Luís I de España

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Luís I de España
Rei de España
Luis I, rey de España.jpg
Luís I de España
Nacemento 25 de agosto de 1707
Madrid, España
Falecemento 31 de agosto de 1724
(17 anos)
Madrid, España
Predecesor Filipe V
Sucesor Filipe V Segundo mandato
Consorte Luísa Isabel de Orleáns
Casa Real Casa de Borbón
Pai Filipe V
Nai María Luísa Gabriela de Saboia

Escudo de Luís I de España

Luís I de España, chamado «o Ben Amado» ou «o Liberal», nado en Madrid o 25 de agosto de 1707 e finado na mesma vila o 31 de agosto de 1724, foi rei de España durante menos dun ano, sendo o seu reinado de 229 días, o máis breve da Historia de España (sen contar o goberno de Filipe o Fermoso). Era o fillo maior do Rei Filipe V e María Luísa de Savoia.

Primeiros anos[editar | editar a fonte]

Nacemento de Luís nun calendario de 1708 conservado na Biblioteca Nacional de Francia.

Luís naceu no Palacio do Bo Retiro, en Madrid, o 25 de agosto de 1707.[1] Bautizado Luís Filipe Fernando Xosé,[2] en honor aos reis Luís IX de Francia e Fernando III de Castela,[3] era o fillo primoxénito do primeiro Borbón español Filipe V e a súa primeira esposa María Luísa de Savoia, e polo tanto, bisneto de Luís XIV de Francia, por liña paterna, e de Vítor Amadeo II de Savoia, pola materna.

Foi o primeiro membro da Casa de Borbón nado en terras castelás, o que fixo que os casteláns lle demostrasen unha esperanza cega e lle amosasen sempre unha gran simpatía. O seu nacemento, en plena Guerra de Sucesión, serviu a Filipe V como método de propaganda, e, por isto, a mesma raíña mostraba orgullosa o bebé, exclamando diante do pobo: «Este é Luisiño, o voso paisano!».[1] O 7 de abril de 1709, cando contaba con tan só dous anos, Filipe V convocou as cortes a fin de que xurasen a Luís como Príncipe de Asturias e sucesor da coroa.[3]

A súa nai, María Luísa de Savoia, morreu cando Luís tiña sete anos, un feito que lle comportou a el e aos seus irmáns unha serie de carencias emocionais. Por tal de suplir a figura materna, decidiu ter cura dos seus irmáns e facerse responsable, sobre todo a partir do casamento do seu pai con Isabel de Farnesio. Logo da tutela de Marie-Anne de la Trémoille, princesa dos Ursins, a chegada da súa madrastra, malia que nunca tratou mal os fillos do primeiro matrimonio de Filipe V, non deu continuidade ao ambiente familiar e deixou ao herdeiro en mans de Julio Alberoni.[1][4] Desde entón Luís foi instruído polo xesuíta Ignacio de Labrussel, pero non tivo unha educación en profundidade. Luís non tiña un interese especial nas disciplinas comúns, senón que se mostraba máis interesado pola música e, especialmente, pola danza; en xeral foi amante das artes.[5]

Con trece anos, Luís combinaba a vida de palacio con actividades mundanas. Afeccionouse ao roubo en hortos próximos ao Palacio do Bo Retiro e saía a altas horas da noite con xente de mala reputación.[6] Saía cos seus criados a buscar mulleres polas rúas de Madrid; herdando así o carácter sensual do seu pai, case sempre ía acompañado do servente Lacotte.[7] Este costume mantívoo ata logo de casar, por tal de afastarse da súa muller. Isto fíxoo inmensamente coñecido polo pobo madrileño, que o vía constantemente polas rúas.[8] Pola vila circulaba un comentario:

Fogoso como su madre, lascivo como su padre, caliente como su madrastra y masturbador como su pederasta. Fogoso como a súa nai, lascivo como o seu pai, quente como a súa madrastra e masturbador como o seu pederasta.
Anónimo, Anales del reinado de Felipe V, Madrid, 1875. Extret de Vidal Sales, 1994[9]

Matrimonio[editar | editar a fonte]

Luís I casou con Luísa Isabel de Orleáns, filla de Filipe de Orleáns e Francesca Maria de Blois. A cerimonia tivo lugar o 20 de xaneiro de 1722 en Lerma (Burgos). Non tiveron descendencia.[10]

O seu matrimonio foi o resultado dunha das estrataxemas políticas da súa madrastra Isabel de Farnesio, que tiña como obxectivo converter aos seus fillos naturais en reis. Luís converteuse nunha moeda de cambio ofrecida a Filipe de Orleáns, que era o rexente de Francia. O obxectivo era casar nun futuro a Luís XV, por aquel entón menor de idade, coa infanta María Ana Vitoria, filla de Isabel e Filipe V.[11][5]

A esposa de Luís tiña unha conduta lixeira, a causa do ambiente no cal crecera. Luísa Isabel foi unha fonte inesgotable de problemas para o monarca, quen chegou a cansarse dela, aínda que se afirma que Luís a quería de verdade.[12] Durante o breve matrimonio, foi protagonista dunha serie de accións que escandalizaron á corte española e, ademais, amargou o que lle quedaba de vida ao seu esposo. Bebía en exceso, acostumaba a vestir máis lixeiramente do que estaba estipulado para unha conduta decente na época[12] e foi descuberta en diversas ocasións con algunha das súas camareiras, todas espidas, nas súas habitacións.[13] Estes escándalos foron utilizados polo embaixador francés en Madrid para intentar convencer a Filipe V e Isabel de Farnesio da anulación do matrimonio. A razón última era que Luísa Isabel pertencía á Casa de Orleáns que por aquel entón era inimiga dos Borbóns, reinante en Francia. Por outra banda, Luísa Isabel tampouco era do gusto de Filipe V e Isabel que chegaron a pensar seriamente na anulación do matrimonio do seu fillo.[14]

Esta anulación non chegaría nunca e os escándalos da nova raíña foron tan soados que, ata, acabou recluída no alcázar real obrigada polo seu marido, baixo a vixilancia da camareira maior, a condesa de Altamira.[12] Estímase que a raíña estivo pechada entre unha e dúas semanas, pero non se sabe porqué Luís decidiu liberala finalmente, aínda que é posible que fose debido ás peticións de Luísa Isabel, o débil carácter do rei e a presión das chancelerías europeas.[15] Finalmente, Luís perdoouna. A reconciliación matrimonial chegou pouco antes de que Luís enfermara de varíola. Durante o período de enfermidade e ata a súa morte, a raíña asistiuno asiduamente, feito que provocou que Luísa Isabel se contaxiase, aínda que ela conseguiu sobrevivir á enfermidade.[16]

Abdicación de Filipe V[editar | editar a fonte]

O 10 de xaneiro de 1724 en A Granxa de San Ildefonso, Filipe V asinou un decreto en virtude do cal abdicaba a coroa en favor do príncipe de Asturias, Luís. As outras cláusulas do decreto estipulaban que, en defecto de Luís, a coroa tiña que pasar ao irmán deste, Fernando, ou ben en defecto deste, aos medio irmáns nados do matrimonio con Isabel de Farnesio.[17] Pola outra banda, Filipe e a súa esposa reservábanse o palacio e o real lugar de San Ildefonso para o seu retiro, durante o cal recibirían periodicamente unha renda para vivir e para continuar as obras do lugar. Luís converteuse en rei de España con dezasete anos, e aceptou gustosamente a renuncia do seu pai.[16]

Segundo o decreto de renuncia, o motivo principal para deixar a coroa era conseguir a salvación da alma de Filipe e curar o mal que o afectaba fisicamente. «Para servir a Deus e, desembarazado destes coidados, pensar na morte e solicitar a miña saúde», expoñía o decreto. Estas razóns foron postas en dúbida discutidas entre os historiadores. A explicación que xera máis consenso é a que afirma que Filipe V esperaba a morte prematura de Luís XV de Francia, de precaria saúde, e así poder optar á coroa francesa.[16] Deste xeito, o movemento político xurdiría posiblemente da raíña, que logo da morte do rexente de Francia, deixara de banda a oposición de Filipe V de herdar a coroa francesa, e empuxaría ao seu marido a abdicar en Luís. Unha abdicación que, ademais, non se realizou segundo se estipulaba oficialmente, a través da reunión das Cortes.[17]

Reinado[editar | editar a fonte]

Luís I, de Meléndez (1724)
Isabel de Farnesio (Meléndez, 1715) foi a gran interesada en influír no goberno, obrigando ao seu esposo a manter controlado a Luís.

