Cantigas de Santa María

Ilustración do Codex e das Cantigas de Santa María.

Transcrición da cantiga nº 100 á notación moderna.

As Cantigas de Santa María son un conxunto de catrocentas vinte e sete composicións en galego-portugués, que no século XIII era a lingua fundamental da lírica culta en Castela. Atópanse repartidas en catro manuscritos, un deles na Biblioteca Nacional en Madrid (Codex To, por Toledo), dous en San Lorenzo de El Escorial (Codex E e T) e o cuarto en Florencia (Codex F).

Autoría [editar]

Existen dúbidas sobre a autoría directa do Rei Afonso X o Sabio, pero ninguén dubida da súa participación directa como compositor en bastantes delas. W. Mettmann, autor dunha edición crítica dos textos das Cantigas, cre que ao poeta e trobador galego Airas Nunes se poden atribuír moitas delas. A cuestión da autoría non está resolta aínda. En todo caso, e dado que é visíbel nun bo número destas composicións -Jesús Montoya, Xosé Ramón Pena...- un afán propagandístico por parte de Afonso X, a participación do monarca tivo que ser sempre moi activa.

Clasificación [editar]

As Cantigas de Santa María pódense dividir en dous grupos:

O primeiro fórmano as cantigas da nosa Señora, son cantigas narrativas con louvanzas á Virxe Santa María e que é un verdadeiro compendio de historias, milagres, xogos, etc relacionados coa Virxe, ben sexa pola súa intervención directa ou polos amores místicos que a súa figura xera nas almas piadosas.

O segundo son as cantigas de loor, máis reducido (posto que son as cantigas cuxo número de orde é múltiplo de dez); trátase de poemas máis serios, profundos, case místicos, nos cales en lugar de cantar os milagres da Virxe reflectese sobre ela, como nunha oración.

Códices [editar]

As Cantigas de Santa María están recollidas en catro códices, que expoñemos a seguir:

Códice de Toledo: recibe este nome porque pertenceu á Catedral de Toledo, pese a que está custodiado na Biblioteca Nacional de Madrid desde 1869, logo da desamortización.Ten 160 folios de pergameo, con letra gótica francesa a dúas columnas con iniciais decoradas con filigranas, alternando tinta de cor negra, encarnada e azul. Foi feito despois de 1264 pois fai mención ás conquistas de Jerez, Medina e Alcalá. Inclúe 126 cantigas, e non ten ilustracións, mais si notación musical completa. Contén 128 cantigas.
O códice rico: actualmente pertence á Biblioteca de El Escorial, e posúe notación musical e miniaturas.
Escurialense: actualmente pertence á Biblioteca de El Escorial, e posúe notación musical e miniaturas.
Florentino: permanece na Biblioteca Nacional Florencia. Por ser o máis recente, ficou incompleto, debido á morte de Afonso X.

Orixe e lingua [editar]

Cantiga de Santa María 160.

A devoción mariana estaba en auxe nese século e frades, clérigos e cabaleiros en xeral participaban dela. O rei alentaba nas súas cantigas a poetas e xograres para que dedicasen os seus esforzos e inspiracións á Santa Dama.

A lingua das cantigas marianas abandona os esquemas da lírica profana, con paralelismos e dobres, e oferece unha lingua máis coloquial, con frases e refráns que aínda sobreviven na lingua galega actual, e con menos provenzalismos presentes nas cantigas amorosas.

Fronte ao resto das cantigas, a medida dos versos é moi variada e oscila entre as catro e as dezaseis sílabas. Aparecen irregularidades rítmicas que se axustan, con todo, ás estruturas musicais. Nelas áchase maior variedade de rexistros e riqueza léxica. Aparecen estranxeirismos occitanos, franceses e casteláns.

As Cantigas de Santa María son unha das coleccións de miniaturas máis ricas de todo o Medievo, e un documento moi útil para coñecermos a vida cotiá da época, desde o vestiario até os instrumentos.

Como manuscrito iluminado, quíxose ver nas Cantigas de Santa María a primeira historieta da Península Ibérica e un dos primeiros exemplos da banda deseñada no Occidente, anticipando recursos de sintaxe da imaxe como raccords de espazo e tempo que tardarían sete séculos en volver a desenvolverse.

