Nabo

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Nabo
Nabo (Brassica rapa subsp. rapa) in situ.
Nabo (Brassica rapa subsp. rapa) in situ.
Clasificación científica
Reino: Plantae
División: Magnoliophyta
Clase: Magnoliopsida
Orde: Brassicales
Familia: Brassicaceae
Tribo: Brassiceae
Xénero: Brassica
Especie: B. rapa
Nome binomial
Brassica rapa
L., Sp. Pl.¡¡, vol. 2, p. 666, 1753[1]
Nabo (Brassica rapa L.)

O nabo (Brassica rapa L.), é unha planta da familia das crucíferas ou brasicáceas (a familia das coles e os repolos) cultivada comunmente como hortaliza nos países de climas temperados de todo o mundo pola súa suculenta raíz napiforme, e tamén para o consumo das súas follas. As variedades de raíz tenra utilízanse para o consumo humano, mentres que as maiores se destinan a forraxe para o gando.

Os nabos son moi populares en Europa, en particular nas rexións máis frías, xa que se poden almacenar durante varios meses despois da colleita. Tamén poden crecer en forma silvestre. En Galiza foi un dos cultivos máis estendidos como indica a microtoponimia; hoxe en día o consumo humano da raíz (chamada comunmente carola[1], cachola ou carocha) non é común, porén si seguen a ser moi populares as nabizas e grelos (follas e rebentos respectivamente da mesma planta).

Características[editar | editar a fonte]

Nabo silvestre.

A variedade máis común comercializada como hortaliza en Europa e Norteamérica é principalmente a de pel e carne branca, a excepción dos 1-3 cm superiores que, ao sobresaír da terra e recibir a luz do sol, son de cor púrpura, avermellada ou verdosa.

Esta parte superior desenvólvese a partir do tecido do caule, pero permanece soldada á raíz, que é practicamente esférica, de ao redor de 5-15 cm de diámetro e carente de radículas laterais. A raíz principal (que se encontra por debaixo da raíz engrosada) é delgada e duns 10 cm de lonxitude.

As follas son de dúas clases: as vexetativas son as nabizas, e as do rebento floral, os grelos. Medran directamente sobre a parte superior sen a penas colo. Son tamén comestíbeis, e moi populares en Galicia e outras zonas do noroeste da península Ibérica (Asturias, o Bierzo, norte de Portugal) e deben consumirse moi frescas.

Os nabos chegan a pesar máis de 1 kg. Porén, pódense *colleitar cando son máis pequenos. O tamaño dos máis pequenos é función da variedade e do tempo que se deixou crecer.

A maior parte son variedades especiais, que só están dispoñíbeis cando se recolleitan, e non se conservan durante moito tempo. Adoitan consumirse (follas incluídas) crus, en ensaladas, como os ravos e, dependendo da variedade, teñen a carne amarela, alaranxada ou avermellada.

Orixe[editar | editar a fonte]

O nabo cultivábase xa na Antiga Grecia e durante o Imperio romano. Aínda que se descoñece o lugar exacto onde se cultivou por primeira vez, barállanse Afganistán, Paquistán e a rexión do Mediterráneo como principais candidatos.

Antigamente era un alimento básico na cociña europea; porén foi substituído despois da introdución da pataca, importada de Sudamérica polos españois no século XVI.

Hoxe en día volve a ser un apreciado ingrediente en gornicións de asados ou en puré.

Sinonimia galega[editar | editar a fonte]

Ademais de nabo, a raíz engrosada desta planta coñécese en Galicia tamén como nabo galego, nabo forraxeiro, cabeza de nabo, carola e grela. As follas, como quedou dito, nabizas e grelos. As sementes coñécense como nabiñas ou nabías[2]. A leira onde se cultivan nabos chámase nabal, por iso existen en Galiza moitos topónimos deste tipo: nabal, nabais, nabás, etc. Nabo é un dos nomes vulgares do pene.

Chámase nabo caíño, nabo da noula á planta brava rubideira Bryonia dioica, chamada tamén en galego saltasebes, xa que bota unha especie de carola ou nabo baixo o chan[3].

Os nabos na cultura popular galega[editar | editar a fonte]

Os nabos son un dos cultivos máis populares de Galiza polas condicións climáticas axeitadas para o seu crecemento. Ten moitas variedades, as máis comúns eran as de raíz redonda, grosa e achatada, e máis ou menos alongada, branca, moi tenra, saborosa e lixeiramente doce nalgunhas especies (probabelmente tamén era común a rutabaga en Galiza). Seméntase xeralmente entre xullo e agosto, en secaño ou regadío, nas mesmas leiras ca o millo, o centeo ou o trigo, xusto cando se colleitan estes. Utilízase toda a planta como alimento para as persoas e o gado durante os meses de novembro a maio. A raíz, a chamada nabo, empregábase en cachos para facer caldo; as follas, chamadas nabizas, e os rebentos ou sumidades floridas, co nome de grelos, tamén se usan no caldo, ou se cocen con patacas (de aí o dito de: Nabo, nabiza e grelo, trindade do galego). Seméntase ciscando as semente ao chou, tirando as herbas daniñas e despexando cando a planta ten de catro a seis follas, e tornando a rozar cando a raíz ten o talle dunha buxaina grande[4].

En Galiza xogábase ao arríncate-nabo ou arrinca nabos. A Real Academia Galega no seu Diccionario gallego-castellano de 1913-1928 di que é un xogo de mozos que consiste en sentar todos no chan, e entre as pernas de cada un, senta o que lle segue, ao que o anterior suxeita fortemente cos brazos polo van. Só un xogador queda en pé, e este puxa polo primeiro que está sentado intentando erguelo, cousa difícil, porque o suxeita o anterior, e a este o outro, e así os demais, e, ou se erguen todos ou ningún, rodando, regularmente, polo chan. O que puxa acompaña o esforzo con estas verbas: Arríncate, nabo![5]

Cuasi decote sucede / que logo que merendaron /empezan mozos e mozas / a rebuldar que é un regalo;

Ja â galiña cega jogan/ ó feito, o arrincate-nabo,/ e ja en fin a outros mil jogos/ inocentes coma un santo.


Do nabo sal a nabiza,
Da nabiza sal o grelo,
son tres persoas distintas
e un solo Dios verdadeiro.

Refraneiro

  • Cada cousa no seu tempo, e os nabos no advento [6]
  • Caldo de nabos, non o tires, que dun día pira outro sirve.
  • Cando pasan nabos, mercalos[7].
  • Nabo, nabiza e grelo, trindade do galego.
  • Nabos e coles, comer de señores.
  • Nabos e fidalgos, raros.
  • Os nabos e os peixes no tempo da xiada crecen.
  • Polo tempo de tódolos Santos (1° de novembro) mira os nabos; se fosen bos, di que son malos.
  • Quen queira nabos, vaia arrincalos.
  • Se o mes de agosto vén craro, bo magosto e bo nabo; se vén nubrado, poucas castañas e nabos furados.
  • Se queres ter bos nabos, en San Xoán tes que sementalos.
  • Descanto ha que che nabos acordo nabizas comélas nunca chas vin.
  • De tal terra, tales nabos.
  • Quen non ten que faguer sacha os nabos[8]
  • Tal é a terra, tales nabos leva[9].



Cantigueiro

  • Eu de onde estou ben vexo/ as rabizas en Teaio,/ tamén vexo os meus amores/ na arrechán de Araño. [10]
  • Asubiram'a unha cerdeira/ e farteime de pexegos bravos/ e veu o dono do cabaceiro / vaite d'aí que m'arrica-los nabos[11]..

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para carola. (a ligazón ó DRAG pode aparecer incompleta: corríxese recargando a páxina)
  2. "Botánica" en Vocabulario de ciencias naturais. Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 1991
  3. Gran dicionario Xerais da lingua galega, Vigo, Xerais, 2009. Vocabulario ortográfico da lingua galega, A Coruña, Real Academia Galega / Instituto da Lingua Galega, 2004
  4. Eladio Rodríguez González (1958-1961): Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo
  5. Real Academia Galega (1913-1928): Diccionario gallego-castellano a través de Dicionario de dicionarios - http://sli.uvigo.es/DdD/ddd_pescuda.php?pescuda=nabo&tipo_busca=lema
  6. O Advento é o primeiro período do ano litúrxico cristián, de preparación para o nacemento de Cristo. Celébrase os catro domingos inmediatamente anteriores ó Nadal.
  7. Eladio Rodríguez González (1958-1961): Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo
  8. Juan Sobreira Salgado (1790): Vegetables de Galicia e Justificativos de la nomenclatura botánica gallega, ed. de J. L. Pensado Tomé, Galaxia, Vigo, 1974, pp. 241-267.
  9. Juan Sobreira Salgado (1792-1797): Papeletas de un diccionario gallego, ed. de J. L. Pensado Tomé (Instituto de Estudos Ourensáns, Ourense 1979).
  10. Teaio é lugar da parroquia de San Xoán de Laíño (Dodro), estremeira da do Araño (Rianxo).
  11. Juan Sobreira Salgado (1792-1797): Papeletas de un diccionario gallego, ed. de J. L. Pensado Tomé (Instituto de Estudos Ourensáns, Ourense 1979).

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Nabo Modificar a ligazón no Wikidata

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]