A proclamación de Luís I de España, o 15 de xaneiro de 1724, tivo unha grande acollida e entusiasmo entre a poboación, sobre todo a da capital, porque era o primeiro Borbón nado na vila. Por tal de suplir a inexperiencia do novo monarca constituíuse un consello asesor composto por varias personalidades, entre as cales atopábase o marqués de Mirabal, presidente do Consello de Castela; Diego de Astorga y Céspedes, arcebispo de Toledo; Juan de Camargo, inquisidor xeral e o bispo de Pamplona; e, finalmente, había outros nobres e funcionarios con cargos aos despachos de goberno: o marqueses de Valero, de Aitona, de Lede e o conde de Santisteban do Porto, finalmente Miguel Francisco Guerra e o secretario do despacho universal, Juan Bautista de Orendain.[17][16]

O novo rei ocupou o trono uns sete meses, durante os cales o monarca viviu bastante despreocupado dos asuntos de Estado. En realidade foron Filipe V e Isabel de Farnesio os que continuaron gobernando desde o seu retiro na Granxa de San Ildefonso. Probablemente Filipe realmente buscaba un retiro tranquilo lonxe das cuestións de goberno, e quen realmente gobernaba era a raíña.[17] Para acabar de agravar esta situación de dependencia, o mesmo Luís, moi submiso ao seu pai, consultaba todo o que podía con Filipe a través do marqués de Grimaldo, o que provocou que houbese dous cortes e dous gobernos paralelos o Madrid e o de San Ildefonso. Algúns nobres e altos funcionarios próximos ao novo monarca, vendo os nulos efectos prácticos que había ter a abdicación, decidiron intentar desligar a Luís da tutela paterna e levar a cabo a creación dun partido contrario a Isabel de Farnesio.[16]

Política interior[editar | editar a fonte]

En materia económica, a situación da monarquía era mala desde facía anos debido aos gastos militares que autorizara Julio Alberoni, primeiro ministro de Filipe V.[12] Co ascenso de Luís apareceron novos nobres e funcionarios no goberno que eran contrarios a Isabel de Farnesio. Os novos ministros intentaron que o rei decretara unha redución de gastos e mellorase a xestión de certas institucións. Un exemplo é Fernando Verdes Montenegro, secretario do despacho de Facenda, que intentou modificar o funcionamento da Tesourería Maior, que fora unha das innovacións da Guerra de Sucesión, e dedicábase a controlar as caixas do tesouro do exército a provincias. Verdes intentou situar o tesoureiro maior baixo o control de Facenda porque ata entón fora controlado desde varias secretarías. O proxecto viuse truncado, primeiramente pola oposición do tesoureiro maior co apoio doutros secretarios e, finalmente, pola morte de Luís e o retorno de Filipe V, quen destituíu a Verdes.[18][19]

Outra medida que se intentou levar a cabo foi a redución das excesivas asignación designadas aos ex-reis e aos nenos reais, especialmente as dos fillos de Isabel de Farnesio.[12] Esta proposta saíu sobre todo dos marqueses de Mirabal e de Lede, facendo ver ao monarca que estas asignacións provocaban a pobreza do erario real. Luís I estivo a piques de decretar a medida para reducir estes gastos á metade, pero o seu pai, movido pola súa esposa, envioulle queixas ao seu fillo e manipulouno para que acusase aos instigadores daquela medida aforradora de inxurias contra el e a súa familia.[16] As queixas de Filipe V pararon as pretensións dos conselleiros que, máis tarde, serían tratados con dureza durante o segundo reinado de Filipe V.[12]

En termos xerais, durante o curto período de reinado a corte volveu á antiga etiqueta e cerimonial de Carlos II,[20] algo que tamén se observa na forma de goberno e de nomeamento de cargos, que se volven a confiar á nobreza con Grandeza de España, ao estilo dos Habsburgo. En cambio, Filipe V no seu reinado iniciara unha política propia de nomear militares de carreira a vicerreinados e escuadras militares.[12] As vellas formas son vistas negativamente, principalmente polo embaixador francés René de Froulay de Tessé:

