Juan Ponce de León

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Juan Ponce de León
RUIDIAZ(1893) 1.083 JUAN PONCE DE LEÓN.jpg
Retrato de Juan Ponce de León realizado en 1893.
Nome completo Juan Ponce de León
Nacemento 8 de abril de 1460
Defunción xullo de 1521
Fidelidade Flag of Cross of Burgundy.svg Coroa de Castela
Rango Conquistador, explorador
Conquistador español ataviado ca súa armadura e casco. Representación no Pavillón da Navegación de Sevilla.

Juan Ponce de León e Figueroa, nado en Santervás de Campos cara ao 8 de abril de 1460[1] e finado na Habana (Cuba) en xullo de 1521, foi un conquistador español, primeiro gobernador de Porto Rico e descubridor da Florida, adiantado do reino de Castela.

Traxectoria[editar | editar a fonte]

Naceu en Santervás de Campos, municipio entón ligado á diocese de Palencia e pertencente na actualidade á provincia de Valladolid. O apelido "de León" non se refire ao seu lugar de orixe, xa que este na súa época era Palentino, senón que o engadiron os descendentes de Pedro Ponce de Cabrera, esposo da infanta Aldonza, filla ilexítima do rei Afonso IX, no século XIII.[2] Foi educado na casa dun familiar en Sevilla, Ramiro Núñez.[3]

De ascendencia nobre, foi paxe de Fernando o Católico na corte de Xoán II de Aragón. Estivo no exército durante dez anos e combateu na conquista do reino de Granada xunto ao seu tío Rodrigo cando contaba 32 anos. Granada caeu o 2 de xaneiro de 1492 e Ponce de León participou na marcha triunfal de entrada na cidade. Outra das persoas que acudiu a esa marcha foi Cristóbal Colón, que descubriría o Novo Mundo o 12 de outubro dese mesmo ano. Ponce de León, aínda que ao terminar a Reconquista podería haberse desprazado a León a continuar cunha vida dentro do sistema feudal, preferiu participar na empresa española en ultramar.

Viaxes[editar | editar a fonte]

Chegada ao Novo Mundo[editar | editar a fonte]

Puido tomar parte na segunda viaxe de Colón en 1493 e permanecido na illa de A Española como guerreiro durante todo o proceso da conquista da Illa.

Dubídase de si a súa primeira viaxe a América fíxoa con Cristóbal Colón na súa Segunda Viaxe en 1493 ou con Nicolás de Ovando en 1502. Na devandita segunda viaxe de Colón, este desprazouse ata unha illa guiado por uns indios arahuacos que querían que Colón protexéseos dos indios caribes. O 19 de novembro de 1493, cando os navíos entraron en Baía Boquerón, os indios saltaron á auga e nadaron cara á costa. Colón bautizou esa illa como San Juan Bautista e 18 anos despois Ponce de León bautizaría a súa vila portuaria, Cáparra, como Porto Rico.

A segunda viaxe de Colón, no que se cre que participou activamente Ponce de León, serviu para conquistar a illa de A Española, sendo o punto de inflexión a Batalla da Vega Real. Tralo cesamento de Cristóbal Colón e do seu irmán Bartolomé e pola morte no mar de Francisco de Bobadilla, Nicolás de Ovando foi nomeado gobernador de A Española en 1502.

Outros apuntan a que Ponce de León arribou por primeira vez ao Novo Mundo con Nicolás de Ovando en 1502, desembarcando onde actualmente áchase Cockburn Town, na illa Gran Turca, nas Turks e Caicos, pero pronto se instalou en A Española.

En 1502 colaborou con Nicolás de Ovando e freou unha rebelión do pobo taíno na zona oriental da Española. Por devandita actuación foi recompensado co cargo de gobernador da recentemente creada provincia de Higüey. Nese cargo alugaba indios para buscar ouro e os que non, traballaban nos abundantes cultivos de iuca. Ponce de León fíxose rico servindo como gobernador[4]. Sobre todo grazas a ese cultivo da iuca. O porto de Higüey, no Paso da Mona, era parada obrigada para os barcos españois que regresaban a Europa, xa que o pan que se facía coa iuca conservábase moi ben con humidade, era nutritivo e tiña moi bo sabor. Debido a esta prosperidade, Ponce construíu unha vila en Higüey que chamou Salva León e mandou traer á súa esposa e fillos.

