Teixo

Teixo
	Taxus baccata ; Carl von Linné 1753
	Nome común Gewöhnliche Eibe (de) ; yew (en) ; Eibe (de) ; if (fr) ; euroopanmarjakuusi (fi) ; 欧洲红豆杉 (zh) ; English yew (en-us) ; texu (ast) ; tisa (sl) ; taxus (nl) ; tasso (it) ; If commun (fr) ; European Yew (en) ; tis červený (cs) ; If (fr) ; Common Yew (en) ; Taxus (nl) ; navadna tisa (sl)
	Instancia de taxon
	Uso planta medicinal
	Categoría taxonómica especie
Características
	Rusticidade da planta 6
	Tipo de follaxe planta perennifolia
	Fonte de madeira de teixo
	Conservación Especie pouco preocupante
Clasificación taxonómica
Reino	Plantae
Clase	Coniferae
Familia	Taxaceae
Xénero	Taxus
Especie	Taxus baccata ; L., 1753 Taxus baccata
Historia
	Premios e distincións árbore do ano (2013); árbore do ano (2011); Planta tóxica do ano (2011); árbore do ano (1994)
Localización
	Área de distribución Myanmar
Freebase
Códigos e identificadores
Freebase
Freebase	/m/06bl3y
UNII	T0311VH21D
ITIS	194883
OTT	684215
UICN	42546
CoL	5527N
EOL	1033691
WFO	wfo-0000408637
Fontes e ligazóns
	Descrito pola fonte Pequeno Dicionario Enciclopédico de Brockhaus e Efron "Q24755640 "; The Domestic Encyclopædia; Or, A Dictionary Of Facts, And Useful Knowledge "Domestic Encyclopædia (1802)/Yew-Tree (en) " ;
	Wikidata G:Commons C:Commons

Este artigo trata sobre a árbore. Para o animal véxase: Teixugo.

O teixo (Taxus baccata) é unha árbore conífera do xénero Taxus, que correntemente acada entre 12 a 15 metros de altura, da familia das taxáceas. Moi lonxevo, de medra lenta, posúe unha madeira que se presta ben para entalladura. Ten partes tóxicas: o latín taxus vén do grego taxon, que significa 'frecha envelenada'. A maioría das partes da planta son velenosas e o consumo da follaxe pode provocar a morte.^[1]^[2]^[3]^[4] É unha especie moi escasa e ameazada no territorio galego.

Descrición

O teixo é unha árbore baixa, se ben excepcionalmente pode atinxir ata 28 metros de altura. O seu perfil é variado cunha cima irregular e un tronco groso, curto e con nós, do que nacen pólas a só uns centímetros do chan. As formas arbustivas son tamén frecuentes.

A cortiza da árbore ten unha cor que oscila entre o castaño vermello, ás veces moi escuro, ata o púrpura. Esta cortiza é bastante fina e desescama con certa facilidade. As follas son agullas febles, planas e de cor entre o verde escuro por enriba e verde máis claro por embaixo, de base foliar decorrente. Miden polo xeral entre 1 e 4 cm. Estas agullas están inseridas en espiral arredor das pólas e gallas.

O teixo é unha especie dioica: os exemplares femias producen uns arilos carnosos ou bagas, de cor vermella moi viva, que envolven parcialmente ás sementes. Non son tóxicos, sendo consumidos polas aves, porén as sementes si son tóxicas, como todo o resto da planta. As flores dos exemplares machos producen un pole, amarelo, en primavera. O arilo madura nese mesmo verán.

Toxicidade

Esta toxicidade da planta débese a unha mestura de alcaloides: taxoides, diterpenos cíclico esterificados por ácidos comúns e por ácidos aminados ou por compostos semellantes a estes mesmos aminados: taxina A, B, C, paclitaxel, 10-desacetilbaccatina III, taxifilina, cefalomanina etc. Só foi illado un glicósido: a taxicatina. O zume contén un aceite irritante para o tubo dixestivo. En total, un centenar de compostos foron illados. A taxina, que é a substancia illada dende hai máis tempo, é, polo xeral, considerada a responsábel da toxicidade, pero o resto das outras substancias tamén o é en maior ou menor grao. O taxol é un antitumoral importante para distintos tipos de cancro. A pesar da súa toxicidade emprégase considerablemente en xardinaría para facer sebes.

