos EEUU.[3]

Sentíndose carente de máis coñecemento, Kano continuou o seu adestramento en Tenjin Shinyō-ryū co mestre Masamoto Iso, fillo do fundador do estilo, mestre Mataemon Iso. En 1881, mestre Masamoto morreu, e Kano quedou unha vez máis sen un instrutor. Neste escenario, el foi practicar o estilo Kitō-ryū (起倒流), co mestre Tsunetoshi Iikubo, que diferente do pragmatismo do Tenjin Shinyō-ryū, era dunha escola máis filosófica e que daba máis importancia aos golpes de lanzamento. Outra característica do estilo era o emprego do ki, unha enerxía (etérea) que existe en todo e que se se pode facer uso durante unha loita.[6]

Kano comeza unha busca para elaborar un principio unificador das técnicas que aprendeu. Así, el formula o concepto da máxima eficiencia co menor gasto de enerxía, porque só aquelas técnicas que preservasen ao máximo o loitador é que realmente funcionan, e deberían ser parte das ensinanzas da súa futura escola, porque unha persoa non debería esgotarse para se librar dunha agresión, ao contrario, debería empregar o máximo da enerxía allea en favor de si.[7]

O dojō de Jigoro Kano foi aberto en 1882, que recibiría o nome de Kodokan, no Templo Eishoji.[8] Porén, Kano non cría que o seu estilo de jujutsu estivese completo e acabado.[9] A base ficaba asentada nos dous estilos que máis practicou, pero recibiría influencia doutros estilos e doutras formas de loita, como sumo, aikido e karate.

Tras a inauguración do instituto Kodokan, o mestre continuou a practicar judo cos seus mellores alumnos, coa intención de mellorar as súas propias habilidades e en consecuencia facer que a arte marcial medrase en calidade. Mestre Kano estudaba e adestraba con toda a súa dedicación, emporiso, el cría que a práctica dun deporte como o judo debería ser a única actividade duna persoa, pero soa unha desas actividades, que contribuirían á súa formación.

Ao resultado das súas investigacións e adestramento nas artes marciais, el chamou de jūdō, substituíndo a partícula "jutsu", que significa "arte" ou "profesión", pola partícula "do", que significa "camiño".[10][11] Antes, as martes marciais eran vistas só como instrumento de loita, de guerra, pero non era ese máis o obxectivo, porque elas deberían ser un modo de evolución persoal e físico.[12]

O repertorio de técnicas quedou asentado en tres grandes conxuntos: técnicas de proxección ou lanzamento (nage waza), técnicas de chan (katame waza e ne waza) e técnicas de pancadas (atemi waza). As técnicas de lanzamento viñeron do estilo Kitō-ryū, que tamén contribuíu coas nocións de tempo e uso de enerxía. Do Tenjin Shinyō-ryū viñeron as técnicas de control en chan e de puñazos e patadas, do cal veñen aínda a idea da práctica repetida dos kata e das loitas con seguridade (randori).[13]

Como o mestre era profesional da educación, el utilizou dese coñecemento para estruturar as clases e o proceso de aprendizaxe do judo, e tamén para transformar unha arte marcial, con foco só na guerra e na seguridade, nunha disciplina moral, un deporte e instrumento educativo. Foi tamén cambiada a ética combativa: pasou a ser vergoñenta a demostración pública das habilidades de loita, pois todo coñecemento só é útil se axudar a comunidade e axudar un compañeiro nos seus estudios, e xamais debería ser usado de forma egoísta ou por mera xactancia.[13][2][14]

Xunto co instituto, medraron o recoñecemento e a influencia do judo. De facto, o instituto Kodokan non foi aberto co fin específico de ser un centro de formación e perfeccionamento só de judo, pero, antes de todo, estaba a ser un lugar de formación xeral e de recreación.[15]

En 11 de xuño de 1886, a Academia Nacional de Policía, coa intención de resolver os debates sobre cal a escola de arte marcial que sería encargada do adestramento da forza policial, realizou un torneo de jujutsu no cal o Kodokan disputou coa tradicional escola Totsuka. De todas as loitas, os alumnos do Instituto Kodokan conseguiron vencer doce, perder dúas e empatar unha.[6]

En maio de 1922, foi realizada unha gran exposición de artes marciais, na cal estarían algúns representantes do karate de Okinawa. ela xa ouvira falar desa arte marcial e até xa tiña se correspondido con mestre Gichin Funakoshi, convidándoo para ensinar, mais foi soamente nese evento que Jigoro Kano o coñeceu. Funakoshi tiña como obxectivo divulgar a arte marcial de Okinawa no resto do país.[16]

As técnicas mostradas na ocasión, movementos de ataque e desvío moi veloces e fluídos, provocaron boa impresión no mestre Kano, que o fixeron convidar o mestre de karate, para que fose dar algunhas clases no Kodokan. Desa experiencia de influencia mutua foron incorporadas no judo técnicas do karate nalgúns kata, mais o kata que máis foi afectado foi o Kime-no-kata, ou forma de resolución, no cal están compilados moitos golpes de autodefensa e de loita real, con enfoque en chimpar o opoñente.[17][18]

Un dos moitos practicantes de judo foi Kenji Tomiki, que empezou a adestrar ao redor de 1910 e obtivo o 1º dan en 1919. A partir de aí foise destacando cada vez máis, até obter o 4º dan en 1922.[19] En 1926, por consello do mestre Kano, Tomiki foi estudar Aikido con Morihei Ueshiba, obtendo por fin o 8º dan en 1940.[20]

Entrementres, en 1930, mestre Kano viu o adestramento de Aikido e quedou moi impresionado coa súa disciplina e a súa técnica. Entón, mestre Kano mandou dous alumnos seus, para adestraren e estudar Aikido no seu nome.[21] Como resultado do intercambio entre as artes marciais, foi creado o kata Kodokan goshin-jutsu, que é composto por técnicas de autodefensa, con enfoque en desarmar e someter o contrario.[22][23]

Entrada nas escolas[editar | editar a fonte]

En 1897, Jigoro Kano foi nomeado para o posto de director na Escola de Formación Avanzada de Profesores, formaba os futuros educadores do Xapón, e nesa tarefa el esforzábase en proporcionar unha educación de máis alta calidade, invitando regularmente instrutores superiores de judo, kendo e natación á escola como medio de mellorar a educación física. Con ese foco, el tamén fixo petición ao Ministerio de Educación para estender o período educativo para a certificación do profesor desde 3 anos a 4 anos.[13]

Traballando como educador, mestre Kano era un promotor incansable de educación física para os alumnos, pois cría na idea de que as forzas tanto físicas coma mentais son compoñentes importantes na formación da persoa. El mesmo daba o exemplo. Co obxectivo de aumentar forza física, mellorar carácter, e contribuír o desenvolvemento de súa arte marcial, Jigoro adestrara moitos da maneira do Kodokan. El tamén estudaba o tema incesantemente, ao punto de realizar sesións de adestramento de loita contra 30 judokas enseguida. Como os estudantes que estudaran baixo el se volvían activos en diversas partes do país, pasou a ser reputado como unha forma excelente de promover e axudar na educación das persoas, sendo adoptado por moitas escolas.

Noutras partes do mundo[editar | editar a fonte]

Paralelos aos esforzos de divulgación do judo como instrumento educativo, tamén foron gastos moi tempo e enerxía para mostrar o judo a outros pobos. Con esa finalidade, Jigoro Kano viaxou pola Europa en 1889 e demostrou súa arte. Mesmo cando era ridiculizado ou subestimado, o mestre aproveitaba da situación negativa para mostrar todo o potencial do judo, ás veces, utilizándose da propia persoa que fixera comentarios xocosos. Nin mesmo a Primeira Guerra Sino-Xaponesa foi unha adversidade, polo contrario, Kano aproveitou a oportunidade para levar o Judo até a China e para levar estudantes chineses ao Xapón, para practicar judo.[24]

Alén diso, foron enviados varios dos mellores alumnos do Kodokan para axudar na divulgación da arte marcial, como foi o caso do Conde Koma, que pasou polas Américas e se radicou no Brasil, onde o seus esforzos tiveron moito éxito e conseguiron até xerar artes marciais derivadas directamente, como Jiu-jitsu brasileiro.[25]

Conforme a fama do Instituto Kdodokan crecía, algúns estranxeiros, que tiñan oído falar sobre o asunto, que chegaban ao Xapón procuraban medios de comezar a practicar o judo ou, se xa adestraban noutros sitios e países, buscaban algunha forma de perfeccionaren os seus coñecementos.[26][27][28]

Deporte olímpico[editar | editar a fonte]

En 1909, Jigoro foi convidado polo embaixador xaponés en Francia para se tornar membro do Comité Olímpico Internacional, pois o própio Barón de Coubertin, creador dos Xogos Olímpicos modernos, pedira ao embaixador para atopar unha persoa apropiada.[13]

En 1911, como resultado dos esforzos de preparación do Xapón para a primeira participación nos Xogos Olímpicos de 1912, foi fundada a Asociación Atlética Nacional de Xapón, con Jigoro Kano como presidente. Nese posto, el traballaba para conseguir reunir un equipo xaponés, e pasou a convidar atletas de todas as partes do país.

