As mulleres do 72

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura

As mulleres do 72 son coñecidas deste xeito polos sucesos ocorridos o 10 de marzo de 1972 na cidade de Ferrol (A Coruña). Nese día, tivo lugar unha manifestación obreira local en protesta sobre a imposición dun convenio colectivo interprovincial. Os enfrontamentos coa policía remataron con dúas persoas falecidas. No ano 2006 declarouse esta data como Día da Clase Obreira Galega.

As mulleres do 72 foron agasalladas o 8 de marzo de 2018 con motivo do Día Internacional da muller no Concello de Ferrol salientando a súa valía como loitadoras pola democracia e os dereitos das mulleres. Ese mesmo día foi presentado o documental Esto se cae! con elas de protagonistas.

As loitas obreiras[editar | editar a fonte]

Na historia da clase traballadora ferrolana houbo varios momentos de importante repercusión tanto na cidadanía como na prensa da época, debido a consecución dalgunhas reinvindicacións acadadas.

Pesquerías y Secaderos de Bacalao de España (PYSBE)[editar | editar a fonte]

No ano 1967, a empresa Pesquerías y Secaderos de Bacalao de España (PYSBE)[1] levaba vinte anos funcionando no peirao de Ferrol. Aínda que había algúns homes, a meirande parte do cadro de persoal eran mulleres (entre 230 e 250), facendo traballos de descarga, salgadura e secado de bacallau. Tratábase dun traballo moi duro, cun salario moi baixo e penosas condicións laborais.[2]Además, non tiñan estabilidade laboral, xa que no mes de decembro nin traballaban nin cobraban e co argumento do traballo descontinuo -ía ao ritmo das chegadas a porto dos buques- non as contrataban como fixas. Tamén, algúns meses a factoría non cotizaban por elas á Seguridade Social.[3]

Nesas circunstancias comezaron a organizarse o sindicato das Comisións Obreiras da PYSBE, co sindicalista Rafael Pillado á fronte e tres mulleres no grupo: Ángeles Rivera Torres, Josefa Darriba e Josefina Fernández Umbón. A reivindicación principal foi o dereito da contratación fixa das traballadoras, xa que tal como narra Ánxela Loureiro "O regulamento do sector recoñecía que cun número determinado de días traballados ao ano que elas cumprían, o empresario debía contratalas como persoal fixo".[3]Nin a empresa nin o sindicato vertical favoreceron a negociación, e o 13 de abril de 1967 a empresa presentou o expendiente de suspensión de contratos para 230 traballadoras e a exixencia de firmar a liquidación. As mulleres acordaron non asinar o despedimento e ao mesmo tempo foron organizando clandestinamente cos compañeiros das Comisións Obreiras unha folga para ese mesmo día. Segundo a prensa da época concentráronse máis de mil cincocentas persoas na Delegación Comarcal, formando unha manifestación camiño do Concello, pero as forzas da Policía Armada impedírono. A pesar dos avisos policiais para disolver a manifestación, as traballadoras da PYSBE insistían en ser escoitadas pola autoridade local. Despois de media hora a policía comezou a usar as porras con violencia para dispersar á xente concentrada.[4]

Houbo varias persoas feridas e detiveron a catorce manifestantes, dos que trece eran sindicalistas de Bazan, coa acusación de manifestación ilegal e non pacífica e a Ángeles Rivera Torres, empregada da PYSBE, a quen condenaron tamén por agresión a un policía. Os traballadores de Bazan estiveron uns días no cárcere mentres que ela pasou tres meses. Seguiron as manifestacións na cidade coa participación de obreiros de moitas empresas de Ferrol e tamén traballadoras da PYSBE, pedindo a liberación das persoas presas e reivindicando os dereitos laborais. Ao fin, conseguiron algúnhas peticións e a PYSBE retirou as cartas de despedimento e aceptou a contratación fixa segundo o que marcaba a lei das horas traballadas no ano.[3]

Peninsular Maderera (PEMSA)[editar | editar a fonte]

Na desembocadura do río da Sardiña localizábase a empresa Peninsular Maderera (PEMSA), dedicada a fabricar portas e taboleiros de madeira. As condicións laborais foron a peor a finais dos anos sesenta. A maquinaria era anticuada e sen protección, os servizos hixiénicos non cubrían as necesidades básicas, as sancións eran frecuentes e diminuían os soldos do persoal. As mulleres cobraban menos polo mesmo traballo que facían os homes. As exixencias da empresa pretendían dobrar a produción e comezaron as protestas.