En 1502 contraera matrimonio en Santo Domingo cunha muller indíxena que servía de mesoneira en Santo Domingo, que co seu bautizo viño a chamarse Leonor. Con ela tivo tres fillas, Juana, Isabel e María, e un fillo chamado Luís.[5]

Gobernador de Porto Rico e posterior retirada[editar | editar a fonte]

Ruínas da residencia de Ponce de León en Cáparra de 1509 nunha imaxe de 2008.

Na súa estancia en Higüey, escoitou as historias das riquezas existentes en Borinquén, a Illa de San Juan. A partir dese momento concentrou todos os seus empeños en poder acudir a ese sitio, séndolle concedido o permiso necesario. O 12 de agosto de 1508 Ponce de León parte de Higüey para explorar Borinquén. Deu ordes de plantar iuca no caso de que as misións de exploración en busca de ouro fosen fracasando.

Foi recibido cos brazos abertos por Agüeybaná, cacique taíno, e tomou rapidamente o control da illa. Por este feito, Ponce de León foi nomeado Gobernador da mesma en 1509.

En 1506, trala morte no Convento de San Francisco de Valladolid de Cristóbal Colón, que fora designado gobernador militar dos seus descubrimentos, as autoridades españolas rexeitaron conceder o mesmo privilexio ao seu fillo Diego. Malia a oposición de Diego Colón, Ponce conseguiu ser nomeado gobernador.

En 1509, Ponce de León fundou o primeiro asentamento en San Juan, Cáparra, actual San Xoán, e fundaría tamén unha vila en San Germán. En Cáparra fixou o fogar para a súa familia, ordenou construír unha fundición de ouro, repartiu traballadores entre os seguidores españois e estableceu unha facenda en Toa.

Ponce de León, xunto con outros conquistadores, forzou aos taínos a traballar nas minas e a construír fortalezas. Numerosos taínos faleceron por mor da exposición ás enfermidades traídas polos mariñeiros europeos e pola carencia de inmunidade ante esas enfermidades.

Aínda que a Coroa seleccionara para entón a Ponce de León para colonizar e gobernar a illa de San Xoán, Diego Colón presentara unha reclamación no tribunal superior de Madrid e gañara os seus dereitos. Ponce de León foi retirado do cargo en 1511.

Con todo, para demostrar o favor real, Fernando o Católico enviou a Ponce 30 homes, relixiosos católicos de Sevilla, gando e cabalos, e outorgoulle á illa o seu propio escudo de armas, o primeiro do Novo Mundo. Para celebrar este xesto do Rei, Ponce chamou a Cáparra, a súa vila, Porto Rico.

Lamentablemente, o cacique indíxena Agüeybaná, que dera o seu beneplácito a Ponce, faleceu e substituíuno o seu sobriño Agüeybaná II o Valente, quen opuxo resistencia. Os arahuacos uníronse aos caribes para loitar contra os españois, paralizaron a produción de ouro e mataron á metade dos españois. Tras isto, Ponce de León organizou a defensa, logrando abater a Agüeybaná II e provocando a fuxida de moitos indios. Debido á escaseza de traballadores, ao notar que a produción aurífera chegara ao máximo e ao non desexar servir a Diego, pediu un título ao Rei Fernando para explorar as áreas ao norte de Cuba. Devandito título foille dado grazas á intervención ao seu favor de Bartolomé Colón.

A primeira viaxe e o descubrimento de Florida[editar | editar a fonte]

Ponce de León e os seus exploradores en Florida buscando a Fonte da mocidade, segundo un debuxo alemán do século XIX.
Mapa do Caribe a finais do século XVI.
Mapa topográfico de Florida.
Corrente do Golfo. Cando Ponce de León realizou a primeira expedición europea a Florida tamén descubriu a corrente do Golfo, xa intuída por Cristóbal Colón.