O judo entrou como deporte de competición nos Xogos Olímpicos de 1964.[29][25]

Graduación (Cintos)[editar | editar a fonte]

Sendo un educador, Kano comprendía que o modelo tradicional de graos non sería o máis adecuado. Así, el elaborou o sistema de cores con varios niveis, que foi unha adaptación do sistema Dan-i, no cal os alumnos máis novos (mudansha) con nivel inferior (Kyu) reciben cintos coloridos.[30]

Orde Grao Cinto
1. kyu (八級, hachikyū)
Branco
2. kyu (七級, nanakyū)
Cinza
3. kyu (六級, rokkyū)
Azul
4. kyu (五級, gokyū)
Amarelo
5. kyu (四級, shikyū)
Laranxa
6. kyu (三級, sankyū)
Verde
7. kyu (二級, nikyū)
Roxa
8. kyu (一級, ikkyū)
Marrón
9. dan (初段, shodan)
Negro
10. dan (二段, nidan)
Negro
11. dan (三段, sandan)
Negro
12. dan (四弾, yondan)
Negro
13. dan (五段, godan)
Negro
14. dan (六段, rokudan)
Coral
15. dan (七段, nanadan)
Coral
16. dan (八段, hachidan)
Coral
17. dan (九段, kyūdan)
Vermello
18. 10º dan (十段, jūdan)
Vermello

Técnicas[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Técnicas do judo.

O judo, a pesar de ser unha forma nova de arte marcial, aínda ten moita influencia das escolas tradicionais, polo que todo o seu contido técnico foi reunido e sistematizado nos kata, que san unha forma secuencial de movementos e ten a finalidade de desenvolver e fixar os conceptos e técnicas. Mesmo non sendo unha forma de loita combinada, ten o propósito de preparar o practicante para un escenario real de combate.[31] Os kata do judo son: Randori no kata (乱取りの形?)Nage no kata (投の形?) e Katame no kata (固の形?) —, Kime no kata (決めの型?), Ju no kata (柔の形?), Kodokan goshin-jutsu (講道館護身術?), Itsutsu no kata (五の形?), Koshiki no kata (古式の形?), Seiryoku zenyo kokumin taiiku no kata (精力善用国民体育の形?).[32]

Mestre Jigoro Kano, non satisfeito co modo tradicional de ensinar as artes marciais, baseada basicamente no condicionamento físico e na repetición das formas preestabelecidas das técnicas, quería un modelo secuencial que levase en conta a evolución gradual do alumno, desde un nivel máis básico ata os máis complexos, elaborou un novo esquema pedagóxico, chamado de Gokyo no waza (五教の技?). É un paradigma en que son organizadas as varias técnicas conforme a súa natureza e o seu grao de complexidade. Serve tamén para introducir os kata como forma de facelos máis comprensibeis.[33][34]

Ó contrario do que poidan demostrar as competicións de judo nos campionatos nacionais e mundiais, e así tamén nos Xogos Olímpicos, trátase dunha arte marcial bastante completa, con todos os tipos de técnicas e golpes, que son adestradas nos máis variados xeitos e simulando as máis diversas situacións de loita ou de ameaza. E, a despeito de non ser unha modalidade que use armas como instrumentos, son ensinadas técnicas adecuadas pola lidar con elas, sexan armas tradicionais, como espadas e coitelos, sexan armas de fogo.[32]

Adecuando a natureza dos golpes e seus eventuais resultados nos adversarios, foron algunhas técnicas clasificadas como prohibidas, ou kinshi waza (禁止技?), as cales non son permitidas nas competicións, principalmente. Así foi feito porque o judo, máis do que ensinar a defenderse, pretende ensinar honra e respecto ás perdoas. Con ese mesmo espírito, outras técnicas, tamén consideradas moi perigosas, como patadas, foron alén de prohibidas reservadas ao adestramento daqueles máis graduados e considerados responsábeis.[35]

Desde que foi formalmente compilado por seu creador, aínda que se saiba que el prefeccionouo ata o seu pasamento, o judo evolucionou conforme medraba e o aspecto deportivo predominaba. Debido a iso, as técnicas de proxección e inmobilización pasaron a sobresaír sobre as demais, por canto son as técnicas analizadas e puntuadas nas competicións. Paulatinamente, outras técnicas foron engadidas á listaxe das técnicas prohibidas.[36][37]

Nage waza
Tachi waza Sutemi waza
Te waza Koshi waza Ashi waza Ma sutemi waza Yoko sutemi waza


