Lingua ojibwa

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
ᐊᓂᔑᓈᐯᒧᐎᓐ Anishinaabemowin (Lingua anishinaabe)
Falado en: Canadá, Estados Unidos
Rexión: Ontario, Manitoba, e hasta Saskatchewan, con grupos periféricos tan lonxe cara ao oeste como Columbia Británica; nos Estados Unidos, desde Alto Míchigan cara ao oeste a Dacota do Norte
Falantes: 55.000
Lugar número: Non entre os 100 máis falados
Familia de linguas: Álgica

 Algonquiana
  Lingua anishinaabe

Código
ISO 639-1 oj
ISO 639-2 oji
Código SIL Varios:

OJI: Ojibwe (xenérico)
OJC: Ojibwe central
CIW: Chippewa
OJG: Ojibwe oriental
OJB: Ojibwe do noroeste
OTW: Ottawa
OJS: Ojibwe Severn
OJW: Ojibwe occidental (Saulteaux)

Ojibwe Language Map.png
Distribución dos dialectos Nakawēmowin, Ojibwemowin, y Omaamiwininimowin do idioma anishinaabe antes do contacto cos europeos.

A lingua ojibwa ou anishinaabemowin (ᐊᓂᔑᓈᐯᒧᐎᓐ no silábico do ojibwe oriental) é o segundo máis falado dos idiomas amerindios en Canadá (tralo cree), e o terceiro máis falado en norteamérica (tralo navajo e o cree).[1] Fálano os anishinaabe: un grupo composto dos Algonquinos, os Nipissing, os Ojibwa, os Saulteaux, os Mississaugas, e os Ottawas. Unha lingua moi estreitamente relacionada, e frecuentemente incluída nese grupo, son o idioma anishininimowin e o idioma potawatomi. Debido ao seu papel de gran importancia no comercio de pel cos franceses, a lingua anishinaabe converteuse no idioma de comercio na rexión ao redor dos Grandes Lagos, e por centos de anos tivo unha presenza moi importante no norte dos Estados Unidos e en Canadá.

Clasificación[editar | editar a fonte]

Anishinaabemowin, a miúdo chamado "o idioma ojibwa", é unha lingua algonquina, da familia álgica, e descende do idioma proto-algonquina. As súas irmás inclúen os idiomas blackfoot, cheién, cree, fox, menominee, potawatomi, e shawnee. A familia álgica consta das linguas algonquinas e as linguas chamadas ritwan, wiyot e yurok.

A miúdo o ojibwa clasifícase como lingua algonquina central; con todo o algonquino central é un agrupamento xeográfico máis que un grupo xenético. Entre as linguas algonquianas, soamente as linguas orientais constan un subgrupo xenético verdadeiro. Este artigo trata principalmente do dialecto do ojibwe suroeste que se fala no norte dos Estados Unidos, ao redor de Minnesota e Wisconsin. Por iso, algunhas das descricións que se dan aquí non serán necesariamente correctas para outros dialectos do idioma ojibwa, a menos que se dea un exemplo específico.

Distribución xeográfica[editar | editar a fonte]

A lingua ojibwa fálase por aproximadamente 10.000 persoas nos Estados Unidos e ata 45.000 en Canadá, o que significa que é unha das linguas álgicas máis grandes, en canto ao número de falantes. Os distintos dialectos fálanse no norte de Montana, o norte de Dacota do Norte, o norte de Minnesota, o norte de Wisconsin, Míchigan, e Indiana nos Estados Unidos, e ao norte ata o leste da Columbia Británica, o sur de Alberta, o sur de Saskatchewan, o sur de Manitoba, Ontario, e o medio e o oeste de Quebec en Canadá.

Dialectos[editar | editar a fonte]

Hai varios dialectos do ojibwa bastante diverxentes. Os máis importantes son:

  • Nipissing e algonquino (anicinàbemowin/omàmiwininimowin)
  • Ojibwe llaneño (saulteaux/bungee) (anihšināpēmowin/nakawēmowin)
  • Ojibwe oriental (mississaugas)
  • Ojibwe setentrional (ojibwa do noroeste/saulteaux de Ontario)
  • Odaawaa (ottawa) (nishnaabemwin/jibwemwin/daawaa)
  • Ojibwe severn (oji-cree/ojibwe setentrional) (anishininiimowin), e
  • Ojibwa do suroeste (chippewa/chipeva) (anishinaabemowin/ojibwemowin).

Algúns opinan que o algonquino non é un dialecto do grupo ojibwa, senón unha lingua distinta que está moi estreitamente relacionada ao mesmo, pero outros din que si é un dialecto do anishinaabemowin. Igualmente, algúns din que o potawatomi é un dialecto do anishinaabemowin aínda que outros din que é unha lingua distinta.

Fonoloxía[editar | editar a fonte]

As linguas do grupo ojibwa en xeral teñen 18 consoantes. As obstruintes teñen un contraste que a miúdo se chama "lenis/fortis", no que os obstruintes escritos como consoantes xordas pronúncianse máis fortes, máis longas de duración, e frecuentemente con aspiración ou preaspiración, mentres que eses escritos coma consoantes sonoras pronúncianse menos fortes, e máis curtos de duración. Con todo, en moitas comunidades a distinción converteuse nunha de consoantes xordas e sonoras.

Hai tres vogais breves, /i a o/, e tres vogais longas correspondentes, /iː aː oː/, e ademais unha cuarta vogal longa que non ten unha vogal curta correspondente, /eː/. As vogais breves tamén son distintas das vogais longas con respecto á calidade, e fonéticamente están máis preto de [ɪ], [ə]~[ʌ], e [o]~[ʊ]. Moitos falantes pronuncian /oː/ coma [uː], e tamén moitos pronuncian /eː/ coma [ɛː]. Ademais, hai vogais nasais, pero son bastante infrecuentes.

En canto ao acento, o idioma ojibwa divide as palabras en "pés metricais", e cada pé ten unha sílaba "forte" e (se dura dúas sílabas) unha sílaba "débil." Tódalas sílabas fortes reciben polo menos tensión secundaria. En xeral, a sílaba forte que hai no terceiro pé desde o final dunha palabra recibe a tensión principal. En moitos dialectos, vogais que non teñen tensións a miúdo pérdense, ou cambian de calidade.

Gramática[editar | editar a fonte]

Como moitos idiomas indíxenas, o idioma anishinaabe é polisintético, o que significa que ten moita síntese e un gran cantidade de morfemas nunha soa palabra. É unha lingua aglutinante, así que constrúe as súas palabras engadindo morfema tras morfema, no canto de ter poucos afixos, cada un dos cales que leva moita información.

Hai unha distinción entre dous tipos da terceira persoa, o "próximo" (a terceira persoa dunha oración que se supón que sexa a máis importante ou enfocada), e o "obviativo" (a terceira persoa que se supón que sexa menos importante ou enfocada). O nome pode ser singular ou plural, e hai dous xéneros, animado ou non animado. Existen distintos pronomes persoais, pero como en espalol ou galego, normalmente úsase só por énfase. Os pronomes distinguen entre a primeira persoa do plural inclusiva e exclusiva.

A categoría de palabras máis complicada son os verbos. Os verbos declínanse pola súa orde (o indicativo; o conxuntivo, similar ao subxuntivo en español, e que soamente se usa en oracións subordinadas; e o imperativo), por polaridade (negativo ou afirmativo), e pola persoa, número, animación, e posición de aproximado/obviativo tanto do seu suxeito como do seu obxecto, e tamén por algúns modos diferentes (que inclúen o dubitativo e pretérito) e tempos.

Vocabulario[editar | editar a fonte]

Aínda que hai algunhas palabras no idioma ojibwa que veñen do inglés (gaapii, "café", de coffee; maam(aa), "nai", de mom) e do francés (naapaane, "a fariña", de la farine; ni-tii, "o té", de le thé), en xeral, a lingua é notable pola súa falta de palabras de orixe estranxeira. No seu lugar, os falantes prefiren crear palabras para novos conceptos usando vocabulario que xa existe. Por exemplo, en ojibwemowin, "avión" é bemisemagak, literalmente "cousa que voa" (de bimisemagad, "voar"), e "pila" dise ishkode-makakoons, literalmente "caixiña de fogo" (de ishkode, "fogo", e makak, "caixa"). Ata "café" chámase makade-mashkikiwaaboo ("medicina de líquido negro") por moitos falantes, en lugar de gaapii.

Escrituras[editar | editar a fonte]

Escríbese ojibwemowin usando un silabario, que foi inventado probablemente polo misioneiro James Evans ao redor de 1840 e que el baseou na Taquigrafía Pitman. Nos EE. UU. a lingua normalmente escríbese fonéticamente con caracteres latinos. O silabario xeralmente úsase en Canadá. O alfabeto máis novo que usa caracteres latinos é o "Sistema de Vogais Dobres" concibido por Charles Fero. Aínda que polo de agora non hai unha ortografía estándar, o Sistema de Vogais Dobres vólvese máis e máis popular entre educadores dos EE. UU. e Canadá, debido ao seu fácil manexo.

Sistema de vogais dobres[editar | editar a fonte]

O sistema de vogais dobres consiste en tres vogais breves, catro vogais longas, 18 consoantes e un nasal, representadas cos seguintes caracteres

a aa b ch d e g ' h i ii j k m n ny o oo p s sh t w y z zh

Este sistema chámase o sistema de "Vogais Dobres" porque as vogais longas que corresponden ás vogais breves <a>, <i> y <o> escríbense dobres: <aa>, <ii> e <oo>. Neste sistema, escríbese a nasal "ny" como "nh" se termina a palabra. Os grupos consoánticos permitidos son <mb>, <nd>, <ng>, <n'>, <nj>, <nz>, <ns>, <nzh>, <sk>, <shp> e <shk>.

Exemplos[editar | editar a fonte]

Este texto en ojibwemowin tómase con permiso das primeiras catro liñas de Niizh Ikwewag, un conto escrito orixinalmente por Earl Nyholm, na páxina web do profesor Brian Donovan da Universidade Estatal de Bemidji (Minnesota):

Texto[editar | editar a fonte]

  1. Aabiding gii-ayaawag niizh ikwewag: mindimooyenh, odaanisan bezhig.
  2. Iwidi Chi-achaabaaning akeyaa gii-onjibaawag.
  3. Inashke naa mewinzha gii-aawan, mii eta go imaa sa wiigiwaaming gaa-taawaad igo.
  4. Mii dash iwapii, aabiding igo gii-awi-bagida'waawaad, giigoonyan wii-amwaawaad.

Tradución[editar | editar a fonte]

  1. Unha vez, había dúas mulleres: unha vella, e unha das súas fillas.
  2. Eran de alá, cara a Inger.
  3. Bo, ves, facía moito tempo; elas soamente vivían alá nun wigwam.
  4. E entón, alá naquel tempo, unha vez pescaron; pensaban comer peixe.

Glosa[editar | editar a fonte]

Aabiding gii-ayaawag niizh ikwewag: mindimooyenh, odaanisan bezhig.
aabiding gii- ayaa -wag niizh ikwe -wag mindimooyenh, o- daanis -an bezhig.
unha vez PAS- estar nun lugar -3PL dous muller -PL vella, 3SG.POS- filla -OBV unha.
Unha vez estaban nun lugar dúas mulleres: vella, súa filla unha.
Iwidi Chi-achaabaaning akeyaa gii-onjibaawag.
iwidi chi- achaabaan -ing akeyaa gii- onjibaa -wag.
alá grande- corda de arco -LOC por alá PAS- vir de -3PL.
Alá en Inger
(lit: no [o río da] Corda de Arco Grande)
por alá de alá víñan.
Inashke naa mewinzha gii-aawan, mii eta go imaa sa wiigiwaaming gaa-taawaad igo.
inashke naa mewinzha gii- aawan mii eta go imaa sa wiigiwaam -ing gaa- daa -waad igo.
ves entón fai moito tempo PAS- haber así soamente ENF ENF wigwam -LOC PAS.CONJ- vivir -3PL.CONJ ENF.
Ves entón fai moito tempo era que, soamente así nun wigwam que viviran naquel entón.
Mii dash iwapii, aabiding igo gii-awi-bagida'waawaad, giigoonyan wii-amwaawaad.
mii dash iw- -apii aabiding igo gii- awi- bagida'waa -waad, giigoonh -yan wii- amw -aawaad.
é que CONTR eso- -logo unha vez ENF PAS- ir e- pescar cunha rede -3PL.CONJ peixe -OBV DESD- comer -3PL/OBV.CONJ
E entón logo, unha vez naquel entón que foran e pescaran cunha rede eses peixes que elas vaian a comelos

Abreviaturas:

3 terceira persoa
SG singular
PL plural
PAS Pretérito imperfecto
POS posesivo
OBV obviativo
LOC locativo
ENF partícula enfática
CONJ orde modo subxuntivo
CONTR contraste
FUT futuro
DESD desiderativo

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Ou o cuarto, diferentes fontes non están de acordo.

Notas[editar | editar a fonte]

  • Mithun, Marianne. 1999. The Languages of Native North America. Cambridge: University Press.
  • Nichols, John D. and Earl Nyholm. 1995. A Concise Dictionary of Minnesota Ojibwe. Minneapolis: University of Minnesota Press.
  • Picard, Marc. 1984. On the Naturalness of Algonquian ɬ. International Journal of American Linguistics 50:424-37.
  • Rhodes, Richard A. 1985. Eastern Ojibwa-Chippewa-Ottawa Dictionary. Berlin: Mouton de Gruyter.
  • Valentine, J. Randolph. 2001. Nishnaabemwin Reference Grammar. Toronto: University of Toronto Press.

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]