Protistas

Paramecium aurelia, un ciliado.

Protista Rango fósil: Neoproterozoico – Recente
Clasificación científica
Dominio: Eukarya Reino: Protista (parafilético) Haeckel, 1866
Filos típicos
Chromalveolata (seguramente non monofilético) Heterokontophyta Haptophyta Cryptophyta (criptomónadas) Alveolata Dinoflagellata Apicomplexa Ciliophora (ciliados) Excavata Euglenozoa Percolozoa Metamonada Rhizaria Radiolaria Foraminifera Cercozoa Archaeplastida (en parte) Rhodophyta (algas vermellas) Glaucophyta (arqueplástidos basais) Unikonta (en parte) Amoebozoa Choanozoa Moitos outros; a clasificación varía

O reino Protista, tamén chamado ás veces Protoctista (ver a sección "clasificación"), é aquel que contén a todos os organismos eucariontes que non poden clasificarse dentro dalgún dos outros tres reinos eucarióticos: Fungi (fungos), Animalia (animais en sentido estrito) ou Plantae (plantas). Na árbore filoxenética dos organismos eucariontes, os protistas forman varios grupos monofiléticos separados, ou inclúen membros que están estreitamente emparentados con algún dos tres reinos citados.

Desígnaselles con nomes que perderon valor na ciencia biolóxica, pero cuxo uso é imposible desterrar, como «algas» ou «protozoos».

Caracteres

Dado que o grupo está definido polo que non son os seus membros, é moi difícil presentar un cadro de características xerais.

• Ningún dos seus representantes está adaptado plenamente á existencia no aire, de modo que os que non son directamente acuáticos, desenvólvense en ambientes terrestres húmidos ou no medio interno doutros organismos.

• Organización celular. Eucariotas (células con núcleo), unicelulares ou pluricelulares. Os máis grandes, algas pardas do xénero Laminaria, poden medir decenas de metros, pero predominan as formas microscópicas.

• Estrutura. Adóitase afirmar que non existen tecidos en ningún protista, pero nas algas vermellas e nas algas pardas a complexidade alcanza un nivel moi próximo ao tisular, incluída a existencia de plasmodesmos (p.ex. na alga parda Egrexia). Moitos dos protistas pluricelulares contan con paredes celulares de variada composición, e os unicelulares autótrofos frecuentemente están cubertos por unha teca, como en caso destacado das diatomeas, ou dotados de escamas ou reforzos. Os unicelulares depredadores (fagótrofos) adoitan presentar células espidas (sen recubrimentos). As formas unicelulares a miúdo están dotadas de mobilidade por reptación ou, máis frecuentemente, por apéndices dos tipos que chamamos cilios e flaxelos.

• Nutrición. Autótrofos, por fotosíntese, ou heterótrofos. Moitas formas unicelulares presentan simultaneamente os dous modos de nutrición. Os heterótrofos poden selo por inxestión (fagótrofos) ou por absorción osmótica (osmótrofos).

• Metabolismo do osíxeno. Todos os eucariontes, e polo tanto os protistas, son de orixe aerobios (usan osíxeno para extraer a enerxía das sustancias orgánicas), pero algúns son secundariamente anaerobios, tras adaptárense a ambientes pobres nesta sustancia.

• Reprodución e desenvolvemento. Pode ser asexual (clonal) ou sexual, con gametos e cigoto, frecuentemente alternando a asexual e a sexual na mesma especie. As algas pluricelulares presentan a miúdo alternancia de xeracións. Non existe embrión en ningún caso.

• Ecoloxía. Os protistas cóntanse entre os máis importantes compoñentes do plancto (organismos que viven en suspensión na auga), do bentos (do fondo de ecosistemas acuáticos) e do edafon (da comunidade que habita os chans). Hai moitos casos ecoloxicamente importantes de parasitismo e tamén de mutualismo, como os dos flaxelados que interveñen na dixestión da madeira polos termes ou os que habitan no rumen das vacas. O simbionte algal dos liques é case sempre unha alga verde unicelular.

Clasificación

A clasificación dos protistas variou moito nos últimos vinte anos. As novas técnicas de comparación directa de secuencias de nucleótidos permitiron salvar o problema da escaseza ou ambigüidade dos carácteres morfolóxicos, sobre todo polo seu pequeno tamaño e organización sinxela. Actualmente, poden atoparse distintas clasificacións segundo as fontes (modernas) consultadas, e a clasificación segue afinándose cada ano. Na táboa da dereita figura a clasificación en grupos feita por Adl et al. (ver máis abaixo).