Ponce de León foi a Salva León, onde equipou dúas embarcacións, a máis grande a mans de Juan Bono de Quejo e a máis pequena a mans dun timonel chamado Antón de Alaminos, que participara na Primeira Viaxe de Colón en 1492 e que era o que mellor coñecía o Caribe. As dúas naves parten a San Germán, onde alistan o buque insignia, a carabela San Cristóbal de Juan. En 1513 partiron as tres naves e navegaron polas Bahamas, chegando á illa de San Salvador.

O 27 de marzo, Domingo de Resurrección, avistou unha illa, pero non houbo posibilidade de atraque. O 2 de abril, Ponce de León montouse nun bote para dirixirse a terra, que pensou que sería unha illa moi grande. Desembarcou, cruzou a praia e subiu ás dunas. Desde o alto divisou unha paisaxe plana e boscosa que se estendía ata o horizonte. Devandito desembarco debeu producirse na costa oriental da Península de Florida, nun punto aínda ignorado entre a praia de Melbourne, próxima a Cabo Cañaveral, e a praia de Ponte Vedra, no norte de Florida, preto de Jacksonville.[6]

Foi alí onde o 8 de abril reclamou toda esa terra para España, e chamouna a terra «Florida», debido á vexetación en flor que viu, ou porque chegou alí durante a Pascua Florida, a comezos da primeira, identificada co Domingo de Resurrección.

Foron navegando pola costa oriental ata unha zona pola que flúe agora o río Saint Johns. Nun lugar ao que chamou Río de Canas, no actual Cabo Kennedy, nativos amigables invitáronos a terra. Nunha lagoa con forma de cruz, que Ponce bautizou como Río Crucis, deu orde de erixir un alicerce de pedra labrada coroado cunha cruz de madeira e puxéronse a rezar, sufrindo tras de iso un ataque indíxena que lles obrigou a fuxir. Decidiron seguir coa exploración e navegar cara ao sur, e foron bordeando os actuais caios de Florida e remontando a costa occidental ata o Cabo Romano. En dita navegación cara ao sur, o 21 de abril, notaron unha corrente que, malia ter o vento ao seu favor, non lles permitía avanzar, senón que lles facía retroceder. Os dous navíos que se atopaban máis preto da terra fondearon, pero a corrente era tan potente que facía rehilar os cables do ancora.[7]

Ese foi o descubrimento da corrente do Golfo, xa intuída por Cristóbal Colón. A corrente percorría o Caribe cara ao Atlántico e permitiu a partir dese momento unha rápida ruta marítima de volta a Europa desde as posesións españolas en América.[8]

O 23 de maio de 1513, detivéronse preto do actual Fort Myers, onde uns indios achegáronse e un, que sabía algo de español, aprendido posiblemente doutros indios que fuxirían ata alí, avisoulles de que na costa o seu xefe tiña moito ouro para comerciar. Pero, unha vez desembarcaron, sufriron outro ataque indíxena. En Florida había apalaches, calusas e matacumbes, que se movían moito dun lado a outro. Os indios usaban frechas con puntas que eran anzois de pescar, ou puntas normais impregnadas en sangue animal mesturada con veleno de cobra.

Retornou a A Habana e logo volveu de novo, deténdose na Baía de «Chequesta» (Baía Vizcaína) antes de regresar a Porto Rico.

A existencia dun indio que falaba español[9] podería ser indicativo de que algún español chegara antes a esa zona, aínda que tamén é posible que estes indios fosen informados da presenza española na zona por outros que xa estiveran en contacto con eles.

Existían lendas de Cíbola e as Sete Cidades de Ouro e da fonte da eterna mocidade naquel entón, e é probable que influísen na exploración de Ponce de León.