Coa colaboración das clandestinas Comisións Obreiras organizaron mobilizacións e pasado un tempo sen cambios positivos por parte da empresa chegaron a unha folga xeral durante 37 días, rexeitando o despido de dez traballadores. A situación non mellorou, a policía disolvía concentracións, había ameazas de detención e a empresa enviaba comunicados á prensa acusando os obreiros de negarse a dialogar e resolver. O persoal da PEMSA organizóuse para desmentir as informacións falsas, buscou apoio na cidadanía, falaron coas autoridades, fixeron caixas de resistencia e organizaron peches na Concatedral de San Xiao, coa participación de homes e mulleres e o apoio do Partido Comunista. Varias mulleres militantes como Divina García Perreño, Fina Varela, Fina Piñón, María García Deibe e a súa filla Encarna Puentes organizáronse para ir pola veciñanza pedindo diñeiro e comida para as familias da madeireira. Fora unha decisión tomada no partido e convidaron a outras persoas a participar, a maioría mulleres.[3]

As traballadoras demandaron a igualdade salarial cos homes nun escrito presentado na Casa Sindical en abril de 1970 e acadaron a equiparación tras a folga, en maio dese ano.[5]

Metalúrgica Galaica, S.A. (MEGASA)[editar | editar a fonte]

Esta empresa metalúrxica comezou sendo un almacén de ferros, localizada en Xuvia, e chegou a ser unha industria importante en Ferrolterra. No verán de 1970 os obreiros manifestaron non estar conformes coas condicións laborais do convenio e como non se tiveron en conta as súas demandas, no mes de outubro comezaron paros reivindicando melloras. Houbo despidos, intervención da policía e máis de cen días de paros nos que se demostrou a solidariedade da xente e as empresas de Ferrol como Bazán, Astano, Pysbe e Pemsa. As mulleres tamén estiveron moi implicadas, percorreron os barrios informando, pedindo alimentos, expuxéronse a ser denunciadas e participaron nos encerros e peches. Nos rexistros das recadaciones firmaron como Mulleres Democráticas.[3]

Algúns cregos tamén colaboraron e animarona aos fregueses para axudar as persoas que se pechaban nas igrexas como protesta. O 13 de novembro de 1970 fixeron un peche na concatedral de San Xiao, onde se xuntaron obreiros, familias e crianzas. Un grupo de Mulleres Democráticas con Fina Varela, Angelita Fernández , María García, Teresa Mandiá, Lucita Aneiros, Encarna Puentes, Fina Piñón, Divina García e Fina López foron coa intención de pasar a noite, máis a policía desaloxounas pola forza e sen respectar a autoridade do párroco que permitía que estivesen alí. As Mulleres Democráticas xuntáronse á saída de San Xiao e foron pola rúa dando consignas de apoio a MEGASA para que a xente soubese a situación. A xente ía asomándose ás ventás, e Sari Alabau foi unha desas persoas que acabada de chegar á cidade contactou deste xeito coas Mulleres Democráticas. Adoitaban pecharse en San Xiao e despois formaban pequenos grupos (comandos) para percorrer as rúas berrando consignas e tirando panfletos.[6]

O conflito de MEGASA continuou ata xaneiro e conseguiron un convenio mellor, a pesar das dificultades de estar algúns dos líderes sindicais en prisión. O papel das mulleres non foi recoñecido na época e anos despois algúns dirixentes mencionaron nas súas memorias este traballo feminino agradecendo as súas aportacións nas loitas obreiras.[7][8]

Entre 1967 e 1971 houbo moitos movementos reivindicativos en numerosas empresas. Os tres nomeados anteriormente son dos que se atopan con referencias da participación feminina. Ademais, hai que salientar a labor das mulleres, compañeiras dos homes que foron as cárceres como presos políticos a as súas loitas pedindo audiencia coas autoridades competentes.[3]

Neste contexto, no inicio da década dos 70 había unha importante actividade cultural na veciñanza e as xentes de Ferrol. O Centro Cultural de Santa María era un lugar de encontro onde celebar conferencias, reunións do Cine Club Concepción Arenal coa proxeción de películas e posterior debates que levaban á crítica da situación política da época. O Cine Club, incorporouse no ano 71, cando tivo eleccións a súa xunta directiva que resultou composta de persoas do partido comunista e unha única muller, Rosario Alabau.[3]

No centro xuntábanse moitos colectivos como líderes do obreirismo ferrolán, estudantes da universidade, etc. Participaban en coloquios, vían películas documentais e participaban en debates de temas de actualidade. Tamén as mulleres activictas e solidarias das loitas obreiras, manifestantes que recollían alimentos, sinaturas para presentar cartas ante as autoridades ou participando nos peches en igrexas. Alí organizáronse en células do Partido Comunista e do Movemento Democrático de Mulleres.[3]

Así foi como mentres os homes comezaron a controlar o sindicato vertical, as mulleres entraron nas asociacións de amas de casa que tiñan moita forza no franquismo, participaron en peches, repartiron panfletos, recolleron fondos para as folgas e apoiaron as persoas que foron presas e as súas familias. Acadaron unha gran conciencia obreira e de loita.[9]

Os acontecementos do 10 de marzo de 1972[editar | editar a fonte]

O día anterior aos feitos, a Empresa Nacional BAZAN, despediu a sete traballadores que lideraban unha protesta que comenzada pola imposición do convenio colectivo interprovincial que querían aplicar na delegación de Ferrol. Entre eles, ao fronte estaban Rafael Pillado, Manuel Amor Deus e José Mª Riobó. As compañeiras dos traballadores, enteradas dos feitos, foron ás portas do estaleiro onde a policía entrara. Unha vez alí, estiveron en movemento, xa que era ilegal estar paradas, e acordaron unha manifestación de mulleres para aquela tarde. Acudiron moitísimas persoas a aquela manifestación polas rúas de Ferrol e a policía exerceu a súa forza contra elas. A Fina Varela colléronna e metérona nun jeep dicindo "Que che vou voar a cabeza" segundo ela mesma contou.[10] Máis tivo sorte, por ser filla dun garda civil, e deixáronna marchar. Moitas non pasaron a noite nas súas casas, por medo a ser detidas, e tiveron que durmir en casas de amizades

Ao día seguinte, o 10 de marzo fora convocada unha manifestación en sinal de protesta e rexeitando o convenio colectivo interprovincial. A cidade estaba pechada, había moitos policías e se escoitaron disparos. Pediron axuda para os feridos. Fina Varela viu a Amador Rey xa morto na clínica San Xavier. O padre de Ánxela Loureiro foi con Daniel Niebla na ambulancia cara Á Coruña mentres lle doaba sangue, máis o mozo chegaría morto ao hospital.[11]

En España, a información do ocorrido foi terxiversada e parcial, máis no resto de Europa e América a represión das forzas públicas foi recollida en varios xornais. Foron asasinados os obreiros Amador Rey e Daniel Niebla.[12][13]

Ese día morreron Daniel Niebla e Amador Rey e vinte e tres detidos pasaron polo TOP, o Consello de guerra por ser Bazán instalación da Armada. Fina Varela, Sari Alabau e Mela, la Carbonera, foron xulgadas tres anos máis tarde naquel proceso.[3]

Naquela loita pola democracia participaron moitas mulleres que foron o soporte das súas familias mentres as súas parellas estaban na cadea ou no exilio. Porén, non se recoñeceu a súa implicación directa na defensa das liberdades. Fina Varela, xunto a Ánxela Loureiro, María Fernández, Manuela López, Marisol Novás, Encarna Puentes, Sari Alabau e Fina Freijomil, loitaron desde diferentes ámbitos pola democracia e polos dereitos das mulleres. Tomaron conciencia de que a loita comezaba na casa e rebeláronse contra o rol de esposas e nais e as actividades e tarefas do fogar.[14]

O director de cine Roi Cagiao, emprendeu a rodaxe da longametraxe documental Galicia 10 de marzo centrado nos feitos ocorridos en Ferrol o 10 de marzo do ano 1972. Nunha entrevista declarou que "Era un conflito laboral masculino e por iso o día da manifestación eran maioritariamente homes os que estaban alí, pero as mulleres tiñan unha participación moi importante no movemento obreiro", salientou que "Cando se produce a retirada dos obreiros en dirección á Praza de España, con moitos feridos, elas crearon piquetes e foron polos negocios e fábricas para que pechasen as portas en sinal de protesta. Tres delas foron procesadas no xuízo aos 23".[9]

A avogada Cristina Almeida foi unha das defensoras no xuízo internacionalmente coñecido como "os 23 de Ferrol", ante o Tribunal de Orde Pública.[3]

Desde o ano 2006 a Xunta declarou o 10 de marzo como Día da Clase Obreira Galega, non festivo, en lembranza dos obreiros asasinados nesa data en Ferrol.

En abril de 2014 o pleno de Parlamento de Galicia debateu a proposta presentada pola deputada Consuelo Martínez do grupo Alternativa Galega de Esquerda (AGE) na que instaba á Xunta a concesión a título póstumo da Medalla de Ouro da Comunidade aos ferroláns Amador Rey e Daniel Niebla. Porén, aínda que contaba co apoio do resto da oposición non foi aprobado polo voto en contra do PPdeG.[15]

Movemento Democrático de Mulleres (MDM) - Feminismo[editar | editar a fonte]

Na metade dos anos 60 xurdiu clandestinamente o Movemento Democrático de Mulleres[16] vinculado ao Partido Comunista. Orixinalmente o propósito era apoiar aos presos e as súas familias na loita antifranquista. A organización evolucionou desde a práctica solidaria, a reivindicación política e o activismo veciñal ata ser unha organización feminista espallada polo territorio español.[17]

En Galicia, os primeiros grupos do MDM naceron en Ferrol e A Coruña no ano 1969, impulsados por militantes do PCG. O máis importante foi o de Ferrol, onde chegou a ter unha publicación chamada Alborada, consistente nun pequeno boletín de catro follas. Notábase a linguaxe da prensa comunista e a movilización feminina no marco da loita contra a ditadura e a represión, a soliedaridade obreira e reivindicación dun sistema democrático.[18]

Alí foi coñecido como Mulleres Democráticas, da man do PC e con poucas militantes. Na súa orixe non se considerou un movemento feminista para abordar as problemáticas das mulleres, se non máis dentro dos obxectivos de apoio a clase obreira. Deste xeito, misturábanse as accións decididas polo MDM e o PC e non había carnés para diferencialos. Era un grupo de mulleres novas moi diversas: traballadoras do téxtil, das artes gráficas, oficinistas, mestras, médicas e profesionais liberais vinculadas as CCOO.

As militantes do MDM decidiron integrarse nas asociacións de amas de casa de diferentes cidades. Josefa Varela foi a primeira muller en facelo, inscribíndose na asociación Amas de Casa Teresa de Jesús e máis adiante foi vogal na directiva. Xunto a outra militante do MDM, Josefa Piñón Seoane, organizaron as mulleres para asinar cartas de protesta para o alcalde. Protestaron pola subida dos prezos da luz, da auga e os servizos de limpeza e a recollida do lixo. Ademais participaron nas manifestacións e peches en apoio as loitas obreiras e foron crecendo pouco a pouco.

Despois de marzo do 72 moitas mulleres foron perseguidas, detidas e presas ou marcharon ao exilio. As circunstancias cambiaron as súas vidas para sacar adiante as súas familias.

O MDM comezou a ter novas militantes, organizándose para recoller sinaturas e facer cartas reivindicativas en apoio aos xuízos e facer visitas as autoridades. Precisamente, o 12 de marzo tiñan convocada a primeira reunión xeral do MDM de Galicia, pero debido aos acontecementos de día 10 non se celebrou. Mentres en Madrid, as compañeiras do MDM protestaron polos feitos ocorridos portando crespóns negros e candeas nunha manifestación polas rúas, así como recibiron apoios desde outros grupos de mulleres de fóra de Galicia.

O MDM en Ferrol centrouse case por completo en axudar as persoas presas por motivos políticos e moitas veces non distiguían as accións do PC das do MDM. Facían xuntanzas en casas, clandestinamente, moitas veces na casa de Hortensia Landeira Pontijas onde falaban das problemáticas e as accións a realizar co propósito de influír na sociedade e cambiala. As máis activas foron Fina Varela, Rosario Alabau, Mari Carmen García, Rosa López Oliver, Hortensia Landeira, Encarna Puentes, Fina Piñón e Divina García. Escollían algunha igrexa para facer accións de masas, no barrio de Caranza ou en Santa Mariña.

Anos despois algunhas seguiron activas na Asociación de Amas de Casa, reivindicando unha cidade máis limpa e saludable, melloras na carestía da vida e tamén opoñéndose ás expropiacións no barrio de Esteiro. Os anos 1974 e 1975 foron os máis belixerantes, coa presidencia de Mercedes Permuy e sendo vogais catro miltantes do MDM: Josefa Varela, Carmela Amor, Encarna Puentes e Josefa Piñón. De cara ás eleccións formáronse dous bandos moi antagónicos: as mulleres progresistas do MDM e as conservadoras da Xefatura Local do Movemento. Houbo polémica no sistema de votación que cambiaron no último momento, deixando sen validez os votos delegados e finalmente gañou Caridad Núñez con 71 votos e perdeu a representante do MDM Rosario Alabau con 70 votos.

Era importante a nivel local presidir a Asociación de Amas de Casa, máis a nivel estatal o MDM tivo un novo enfoque debido a declaración da ONU do ano 1975 como Ano Internacional da Muller.[19] O MDM creou a Plataforma de Organizacións de Mulleres de Madrid para o Ano Internacional, integrando asociacións de amas de casa, agrupacións veciñais e comisións dalgún teleclub. O MDM seguía sendo ilegal e fixo esta plataforma en oposición á Sección Feminina que tiña a representación oficial do goberno español. Conseguiron facer encontros e xuntanzas nas que participaron todas as organización feministas do Estado español en diferentes provincias.[3]

En Madrid estiveron máis de 70 organizacións, de xeito clandestino, e contaron coa participación da delegación de Ferrol con Rosario Alabau e Josefa Varela. Tamén acudiron diferentes grupos como o católico da HOAC, as comunistas do MDM, as radicais feministas como o liderado por Lidia Falcón, etc. Celebraron coloquios e debates onde expuxeron as diferentes visións sobre a liberación das mulleres e acordaron o compromiso de oganizar un congreso.[3] En Galicia, foi o MDM de Ferrol quen organizou o evento para ir a Madrid. Alí, xuntáronse cincocentas mulleres "por la liberación de la Mujer" Programa de las Organizaciones No Gubernamentales del Estado Español.[3]

A pesar dos impedimentos políticos, das dificultades e de ser un encontro ilegal, estiveron tamén varias xornalistas que atenderon os debates e despois publicaron as súas crónicas informando do acontecido. A revista Posible fixo unha nota salientando a celabración do congreso feminista despois de corenta anos para reivindicar a definición dos intereses das mulleres e participar activamente na súa defensa asemade no cambio democrático no país.[20]

Meses despois, xa no ano 1976 organizáronse as Jornadas Catalanas de la Dona, onde estiveron en Barcelona, as mulleres do 72 de Ferrol, Josefa Varela e Rosario Alabau. Resultado destes encontros e debates noutras comunidades o MDM comezou a introducir no seu programa as reivincicación de xénero sen esquecer a loita pola democracia.

En Galicia tardaron dous anos en celebrar as primeiras xornadas feministas galegas. En Ferrol, no ano 1975 comezaron pouco a pouco xestos públicos coas demandas das mulleres. Jorge Llorca fixo un cartel reivindicativo por encargo do MDM e tamén fixeron adhesivos para visibilizar a presenza do movemento feminista, que era ilegal. Entón, engadiron no seu nome a letra G, identificándose como o MDM de Galicia, e de tal xeito puxéronno tanto no cartel como nas adhesivos. Elas organizaban mesas redondas ou charlas, pero eran solicitadas a título persoal, por exemplo: Situación laboral de la mujer, por Concepción García Muro e Manuela Paredes Pérez, Problemática de la mujer, por Concepción García Muro, Mari Sol Novás Lorenzo, Josefa Rey Freira, Mª Dolores Miramontes Piñón e Rosario Alabau Albors.[3]

O día oito de marzo de 1977 solicitaron de novo a legalización de MDM e dos seus estatutos, máis o día dezaoito foi denegada con explicacións pouco transparentes. Porén, a partir da legalización do PC o nove de abril de ese ano, a maioría das mulleres centraron a súa militancia no partido e na preparación da campaña electoral.

Recoñecementos e legado[editar | editar a fonte]

  • No ano 2018 o Concello de Ferrol homenaxeou ás mulleres do 72 o 8 de marzo, sendo a primeira vez que otorga un premio coral. Das vinte homenaxeadas, todas estaban vinculadas cos estaleiros agás a valenciana Rosario Alabau ou Fina Piñón.[21]
  • Tamén no ano 2018, a xornalista Marta Corral e o videógrafo Ángel García presentaron o documental titulado ¡Esto se cae!, facendo alusión ao berro de guerra que se escoitaba naqueles anos 70 nas rúas de Ferrol.[22] O filme recolle a testemuña das mulleres do 72 facendo un recoñecemento cos nomes e apelidos máis un exercicio de recuperación da memoria e da xustiza histórica.[23]
  • A escritora Ánxela Loureiro Fernández, protagonista en primeira persoa nos sucesos do 72, publicóu o libro Voces da memoria con ollos de muller en 2019.[24] Na dedicatoria do libro explica que é unha homenaxe para dar visibilidade a todas as mulleres loitadoras daqueles anos, de 1970 ao 1977 na procura da democracia.[3]
A elas, ás que estando presentes son ignoradas,

ás que sendo solidarias non levan premios,

ás que protagonizando non aparecen nos créditos,

ás que arriscando a súa vida non son heroínas.

A elas, ás que escribiron unha páxina da nosa historia en Ferrol.

Ás mulleres do 72.

Á miña nai e á miña irmá por ser parte deste relato
Voces da memoria con ollos de muller. Ánxela Loureiro, 2019

Cristina Almeida foi invitada a falar no Ateneo Ferrolán co galo da conmemoración do 10 de marzo en 2016. A avogada extremeña, militante do partido comunista naquelas datas exercera como letrada na defensa dos traballadores. Co título Nosoutras estamos aí, mulleres no marzo do 72, tivo lugar o acto onde se reivindicou o papel das mulleres daquela invisibles.[25]

A comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña concedéronlles o premio de Republicanas de Honra 2022,[26] salientando:

 «que nunca conseguiron un recoñecemento efectivo ao seu máis que relevante papel neses feitos de loita antifranquista e pola democracia»[27]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. "PYSBE" (en éuscaro). 2021-06-23. 
  2. Barrera Beitia, Enrique (2016-10-08). "Peninsular Maderera y PYSBE: historia de dos fracasos". Galicia Ártabra Digital (en castelán). Consultado o 2022-01-28. 
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 Loureiro Fernández, Ánxela (2019). Voces da memoria con ollos de muller. Concello de Ferrol. ISBN 978-84-17824-00-6. 
  4. "O espiritu rebelde de Angeles Rivera, da Pysbe de Ferrol". Radiofusion - A programación das Emisoras Municipais Galegas. 2013-08-06. Consultado o 2021-11-11. 
  5. "PENINSULAR MADERERA: PELÍCULA DE UN CONFLICTO". Ferrol Diario. 19 de abril de 1970. 
  6. "Por sexto día consecutivo se recluyeron en SanJulián los productores de "MEGASA"". La voz de Galicia. 19 de novembro de 1970. 
  7. González Vidal, Francisco (1999). Paco Balón: Memorias de un comunista ferrolano. Sada - A Coruña: Edicións do Castro. 
  8. Blanco Carballo, A.; Bustabad Hermida, L. (2011). Biografías obreiras de Ferrol. Volume 1. Santiago, Fundación. 
  9. 9,0 9,1 ""Os feitos do 72 en Ferrol supuxeron unha sacudida de conciencia moi importante en toda Galicia"". Praza Pública. 2021-03-10. Consultado o 2021-11-01. 
  10. "Ferrol búscase na memoria do 72". adiante.gal (en portugués). 2018-06-11. Consultado o 2021-11-02. 
  11. Gallego, Grupo El Correo. "Ferrol, marzo del 72: ciudad de guerreras" (en castelán). Consultado o 2018-02-26. 
  12. Salgado, Daniel (2012-03-09). "La Transición fuera del palacio". El País (en castelán). ISSN 1134-6582. Consultado o 2018-02-26. 
  13. "10 de marzo de 1972". La Voz de Galicia (en castelán). 2015-02-01. Consultado o 2022-01-23. 
  14. "«Todas sabiamos que ao saír da casa podiamos xa non volver»". La Voz de Galicia (en castelán). 2018-02-25. Consultado o 2021-10-29. 
  15. Gallego, Grupo El Correo. "Los obreros de Bazán asesinados por los 'grises' en 1972 no recibirán la Medalla de Galicia" (en castelán). Consultado o 2018-02-26. 
  16. "Movimiento Democrático de Mujeres" (en castelán). 2020-06-25. 
  17. Folguera (comp.), Pilar (1988). El feminismo en España: Dos siglos de historia (en español). Madrid: Pablo Iglesias. 
  18. Arriero Ranz, Francisco (2016). El movimiento democrático de mujeres. De la lucha contra Franco al feminismo. Catarata. 
  19. "Conferencia Mundial sobre la Mujer de 1975" (en castelán). 2021-12-18. 
  20. "Un congreso feminista". Posible (49). 18 de decembro de 1975. 
  21. "Web Municipal do Concello de Ferrol". www.ferrol.gal. Consultado o 2022-01-23. 
  22. "'¡Esto se cae!' Homenaje a las mujeres de la lucha obrera en Ferrol en 1972". www.publico.es. Consultado o 2022-01-23. 
  23. "¡Esto se cae!, documental sobre las mujeres ferrolanas del 72". web.archive.org. 2018-08-21. Archived from the original on 21 de agosto de 2018. Consultado o 2021-11-01. 
  24. "Ánxela Loureiro: "Na ditadura, eu fun detida tres veces e agredida polos Guerrilleiros de Cristo Rey"". www.elcorreogallego.es (en castelán). Consultado o 2022-01-23. 
  25. "Cristina Almeida hablará en Ferrol sobre el papel de las mujeres en los sucesos del 10 de marzo". Ferrol360 (en castelán). Consultado o 2018-10-10. 
  26. rafolob_1963. "Elección das Republicanas de Honra 2022". Comisión pola recuperación da Memoria Histórica da Coruña. Consultado o 2022-04-12. 
  27. Corral, Marta. "Las mujeres del 72 premiadas como ‘Republicanas de Honra 2022’". Ferrol360 (en castelán). Consultado o 2022-04-12. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Loureiro Fernández, Anxela (2019), Voces da memoria con ollos de muller. Concello de Ferrol. ISBN-978-84-17824-00-6

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]