As intoxicacións por teixo son relativamente comúns tanto en animais domésticos como en animais salvaxes que consomen a planta accidentalmente,^[1]^[2]^[3] provocando "innumerables mortes entre o gando".^[5] Os alcaloides de taxina son absorbidos rapidamente no intestino e en cantidades suficientemente altas pode causar a morte debido a un paro cardíaco ou insuficiencia respiratoria.^[4] As taxinas tamén se poden absorber eficazmente a través da pel, polo que as especies de Taxus deben manipularse con coidado e preferiblemente con luvas.^[6] As follas de Taxus baccata conteñen arredor de 5 mg de taxinas por 1 g de follas.^[7]

Distribución

O teixo esténdese dende o noroeste de África a Europa, Asia Menor, e aínda ata o Cáucaso e norte de Irán. Atura temperaturas moi baixas. Pódese atopar nos Alpes bávaros ata os 1.350 m de altitude e ata os 1.600 m no cantón suízo do Valais. Os seus límites setentrionais atinxen os 62º 30' de latitude norte en Noruega e os 61º N en Suecia, dentro da isoterma do mes de xaneiro de -5 °C. En Galicia é unha planta rara que aparece illada en lugares coma O Courel, os Ancares ou o Xurés, agás nun caso, o teixadal de Trevinca, onde se formou un pequeno bosque, cousa pouco habitual nesta especie. O abondoso de topónimos do tipo Teixeiro, Teixeira ou Teixido, mais a presenza doutros como Teixoeira e Teixidón suxire que antigamente era unha especie moito máis presente en Galicia.

Árbores senlleiras en Galiza

Os teixos, abundantes noutrora en Galiza, e moitas veces ligados ás igrexas, medraron durante séculos chegando a se converter en árbores monumentais.

Sete individuos de teixo aparecen recollidos no Catálogo de Árbores Senlleiras de Galicia:

101A Teixo do Pazo de Baldomir, en Bergondo (A Coruña);
102A Teixo da Igrexa de Córneas, en Baleira (Lugo);
103A Teixo da Casa de Tenreiro, en Pontedeume (A Coruña);
143A Teixo de Cereixido, en Quiroga (Lugo);
144A Teixo de Carballido, na Fonsagrada (Lugo);
145A Teixo de Fontaneira, en Baleira (Lugo);
146A Teixo de Balmonte, en Castro de Rei (Lugo).

No concello de Carballeda de Valdeorras (provincia de Ourense), concretamente na parroquia de Casaio consérvase aínda un pequeno bosque de teixos, dunhas seis hectáreas de extensión, coñecido como o teixedal de Casaio. Forma parte da zona especial de conservación (ZEC) de Pena Trevinca, case no linde coas provincias de León e Zamora.

Tradicións

Dentro da antiga cultura céltica o teixo (galo *eburos) tivo unha extraordinaria importancia. Unha pasaxe de César narra que Catuvolcus, xefe dos eburóns -literalmente "fillos do teixo"-, suicidouse envelenándose con teixo antes que entregarse a Roma (De bello Gallico 6:31). De xeito similar Floro (2: 33, 50-51) conta que os cántabros, asediados polo legado Gaio Furnio, no 22 a.C. preferiron suicidarse, ben pola espada ou lume ou ben por veleno extraído de teixos. E, así mesmo, Orosio relata que os galaicos sitiados no monte Medulio, preferiran morrer suicidados polas propias armas ou por veleno de teixo, antes que renderse aos romanos (6, 21, 1).