Dise que pasou desde entón a súa vida buscando a fonte da eterna mocidade, que segundo unha lenda atopábase en Florida.[10][11] El nunca dixo nada de que buscase a fonte,[12] aínda que o explorador Hernando de Escalante Fontaneda na súa obra Memoria das cousas e costa e indios da Florida, de 1575, afirmou que iría a buscala porque lle falaron dela indios de Cuba e Santo Domingo.[13] Tamén o historiador Antonio de Herrera y Tordesillas, nas súas Décadas, publicadas a principios do 1600, atribúe a Ponce de León esta procura.[14]

Sábese que esas lendas si influíron algo noutros conquistadores españois en Norteamérica como Álvar Núñez Cabeza de Vaca, aínda que esa influencia foi anecdótica.

Cripta (izq.) que sinala o sitio onde estivo enterrado Ponce de León na Igrexa de San Xosé e tumba actual (der.) na Catedral de San Xoán.

Regreso a España[editar | editar a fonte]

En 1514 volveu a España e recibiu comisións para conquistar o Caribe, a illa de Guadalupe e a suposta «Illa de Florida». A súa expedición a Guadalupe en 1515 non foi acertada, e regresou a Porto Rico onde se quedou ata 1521.

A súa última viaxe[editar | editar a fonte]

Quizais animado polo éxito que tivera Hernán Cortés en México en 1519, Ponce de León organizou en 1521 unha expedición para colonizar A Florida con dous barcos que transportaban aproximadamente 200 homes, incluíndo a sacerdotes, agricultores e artesáns, 50 cabalos e outros animais domésticos ademais de instrumentos de labranza.

A expedición percorreu a costa suroeste da Florida, en algures dos alrededores do Caloosahatchee River ou Charlotte Harbor. Preto dun gran campamento indíxena en Baía Espero comezou a construír unha colonia. Durante 5 meses todo marchou adecuadamente pero os colonos pronto foron atacados polos calusa e Ponce de León foi ferido por unha frecha envelenada no ombreiro.[15] Outras fontes apuntan a que realmente foi unha ferida de frecha na perna, que se lle gangrenou.

Logo deste ataque, el e os colonos foron en barco á Habana, onde pronto morreu por mor da ferida. A súa tumba está na catedral do Vello San Juan, Porto Rico, nun monumento erixido e costeado polo Casino Español de San Xoán. Os restos foran exhumados o 18 de xuño de 1907 da Igrexa de San Xosé en San Xoán e custodiáronse alí, en espera da construción dun mausoleo na Catedral.[16]

2011 - Celebración do Quinto Centenario da Gobernación de Porto Rico[editar | editar a fonte]

Vista traseira da estatua de Juan Ponce de León en San Xoán, Porto Rico. Esta estatua foi realizada en 1882 en Nova York usando bronce obtido de canóns ingleses capturados despois do ataque inglés a San Xoán en 1797.

No ano 2011 festexouse o Quinto Centenario da Gobernación de Porto Rico, Juan Ponce de Léon foi o primeiro gobernador, con diversos actos tanto en España como en Porto Rico e Estados Unidos (en Washington D. C.). En España, o 21 de xaneiro de 2011 celebráronse diversos actos en Santervás de Campos e a Universidade de Valladolid con presenza do gobernador Luís Fortuño, o reitor Marcos Sacristán e outras autoridades, así como do historiador István Szászdi, membro da Comisión do Quinto Centenario, e a profesora Mercedes Gómez, Directora Executiva do Instituto de Cultura Portorriqueña.[17][18][19][20][21]

2013 - Celebración do Quinto Centenario do Descubrimento da Florida[editar | editar a fonte]

En Estados Unidos tiveron lugar diversos actos para homenaxear o descubrimento da Florida por Ponce de León. Entre eles a xa tradicional simulación do desembarco nas dúas praias onde se cre que Ponce chegou por primeira vez ao que hoxe son os Estados Unidos. Nalgunha destas representacións estivo interpretando a Ponce de León un descendente directo do conquistador.[22][23] O buque escola da Armada Española Juan Sebastián Elcano atracou nas costas de Miami nun acto onde participou o ministro de Asuntos Exteriores español, García Margallo, que con representación estadounidense do Secretario de Estado de Florida, Kent Dentzer, realizou unha ofenda floral a un monumento a Ponce de León.[24] Tomás Regalado, alcalde de Miami, tamén estivo presente nos actos de conmemoración, tanto en Madrid como en Florida.[25] Cinco españois aproveitaron a presenza do buque Juan Sebastián Elcano para xurar bandeira fronte ao Ministro de Asuntos Exteriores.[26]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Webster's Biographical Dictionary, 1ª edición, 1961, G y C. Merriam Co., p. 1200. A data de nacemento de Ponce de León é incerta.
  2. http://www.buscabiografias.com/bios/biografia/verDetalle/2756/Juan%20Ponce%20de%20Leon
  3. Documental del Canal Bio True Story. "Juan Ponce de León. El Primer Conquistador". 
  4. Biografía de Juan Ponce de León (en inglés).
  5. Web Celso.net. "Juan Ponce de León (Santervás, 1460)". 
  6. Trillo, Manuel (17 de abril de 2013). "El punto donde tuvo lugar el desembarco de Ponce de León en Florida, en disputa". ABC. 
  7. Sacristán, Enrique (22 de abril de 2013). "500 años empujados por la corriente del Golfo". La Razón. 
  8. Stan Ulanski. La Corriente del Golfo. Turner ed., Madrid, 2012, pág 13
  9. Smith, Hale G. and Marc Gottlob. 1978. Spanish-Indian Relationships: Synoptic History and Archaeological Evidence, 1500-1763, in Milanich, Jerald and Proctor, Samuel. Tacachale: Essays on the Indians of Florida and Southeastern Georgia during the Historic Period. Gainesville, Florida: The University Presses of Florida. ISBN 0-8130-0535-3.
  10. El Día de la Pascua Florida, el 2 de abril, es fiesta declarada en Florida
  11. The 2005 Florida Statutes - Chapter 683 - LEGAL HOLIDAYS; SPECIAL OBSERVANCES — accedida el 27 de diciembre de 2005.
  12. Fundación Areces (10 de outubro de 2012). ""Ponce de León, un enigma histórico" Entrevista al Catedrático Juan Gil". 
  13. Hernando de Escalante Fontaneda (1575). "Memoria de las cosas y costa y indios de la Florida, que ninguno de cuantos la han costeado, no lo han sabido declarar." (PDF). 
  14. Antonio de Herrera y Tordesillas (1601). "Historia General. Década Tercera. Libro I. Página 30.". 
  15. Web Marca España. "PONCE DE LEÓN, DESCUBRIDOR DE FLORIDA". 
  16. Gerardo Alberto Hernández-Aponte, La Iglesia Católica en Puerto Rico ante la invasión de Estados Unidos de América. Lucha, sobrevivencia y estabilización: (1898-1921). Segunda edición, San Juan, Puerto Rico: Academia Puertorriqueña de la Historia y Decanato de Estudios Graduados e Investigación (DEGI) de la Universidad de Puerto Rico, Recinto de Río Piedras, 2013, pp.327, 329.
  17. Santervás rinde homenaje a Ponce de León, El Norte de Castilla, 21/1/2011
  18. Quinto Centenario de la Gobernación de Ponce de León
  19. Nuevo Día, 22/1/2011
  20. V CENTENARIO DE LA GOBERNACIÓN DE PUERTO RICO, en Lunas de Ponce, Santervás
  21. La UVA se une a la conmemoración en Santervás y Valladolid del V Centenario de la Gobernación de Puerto Rico, RTVECYL, 21/1/2011
  22. "Jimmy Ponce, descendiente de Ponce de León, recrea 500 años después el descubrimiento de Florida en la playa de Ponte Vedra". ABC. 3 de maio de 2013. 
  23. Trillo, Manuel (3 de maio de 2013). "Florida grita "¡Viva España!"". 
  24. EFE (1 de maio de 2013). "Margallo viaja a Miami para celebrar los 500 años del descubrimiento de Florida". El Mundo. 
  25. Trillo, Manuel (3 de maio de 2013). "Juan Sebastián Elcano llega a Miami 500 años después del descubrimiento de la Florida". ABC. 
  26. EFE (5 de maio de 2013). "Cinco españoles juran la bandera en Miami en presencia de García-Margallo". El Dia. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]