Cantiga [editar]

Tocando o laúde.

A continuación imos ver un extracto dunha cantiga en galego-portugués medieval (á esquerda), e tamén vemos a súa adaptación ao galego actual (á dereita):

De quanto ali trouxera,
pois viu que assi estavan catando-sse uu con outro
e que non se falavan, fillou todoo seu logo
e foi-ss'; e eles ficavan con mui gran pavor de morte.
Feito tan maravilloso Como o nome da Virgen
é aos bõos fremoso…
Qual é a santivigada ant' e depois que foi nada?
Madre de Deus, nostro Sennor
de Deus, nostro Sennor, Madre de nosso Salvador.
A qual diss' «Ave Maria» Gabriel e que seria
Madre de Deus, nostro Sennor...
Qual é a que sen mazela/pariu e ficou donzela?
Madre de Deus, nostro Sennor...
En qual per sa omildade s' ensserrou a Trĩidade?
Madre de Deus, nostro Sennor...
Qual é a que sempre bõa foi e dos santos corõa?
Madre de Deus, nostro Sennor...
Qual é a que per seu siso nos fez aver paraiso?
Madre de Deus, nostro Sennor...

Rosa das rosas e Fror das frores,
Dona das donas, Sennor das sennores.
Rosa de beldad' e de parecer
e Fror d'alegria e de prazer,
Dona en mui piadosa ser
Sennor en toller coitas e doores.
Rosa das rosas e Fror das frores,
Dona das donas, Sennor das sennores.
Atal Sennor dev' ome muit' amar,
que de todo mal o pode guardar;
e pode-ll' os peccados perdõar,
que faz no mundo per maos sabores.
Rosa das rosas e Fror das frores,
Dona das donas, Sennor das sennores.
Devemo-la muit' amar e servir,
ca punna de nos guardar de falir;
des i dos erros nos faz repentir,
que nos fazemos come pecadores.
Rosa das rosas e Fror das frores,
Dona das donas, Sennor das sennores.
Esta dona que tenno por Sennore
de que quero seer trobador,
se eu per ren poss' aver seu amor,
dou ao demo os outros amores.
Rosa das rosas e Fror das frores,
Dona das donas, Sennor das sennores.

De canto alí trouxera
pois viu que así estaban catándose un ao outro
e que non se falaban, xerou todo o seu logo
e foise; e eles ficaban con moi gran pavor de morte.
Feito tan marabilloso como o nome da Virxe
é aos bos fermoso...
Cal é a santificada antes e despois que foi nada?
Mai de Deus, noso Señor
de Deus, noso Señor, Mai de noso Salvador.
A cal dixo «Ave María» Gabriel e que sería
Mai de Deus, noso Señor...
Cal é a que sen macela pariu e ficou doncela?
Mai de Deus, noso Señor...
En cal pola súa humildade se encerrou a Trindade?
Mai de Deus, noso Señor...
Cal é a que sempre boa foi e dos santos coroa?
Mai de Deus, noso Señor...
Cal é a que por seu siso nos fixo ter paraíso?
Mai de Deus, noso Señor...

Rosa das rosas e Flor das flores
Dona das donas, Señora das señoras.
Rosa de beldade e de parecer
e Flor de alegría e de pracer,
Dona en moi piadosa ser
Señora en toller coitas e dores.
Rosa das rosas e Flor das flores,
Dona das donas, Señora das señoras.
A tal Señora debe o home moito amar,
que de todo mal o pode gardar;
e pódelle os pecados perdoar,
que fai no mundo por malos sabores.
Rosa das rosas e Flor das flores,
Dona das donas, Señora das señoras.
Debémola moito amar e servir,
porque puña de nos gardar de fallar;
de aí dos erros nos fai arrepentir,
que nós facemos como pecadores.
Rosa das rosas e Flor das flores,
Dona das donas, Señora das señoras.
Esta dona que teño por Señora
de que quero ser trobador,
se eu porén podo ter (haber) seu amor,
dou ao demo os outros amores.
Rosa das rosas e Flor das flores,
Dona das donas, Señora das señoras.