Embriaguez

Los Borrachos (Velázquez)

A embriaguez (ebriedade ou, vulgarmente, borracheira e mona) consiste nun estado de alteración das facultades mentais e motrices do corpo a consecuencia dun consumo excesivo de alcohol cuxa presenza en sangue alcanza un determinado nivel que chega a provocar unha intoxicación etílica. A persoa nese estado denomínase ebrio ou borracho (máis tecnicamente, dipsómano), e, se a mesma situación se repite frecuentemente, se cualifica de alcohólico, concepto que xa adquire matices de adicción e conduta patolóxica, con danos para a saúde.

O termo pode empregarse tamén noutros sentidos figurados, cando se trata de expresar uns sentimentos moi exaltados que poden ofusca-la razón, falando, así, de estar embriagado de amor ou pola emoción; tamén pode aplicarse a perfumes ou esencias.

A embriaguez como patoloxía

Considérase un estado patolóxico cando se trata dunha intoxicación aguda, que xera cadros con alteración completa do comportamento. Poden describirse catro tipos básicos: embriaguez violenta, excitomotora, convulsiva e, finalmente, delirante.

Resposta social á embriaguez

A beberaxe amarga Adriaen Brouwer (1630-1640)

En xeral, a consideración social do costume de consumir bebidas alcohólicas é variable segundo o ámbito, as circunstancias, etc., e en moitas ocasións existe unha aceptación social que o valora positivamente –e, ó contrario, unha desaprobación ante o rexeitamento do seu consumo-. De feito, en practicamente tódolos actos colectivos nos que forma parte unha comida -formal ou non- acompáñanse de consumo de bebidas alcohólicas. Isto non empece que tamén sexa común a reprobación da embriaguez ante a incapacidade de quen chega a este estado de controla-lo seu comportamento e as molestias que poden causar ós que lle rodean.

Tamén o alcoholismo recibe normalmente unha consideración social pexorativa que soborda o seu carácter de enfermidade.

A relixión católica non condena o consumo de alcohol se se fai con moderación; é dicir, castiga o abuso, como o fai con outras realidades (como a comida). Outras relixións, como a musulmá, si que prohiben as bebidas alcohólicas polos posibles problemas sociais e de saúde que poden traer, así como por desviar do pensamento en Deus. Tamén os budistas rexeitan o consumo de alcohol por obstaculiza-la meditación.

Aspectos legais da embriaguez

A embriaguez, en si mesma, non é delito, e mesmo se pode considerar como atenuante cando se interprete como un trastorno mental transitorio que anula á propia vontade, sempre e cando o estado de embriaguez non sexa habitual.

As Normas de Circulación impoñen determinadas sancións, en forma de multa e retirada de puntos no carné de conducir, se se superan determinados niveis de alcohol en sangue cando se conduce un vehículo. Ademais, obrigaron a unha modificación do Código Penal para considerar delito a condución con niveis superiores a 0,60 miligramos de alcohol en aire expirado, delito penado con penas de prisión de 3 a 6 meses ou traballos en beneficio da comunidade.

No dereito laboral pode ser causa de despido procedente.

A borracheira na cultura popular

Os sucesivos estadíos polos que vai pasando quen bebe son comparados por unha lenda árabe cos seguintes animais:

1. Mono: na fase de excitación o individuo presenta un comportamento inquieto, faladeiro, mesmo gracioso, pero segue sendo consciente dos seus actos e das súas palabras. Móstrase menos inhibido e aumenta a súa locuacidade, elocuencia e sociabilidade.
2. León: á anterior segue unha fase de confusión, na que o bebedor pode mostrarse agresivo e actuar dunha forma irreflexiva e, ás veces, violenta coas cousas ou as persoas que o rodean.
3. Porco: na última fase, xa de completa embriaguez, o bébedo perde o control, anda cambaleándose, vomita e e mesmo cae ó chan.

A borracheira na cultura popular galega

Refraneiro

No restaurante La Mie Henri de Toulouse-Lautrec 1891

• A beber viño nunca me gañou veciño.
• A xente ve o que bebo, mais non ve a sede que teño.
• A auga non emborracha, nin enferma nin entrampa.
• A xogueta e a bebedela botan as casas por terra.
• Alegre, alegrete, arranca-carrascos e tente-bonete.
• Bebamos, hastra que non nos vexamos.
• Borracheira de auga non emborracha.
• Cando o borracho ronca, o viño no barril apousa.
• Debaixo dunha mala capa hai un gran bebedor.
• Deus te garde de amigo reconciliado, de can atado, de borracho irado e de home arroutado.
• Ninguén que beba viño chame borracho ó seu veciño.
• Ninguén se emborracha co viño da súa casa.
• Nosa Señora dos Arcos, avogada dos borrachos.
• O amor e o viño sacan ao home de tino.
• O borracho logo solta o que ten no papo.
• O que se dá á bebida ben pouco estima a súa vida.
• O viño das cepas vellas quenta as orellas.
• O viño do Ribeiro ten sona de paroleiro.
• O viño ten tres propiedades: facer durmir, facer rir e as cores saír.
• Por un amigo non é pecado que se emborrache un home honrado.
• Quen bebe un pouco, bebe un pouco máis.
• Por san Martiño cae máis auga do que o borracho bebe viño.
• Un gotiño de augardente deixa o estómago quente e fai ó home forte e valente.
• Viño en sopas non emborracha.

Cantigueiro

• O cuco canta no monte/ e na torre a cigoña,/ o paxariño na gaiola/ e o borracho na taberna.
• O cura vendeu, vendeu,/ e non tiña que vender,/ vendeu o rabo da besta/ ¡borrachón! para beber.
• Para cantar e beilar,/ as nenas da Pelengrina;/ para beber a perrita,/ as borrachonas de Elviña .
• Sempre suspirei, de moza,/ por un guapo labrador,/ agora tamén o teño/ borrachón e xogador.

Locucións

Borracho coma un pelexo.

• Andar feito unha cuba: estar completamente borracho.
• Coller unha mosca: emborracharse.
• Comprar unha mula: emborracharse.
• Estar borracho coma un pelexo
• Estar coma unha cuba
• Pesarlle a un a cabeza máis cós pés: non terse en pé como consecuencia do estado de embriaguez.
• Pillar unha merluza: castelanismo por coller unha borracheira.
• Ser un borrachelas: dado á bebida, aínda que sen chegar a ser un borracho habitual.
• Te-la lingua grosa: estar bébedo e mostrar dificultades na fala.

Léxico relacionado

Emborracharse

A acción de emborracharse, como os termos borracheira e borracho, reciben en Galicia numerosas denominacións, descritivas ou eufemísticas. Nesta sinonimia tan ampla inflúen diversos factores, como o rexistro do falante (culto, coloquial, vulgar) ou os distintos graos que se poden presentar, desde o resultante do consumo de pequenas cantidades, que causan contenteira, ata a borracheira absoluta. Inclúense tamén algúns castelanismos que, por razóns eufemísticas, adoitan utilizarse para referirse a determinados feitos como o que nos ocupa, ou de carácter sexual ou escatolóxico:

• Aballoarse, acamballarse, achisparse, afumarse, embebedarse, embriagarse, empiparse, encherse, enchisparse.

Borracho

• Aballoado, achispado, aforador, afumado, alegre, alustrado, bébedo, bebido, borracheiro, borrachel, borrachento, borrachín, caneco, chiquiteiro, chispo, dipsómano, ebrio, embriagado, mamado, peneco, peneque, tomado.

Coa palabra borracho e borracha desígnanse tamén outras realidades:

• Borracho:
  • Dise dalgúns froitos, como o pexego, de polpa de cor do viño tinto (pexego borracho).
  • Denominación recibida por diferentes especies de peixes do xénero Trigla (T. lucerna, T. cuculus, T. gurnardus, T. hirundo), tamén coñecidos como aretes ou escachos. O nome vénlles da súa coloración avermellada.
• