Heráclito de Éfeso

Heráclito de Éfeso (Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος) Filosofía presocrática
Heráclito, segundo Johannes Moreelse
Nome	Heráclito de Éfeso
Nacemento	c. -544
Morte	c. -484
Filosofía	Filosofía presocrática
Principais intereses	Filosofía, Física, Cosmoloxía, Metáfora, Metafísica
Ideas salientables	Λόγος, Lume, Oxímoron, Antítese, Devir, πάντα ρει («Todo flúe»), Realidade
Influencias	Tales de Mileto, Anaximandro, Anaxímenes, Xenófanes
Influenciou a	Empédocles, Leucipo, Demócrito, Meliso, Sócrates, Platón, Aristóteles, Epicuro, Lucrecio, Parménides, Hegel

Heráclito de Éfeso foi un filósofo grego que viviu cara a comezos do século V a. C. (544 - 484 a. C.), coñecido como "o escuro". Era natural de Éfeso, unha cidade da Xonia, na costa occidental de Asia Menor. Como os demais filósofos anteriores a Platón, non quedan máis que fragmentos das súas obras, e en gran parte coñécense as súas achegas grazas a testemuños posteriores.

Traxectoria

Moi pouco se sabe da biografía de Heráclito, foi admirado desde neno, e sendo novo dicía que non sabía cousa ningunha; mais cando chegou a idade perfecta dicía que o sabía todo. Non foi discípulo de ninguén, senón que el mesmo se deu ás investigacións, e dicía que aprendera todo por si mesmo. Porén, di Soción que algúns o fan discípulo de Xenófanes, e que Aristón asegura no libro De Heráclito que curou da súa hidropesía e morreu doutra enfermidade.

Segundo Dióxenes Laercio, as ensinanzas de Heráclito quedaron recollidas nunha obra titulada Da natureza, que trataba do universo, a política e a teoloxía -aínda que probablemente esta subdivisión a introducira unha compilación alexandrina dos textos de Heráclito-. Pero o que chegou ata nós da súa doutrina está en forma fragmentaria e as súas fontes son citas, referencias e comentarios doutros autores.

Algúns destes fragmentos presentan, así e todo, a aparencia de aforismos completos, o cal apoia a idea de que o seu estilo de pensamento foi oracular. Isto deu pé, incluso, a formular a hipótese de que Heráclito non escribiu, en realidade, ningún texto, senón que as súas ensinanzas foron exclusivamente orais, e que foron os seus discípulos os encargados de reuniren o esencial destas en forma de sentenzas.

O desprezo de Heráclito polo común dos mortais concordaría coas súas orixes, pois parece certo que procedía dunha antiga familia aristocrática, así como que as súas ideas políticas foron contrarias á democracia de corte ateniense e formou, quizais, parte do reducido grupo, integrado por nobres principalmente, que simpatizaba co rei persa Darío, a cuxos dominios pertencía Éfeso daquela, contra a vontade da maioría dos seus cidadáns. Estes últimos, en calquera caso, non deberon aprecialo demasiado, e Heráclito colmounos de improperios cando expulsaron da cidade o seu amigo Hermodoro.

De calquera xeito, a escuridade de Heráclito ficou caricaturizada na lenda verbo da súa morte: enfermo de hidropesía, preguntaba enigmaticamente aos médicos se poderían facer da seca choiva; como eles non o entendían, enterrouse en esterco coa suposición de que a calor deste absorbería as humidades, co resultado de que se acelerou o fatal desenlace. De crermos a Dióxenes Laercio, a causa da afección sería o seu retiro no monte, onde se alimentaba de herbas, movido pola súa misantropía. Morreu a idade de sesenta anos.

Heráclito, segundo Miguelanxo.

Pensamento

Heráclito foi alcumado o escuro polo carácter enigmático que revestía a miúdo o seu estilo, como testemuña un bo número dos fragmentos conservados das súas ensinanzas.

No pensamento de Heráclito hai dúas partes moi importantes: a primeira delas é o lume como elemento primordial da Physis e a segunda, a constitución do universo como oposición de contrarios.

Heráclito sinala o lume como elemento principal (arxé) da Physis. Deulle ao lume o papel de constituínte común a todas as cousas e causa de todos os cambios que se producen na Natureza. Todo nace e todo se consume no lume, para renacer de novo ciclicamente, como unha ave Fénix. A importancia que concedeu a afirmación de que todo está exposto a un cambio e a un fluxo incesantes, seguramente foi esaxerada por Platón, quen contribuíu de maneira decisiva a perpetuar a imaxe de Heráclito como expoñente dun relativismo radical.

O universo de Heráclito está formado por contrarios en perpetua oposición, o cal é condición do devir das cousas e, ao mesmo tempo, a súa lei e principio; pero os contrarios vense conducidos a sínteses harmónicas polo logos, proporción ou medida común a todo, principio normativo do universo e do home que, en varios aspectos, resulta coextensivo co elemento cósmico primordial, o lume, polo que algunhas interpretacións os identifican. Cada par de opostos é unha pluralidade e, á vez, unha unidade que depende da reacción equilibrada entre os dous; o equilibrio total do cosmos mantense a expensas da interacción sen fin entre os opostos, garantía de que o cambio nunha dirección acabará por conducir a outro cambio na dirección contraria.

O logos expresa a coherencia subxacente das cousas, que os homes deben tratar de comprender, xa que a sabedoría consiste en entender como se conduce o mundo, e ese entendemento ten que ser a base da moderación e o autocoñecemento, que Heráclito postulou como ideais éticos do home. O logos (que podemos interpretar como razón, medida, proporción...) regula todo o movemento da realidade conducíndoo á harmonía, e unificando así os elementos opostos; de onde se segue a afirmación da unidade última de todo o real.

Non comprenden como isto, dada a súa variedade, pode concordar consigo mesmo: hai unha harmonía tensa cara a atrás, como no arco e na lira.

Obra

Escribiu unha obra titulada Da natureza, o mesmo que se lle deu tamén aos libros escritos por outros autores. Non é seguro que se tratase realmente dun libro no que se desenvolvesen sistematicamente temas relacionados co coñecemento da natureza, a alma ou a cosmoloxía. É probable que se tratase dun conxunto de sentenzas recompiladas en forma de libro, hipótese que se apoia no carácter enigmático e oracular dos fragmentos que conservamos.

Véxase tamén

Bibliografía

• Reale, G., Antiseri, D. (1995), Historia del pensamiento filosófico y científico, I, Madrid: Herder. ISBN 978-84-254-1593-7.

Outros artigos

• Presocráticos

Ligazóns externas

• Noticias recollidas por Dióxenes Laercio sobre Heráclito. (en galego)
• A Filosofía no Bacharelato : Heráclito de Éfeso. (en galego)