Katame waza
Osaekomi waza Shime waza Kansetsu waza


Kinshi waza
Ate waza Nage waza Katame waza
Tsuki waza Uchi waza Keri waza Kani basami Kawazu gake Ashi garami Do jime

Regras e penalidades[editar | editar a fonte]

  • Ippon: É o golpe que deixa o adversario sen acción e ten un efecto equivalente ao KO no boxeo. Quen o consegue garante a vitoria. Pode ser obtido cun golpe de técnica en pé, inmobilización do opoñente por trinta segundo (osae-komi), chave de brazo (kansetsu) ou estrangulamento (shime-waza).
  • Waza-ari: Vale medio ippon. Dous waza-ari tamén dan a vitoria. Un waza-ari pode ser unha técnica de proxección mal executada ou unha inmobilización por 25 segundos.
  • Yuko: Golpe menos perfecto que o waza-ari. Técnica de proxección mal executada ou inmobilización inferior a 20 segundos.
  • Koka: Cando o opoñente bate unha parte do corpo no chan despois da caída ou unha inmobilización superando os dez segundos. É un golpe menos perfecto que aínda vale a anotación dos xuíces.
  • Shidó: É unha penalidade leve. O adversario gaña o equivalente a un koka.
  • Chui: Falta media. O adversario recibe os puntos equivalentes a un yuko.
  • Keikoku: Pena grave. O loitador recibe medio punto. O outro judoca recibe esa puntuación por medio do wazari.
  • Hansoku-make: Desclasificación en xeral
  • Kumikata: É unha pegada en que o loitador colle pola gola do judogui do judoca adversario.

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Vieira, Silvia; Freitas, Armando (en portugués). O Que É Judô. Rio de Janeiro: Casa da Palavra.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Kano, Jigoro (1994) (en inglés). Kodokan Judo. New York: Kondansha. p. 15.
  3. 3,0 3,1 Stevens, John (2013) (en inglés). The Way of Judo: A Portrait of Jigoro Kano and His Students. Boston: Shambhala.
  4. "History of Judo" (en inglés). http://www.marketdraytonjudoclub.co.uk/#!history-of-judo/c44b. Consultado o 28 de febreiro de 2014.
  5. Inman, Roy (2008) (en inglés). The Judo Handbook. New York: D&S. p. 8.
  6. 6,0 6,1 N. Watson, Brian (2004) (en italiano). Il padre del judo. Una biografia di Jigoro Kano. Roma: Mediteranee.
  7. "Judo. La fuerza humana con la máxima eficiencia disponible" (en castelán). Conade. http://www.conade.gob.mx/Documentos/Publicaciones/Judo.pdf. Consultado o 23 de xaneiro de 2014.
  8. "História do Judô" (en portugués). Judô Brasil. http://www.judobrasil.net/historia2.htm. Consultado o 19 de xaneiro de 2014.
  9. "History of Kodokan Judo" (en inglés). Kodokan. http://www.kodokan.org/e_basic/history.html. Consultado o 21 de xaneiro de 2014.
  10. "יפנית-אנגלית תרגום:: 術 :: מילון" (en hebraico e inglés). http://www.kanjijapanese.com/he/%D7%9E%D7%99%D7%9C%D7%95%D7%9F-%D7%99%D7%A4%D7%A0%D7%99%D7%AA-%D7%90%D7%A0%D7%92%D7%9C%D7%99%D7%AA/%E8%A1%93. Consultado o 22 de xaneiro de 2014.
  11. "יפנית-אנגלית תרגום:: 道 :: מילון" (en hebraico e inglés). http://www.kanjijapanese.com/he/%D7%9E%D7%99%D7%9C%D7%95%D7%9F-%D7%99%D7%A4%D7%A0%D7%99%D7%AA-%D7%90%D7%A0%D7%92%D7%9C%D7%99%D7%AA/%E9%81%93. Consultado o 22 de xaneiro de 2014.
  12. Maltese, Maurizio (2001) (en italiano). Close combat. Combattimento corpo a corpo. Roma: Mediterranee.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 "The History of Kodokan Judo" (en inglés). http://judoinfo.com/jhist.htm. Consultado o 21 de xaneiro de 2014.
  14. Figueroa, Nestor. "Judo Tradicional Y Judo Deportivo" (en castelán). http://www.sinchijudokan.com/03historia/JUDO%20TRADICIONAL%20Y%20JUDO%20DEPORTIVO.pdf. Consultado o 22 de xaneiro de 2014.
  15. Villamón, Miguel (2011) (en castelán). Introducción al judo. Barcelona: Hispanoeuropea. p. 139.
  16. Stevens, John (1997) (en italiano). I maestri del budo. M. Ueshiba, G. Funakoshi, J. Kano. Roma: Mediteranee.
  17. "L'histoire de Gichin Funakoshi" (en francés). http://www.esperance-karate.net/index.php/historique/gichin-funakoshi. Consultado o 8 de marzo de 2014.
  18. "Historia Karate Shotokan" (en castelán). http://www.karatemiguelangel.com/karate/historia.htm. Consultado o 8 de marzo de 2014.
  19. "Kenji Tomiki" (en portugués). Federação Portuguesa de Bujutsu. http://fpbujutsu.weebly.com/kenji-tomiki.html. Consultado o 9 de marzo de 2014.
  20. "Kenji Tomiki (1900–1979)" (en inglés). http://www.fullcircleaikido.com/archive.htm. Consultado o 9 de marzo de 2014.
  21. "Tomiki Aikido e o Judo" (en portugués). http://www.lasites.net/goshinaikido/br/default.asp?menu=aikido&menu2=tomiki_judo. Consultado o 23 de xaneiro de 2014.
  22. Di Pierro, Donato (2009) (en italiano). Judo Tecnico: un percorso formativo dalla pratica all'insegnamento. Lulu. p. 14. ISBN 9781409272014.
  23. "Goshin Jutsu of Kodokan Judo (Methods of Self-Defense)" (en inglés). United States Ju-Jitsu Federation. http://www.usa-jjf.org/articles/goshin.htm. Consultado o 9 de marzo de 2014.
  24. Willy Adolfo Schneider. "Memórias do judô master no Rio Grande do Sul" (en portugués) (PDF). Universidade Federal do Rio Grande do Sul. http://www.lume.ufrgs.br/bitstream/handle/10183/70326/000875879.pdf?sequence=1. Consultado o 13 de marzo de 2014.
  25. 25,0 25,1 "História do Judô no Mundo" (en portugués). http://www.travinha.com.br/lutas-e-artes-marciais/76-judo/134-judo-a-origem. Consultado o 18 de marzo de 2014.
  26. "The Penetration of Judo in the World and Japan" (en inglés). http://www.judo-voj.com/contents/splidarity.html. Consultado o 18 de marzo de 2014.
  27. Watson, Brian (2005) (en italiano). Il padre del judo. Una biografia di Jigoro Kano. Roma: Mediterranee. p. 129.
  28. "LEGACY ― Prof. Jigoro Kano" (en inglés) (PDF). http://100yearlegacy.org/english/Kano_Jigoro/pdf/kj_panph_English.pdf. Consultado o 18 de marzo de 2014.
  29. "The History of Judo" (en inglés). http://web-japan.org/kidsweb/virtual/judo/judo01.html. Consultado o 18 de marzo de 2014.
  30. Duarte, Orlando (en portugués). Historia dos esportes. São Paulo: SENAC. p. 321.
  31. "What Kata Are Not" (en inglés). The Iaido Journal. Febreiro de 2014. http://ejmas.com/tin/2014tin/tinart-boylan1402.html.
  32. 32,0 32,1 "Katas de Judo" (en castelán). http://www.iudo.es/judo/katas.html#nage-no-kata. Consultado o 8 de marzo de 2014.
  33. Nestor Figueroa Ortiz. "La pedagogia del judo" (en castelán) (PDF). http://www.sinchijudokan.com/05topicos_tecnicos/pejdo10.pdf. Consultado o 23 de marzo de 2014.
  34. "El gokyo no waza" (en castelán). http://www.sinchijudokan.com/04teoria/gokyo_no_waza.html. Consultado o 23 de marzo de 2014.
  35. Marwood, Des (2002) (en castelán). JUDO. Iniciación y perfeccionamiento. Barcelona: Paidotribo. p. 21.
  36. [http://www.fijlkam.it/fileadmin/Image_Archive/federazione/Promozione-scuola/JUDO_-_SCHEDE_TECNICHE_GSS.pdf "Istituzioni scolastiche secondarie di I grado"] (en italiano) (PDF). http://www.fijlkam.it/fileadmin/Image_Archive/federazione/Promozione-scuola/JUDO_-_SCHEDE_TECNICHE_GSS.pdf. Consultado o 23 de marzo de 2014.
  37. "Golpes proibidos" (en portugués) (PDF). Federação Paulista de Judô. http://www.fpj.com.br/novo/wp-content/uploads/2012/04/Golpes+Proibidos.pdf. Consultado o 23 de marzo de 2014.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Judo
Galizionario
Vexa a entrada do Galizionario acerca de judo

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Modelo:Judo