Clasificacións históricas dos reinos

O primeiro que é discutible é a consideración dos Protistas como un reino, para o cal hai que facer un percorrido histórico sobre o concepto de reino e os continuos cambios que se produciron. A primeira separación dos Protistas dos outros organismos fíxoa na década de 1830 o alemán Georg August Goldfuss cando introduciu o termo protozoo para referirse a organismos como os ciliados e (segundo el) os corais. Este grupo foi ampliado en 1845 incluíndo nel todos os "animais unicelulares", como os Foraminifera e amebas. O termo Protoctista como categoría taxonómica formal foi proposto a comezos da década de 1860 por John Hogg, argumentando que nese grupo se deberían incluír as que el consideraba formas primitivas unicelulares tanto de plantas coma de animais. Definiu Protoctista como o "cuarto reino da natureza", a engadir aos daquela establecidos reinos animal, vexetal e mineral. O reino dos minerais sería despois retirado da taxonomía por Ernst Haeckel, que consideraba só os reinos dos animais, plantas e o dos "protistas" como un “reino de formas primitivas”.

Un século máis tarde, Herbert Copeland volvería a reutilizar o termo "Protoctista" (que abandonara Haeckel polo de protista), argumentando que "Protoctista" literalmente significaba "primeiros seres establecidos". Copeland queixábase de que o termo "protista" de Haeckel incluíse tamén microbios sen núcleo como as bacterias, que Copeland excluíu dos seus protoctistas, pero á vez incluía neles a eucariotas (nucleados) como as diatomeas, algas verdes e fungos. Esta clasificación foi a base da última definición feita por Whittaker de catro reinos: Fungi, Animalia, Plantae e Protista. O reino Protista foi máis tarde modificado e separáronse os procariotas no seu propio reino, Monera, deixando aos protistas como un grupo de microorganismos exclusivamente eucariotas. Estes cinco reinos foron a clasificación aceptada ata o desenvolvemento da filoxenética molecular ao final do século XX, cando estes estudos deixaron claro que nin moneras nin protistas eran grupos monofiléticos de organismos emparentados, senón que incluían organismos con grandes diferenzas e non se xustificaba consideralos como reinos únicos.

Clasificacións modernas

Actualmente o termo protista utilízase para referirse a eucariotas unicelulares que existen como células independentes ou que forman colonias nas que non hai diferenciación en tecidos. O termo protozoo é utilizado para referirse ás especies heterótrofas de protistas que non forman filamentos. Porén, estes termos xa case non se usan na taxonomía actual, e mantéñense só como unha forma práctica e conveniente para a descrición ou para facer referencia a estes organismos.

A taxonomía dos protistas está aínda cambiando. As novas clasificacións que apareceron intentan establecer os grupos monofiléticos que comprenden, baseados na súa ultrastrutura, bioquímica, e xenética. Como os protistas no seu conxunto son parafiléticos, estes sistemas a miúdo dividen ou abandonan o taxon reino, tratando aos distintos grupos de protistas como liñas separadas dentro dos eucariotas. O recente esquema elaborado por Adl et al. (2005) é un exemplo no que non se consideran as categorías taxonómicas formais (filo, clase, etc.) senón que simplemente se ordenan os organismos en listas xerárquicas. Con isto preténdese facer a clasificación máis estable a longo prazo e facer máis doada a súa posta ao día. Esta clasificación é a que se ofrece na táboa da dereita na que algúns dos grupos principais de protistas considerados poden ser tratados como filos. Moitos destes grupos pénsase que son monofiléticos, pero aínda hai certa incertidume. Por exemplo, os Excavata probablemente non son monofiléticos e os Chromalveolata poderían ser monofiléticos se excluímos de entre eles as haptófitas e criptomónadas. O consenso actual vai na liña de non considerar monofilético a Chromalveolata, grupo que está desaparecendo das clasificacións máis recentes. Nas recentes clasificacións creáronse grupos como Halvaria, Hacrobia ou o grupo SAR. En calquera caso, son de esperar novos cambios na clasificación nos próximos anos, xa que ningunha das clasificacións que hai ten un consenso xeral.