Notas

1 2 "JAPANESE YEW PLANT POISONING – USA: (IDAHO) PRONGHORN ANTELOPE". ProMED-mail. 24 de xaneiro de 2016. Consultado o 25 de xaneiro de 2016.
1 2 "PLANT POISONING, CERVID – USA: (ALASKA) ORNAMENTAL TREE, MOOSE". ProMED-mail. 22 de febreiro de 2011. Consultado o 25 de xaneiro de 2016.
1 2 Tiwary, Asheesh K.; Puschner, Birgit; Kinde, Hailu; Tor, Elizabeth R. (maio de 2005). "Diagnosis of Taxus (yew) poisoning in a horse". Journal of Veterinary Diagnostic Investigation 17 (3): 252–255>. ISSN 1040-6387. PMID 15945382. doi:10.1177/104063870501700307.
1 2 Fuller, Thomas C.; McClintock, Elizabeth M. (1986). Poisonous plants of California. Berkeley: University of California Press. ISBN 0520055683. OCLC 13009854.
↑ Krenzelok, EP (1998). "Is the yew really poisonous to you?". Journal of Toxicology 36 (3): 219–23. PMID 9656977. doi:10.3109/15563659809028942.
↑ Mitchell, A. F. (1972). Conifers in the British Isles. Forestry Commission Booklet 33.
↑ Smythies, J.R.; Benington, F.; Morin, R.D.; Al-Zahid, G.; Schoepfle, G. (1975). "The action of the alkaloids from yew (Taxus baccata) on the action potential in the Xenopus medullated axon". Experientia 31 (3): 337–338. PMID 1116544. doi:10.1007/bf01922572.

Véxase tamén

Bibliografía

Chetan, A. e Brueton, D. (1994) The Sacred Yew, Londres: Arkana, ISBN 0-14-019476-2
García, Xosé Ramón (2008). Guía das plantas de Galicia, Edicións Xerais de Galicia. ISBN 978-84-9782-939-7
Hartzell, H. (1991) The yew tree: a thousand whispers: biography of a species, Eugene: Hulogosi, ISBN 0-938493-14-0
Simón, F. M. (2005) Religion and Religious Practices of the Ancient Celts of the Iberian Peninsula, e-Keltoi, v. 6, p. 287-345, ISSN 1540-4889 online
Casals, Pere; Camprodon, Jordi; Caritat, Antonia; Rios, Ana; Guixe, David; Garcia-Marti, X; Martin-Alarcon, Santiago; Coll, Lluis (2015). "Forest structure of Mediterranean yew (Taxus baccata L.) populations and neighbor effects on juvenile yew performance in the NE Iberian Peninsula" (PDF). Forest Systems 24 (3): e042. doi:10.5424/fs/2015243-07469.

[ProMed1-1] 1 2 "JAPANESE YEW PLANT POISONING – USA: (IDAHO) PRONGHORN ANTELOPE". ProMED-mail. 24 de xaneiro de 2016. Consultado o 25 de xaneiro de 2016.

[ProMed2-2] 1 2 "PLANT POISONING, CERVID – USA: (ALASKA) ORNAMENTAL TREE, MOOSE". ProMED-mail. 22 de febreiro de 2011. Consultado o 25 de xaneiro de 2016.

[JVDI-3] 1 2 Tiwary, Asheesh K.; Puschner, Birgit; Kinde, Hailu; Tor, Elizabeth R. (maio de 2005). "Diagnosis of Taxus (yew) poisoning in a horse". Journal of Veterinary Diagnostic Investigation 17 (3): 252–255>. ISSN 1040-6387. PMID 15945382. doi:10.1177/104063870501700307.

[Poisonous-4] 1 2 Fuller, Thomas C.; McClintock, Elizabeth M. (1986). Poisonous plants of California. Berkeley: University of California Press. ISBN 0520055683. OCLC 13009854.

[Krenzelok-5] Krenzelok, EP (1998). "Is the yew really poisonous to you?". Journal of Toxicology 36 (3): 219–23. PMID 9656977. doi:10.3109/15563659809028942.

[afm2-6] Mitchell, A. F. (1972). Conifers in the British Isles. Forestry Commission Booklet 33.

[ReferenceA-7] Smythies, J.R.; Benington, F.; Morin, R.D.; Al-Zahid, G.; Schoepfle, G. (1975). "The action of the alkaloids from yew (Taxus baccata) on the action potential in the Xenopus medullated axon". Experientia 31 (3): 337–338. PMID 1116544. doi:10.1007/bf01922572.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]