En efecto, opina [Tessé] que es preciso alterar en profundidad la forma de gobierno de Luís I, que en su opinión no es sino una vuelta a la práctica de Carlos II, la de un rey incapaz de imponer su voluntad a unos Consejos y juntas multitudinarias, controladas en particular por los Grandes de España. En efecto, opina [Tessé] que é preciso alterar en profundidade a forma de goberno de Luís I, que na súa opinión non é senón unha volta á práctica de Carlos II, a dun rei incapaz de impoñer a súa vontade a uns Consellos e xuntas multitudinarias, controladas en particular polos Grandes de España.
Dubet, Anne; 2012, p. 16

Tessé tamén criticou duramente ao marqués de Mirabal, a quen viu como o principal culpable desta situación de retorno ás formas da monarquía dos Austrias, acusándoo de «porta[rse] como un «austríaco», como todos os españois».[21]

Finalmente, outras accións de goberno que se levarán a cabo será o atenuamento do regalismo respecto do reinado anterior e a realización de concesións ante dos sentimentos autonomistas dos territorios levantinos da coroa.[12]

Política exterior[editar | editar a fonte]

A medio-irmá de Luís representava un problema para o rexente francés na sucesión ao trono pola súa curta idade.

Igual que na política interior, a política internacional de Luís I estivo moi condicionada pola acción do seu pai e, sobre todo, da súa madrastra. Presionado por Filipe V, Luís expediu cartas patentes para dar apoio á sucesión do seu medio irmán Carlos aos ducados de Toscana e de Parma e intentou enviar ao neno a Italia a tomar posesión do cargo. As investiduras levadas a cabo foron favorables a Carlos, pero o emperador xermánico puxo a condición que o neno só podía viaxar a Italia con soldados suízos, temendo a presenza de soldados españois na península italiana.[12] A persistencia do emperador ao esixir vasalaxe para recibir os ducados e as actuacións do gran duque Cosme III de Toscana, que mantivera á súa irmá Ana María, viúva do elector do Palatinado, como herdeira dos ducados, fixo concluír sen solución, en vida de Luís, este litixio, enmarcado no Congreso de Cambrai, que quedou nun punto morto.[16]

As tensións con Francia non van amainar. O duque de Borbón e príncipe de Condé, Luís Henrique, desde a morte do rexente Filipe de Orleáns buscou desesperadamente que Luís XV de Francia tivese descendencia rápidamente. O motivo é que coñecía que a precaria saúde podíalle causar a morte en calquera momento, e este feito significaría o acceso ao trono de Francia dos membros da dinastía de Orleáns, inimigos dos Borbóns. O seu proxecto topou coa nena María Ana Vitoria, filla de Filipe V e Isabel de Farnesio, que naquel momento vivía na corte francesa en virtude dos pactos matrimoniais, polos cales a nena tiña que casarse con Luís XV. A nena era aínda demasiado pequena para casarse e consumar o matrimonio. Por esta razón, o duque de Borbón decidiu, finalmente, enviar o mariscal Tessé para persuadir a Luís I e sobre todo aos seus pais para conseguir que a infanta volvese a Madrid.[12]

Morte[editar | editar a fonte]

Luís contraeu a varíola no mes de xullo de 1724.[16] O monarca non se ocupou ben da súa enfermidade, que acabou complicándose cunha pulmonía. Morreu ao cabo de poucas semanas, a madrugada do 31 de agosto de 1724, no Palacio do Bo Retiro, poucos días despois de cumprir dezasete anos,[22] coa súa esposa como única compañía, xa que os seus pais, temerosos da enfermidade, marcharan a A Granxa de San Ildefonso.[23] O 4 de setembro foi levado ao Mosteiro de San Lorenzo de El Escorial[24] e enterrado no panteón real, mentres que a súa esposa tivo que volver a Francia.[25] Ao día seguinte de morrer, estendeuse por Madrid o rumor que fora envelenado, un home de confianza de Filipe V como Melchor de Macanaz considerou certos estes rumores; insistía que Luís fora afectado pola varíola, pero que os tratamentos dos médicos axudárono a mellorar, serían o denominado «clan dos parmesanos», instigado por Isabel de Farnesio, os que, a través do doutor José Cervi, forneceron o veleno ao monarca.[26]

A morte do rei provocou dúbidas sobre si Felipe V tiña que manter a abdicación e deixar o trono ao infante Fernando, segundo ditaba o seu propio decreto, ou ben volvelo a ocupar el.[12] A versión tradicional é que o antigo rei negábase en rotundo a ocupalo de novo por herdanza do seu fillo debido aos seus escrúpulos relixiosos. Isabel de Farnesio e o embaixador francés, preocupados pola deriva que tomaría o país si subía ao trono o infante Fernando, por tal de obter o si de Filipe constituíron unha xunta de teólogos que proclamou a nulidade dos votos de renuncia e o confesor, o pai Bermúdez, negouse a absolvelo se este non se ocupaba do goberno do seu pobo, Filipe aceptou e volveu co apoio do Consello de Castela. Porén, a banda desta versión, existe outra máis moderna, que di que foi por vontade de Filipe a recuperación do trono, facendo asinar ao seu fillo un documento neste sentido, e que despois esperou a opinión do Consello de Castela e a xunta de teólogos, que se pronunciaron de xeito ambiguo, facendo que Filipe buscase outras opinións máis favorables e, finalmente, establecendo por decreto o seu retorno ao trono. O que é certo, é que ao retorno ao trono, Filipe purgou aos homes de goberno de Luís, que intentaran desligar ao rei da influencia paterna, e tamén a aqueles que deron apoio á subida ao trono de Fernando VI.[27][28]

A guisa de curiosidade, o mesmo ano da morte do rei, o escritor Diego de Torres Villarroel, interesado na astroloxía, predixera a morte nun dos seus calendarios, que tiveron varios problemas para ser publicados. Porén, obviamente, considérase que esta predición debía de ser unha das outras moitas que vaticinou o 1724 e que eran sempre de carácter trivial.[29]

Devanceiros[editar | editar a fonte]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
16. Luís XIII de Francia
 
 
 
 
 
 
 
8. Luís XIV de Francia
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
17. Ana de Austria
 
 
 
 
 
 
 
4. Luís de Francia, o Gran Delfín
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
18. Filipe IV de España
 
 
 
 
 
 
 
9. María Tareixa de Austria
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
19. Isabel de Francia
 
 
 
 
 
 
 
2. Filipe V de España
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
20. Maximiliano I de Wittelsbach
 
 
 
 
 
 
 
10. Fernando María de Baviera
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
21. María Ana de Austria
 
 
 
 
 
 
 
5. María Ana Cristina de Baviera
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
22. Vítor Amadeo I de Savoia
 
 
 
 
 
 
 
11. Henriqueta Adelaida de Savoia
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
23. Cristina de Francia
 
 
 
 
 
 
 
1. Luís I de España
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
24. Vítor Amadeo I de Saboia
 
 
 
 
 
 
 
12. Carlos Manuel II de Savoia
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
25. Cristina de Francia
 
 
 
 
 
 
 
6. Vítor Amadeo II de Savoia
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
26. Carlos Amadeo de v
 
 
 
 
 
 
 
13. María Xoana Bautista de Savoia-Nemours
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
27. Isabel de Vendôme
 
 
 
 
 
 
 
3. María Luísa Gabriela de Savoia
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
28. Luís XIII de Francia
 
 
 
 
 
 
 
14. Filipe I de Orleáns
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
29. Ana de Austria
 
 
 
 
 
 
 
7. Ana María de Orleáns
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
30. Carlos I de Inglaterra
 
 
 
 
 
 
 
15. Henriqueta Ana Estuardo
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
31. Henriqueta María de Francia
 
 
 
 
 
 

Notas[editar | editar a fonte]

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Predecesor:
Carlos de Austria
Príncipe de Asturias
1709-1724
Sucesor:
Fernando de Borbón
Predecesor:
Filipe V
Escudo de Felipe V de España Toisón y Espiritu Santo Leones de gules.svg
Rei de España

1724
Sucesor:
Filipe V
(reinstaurado)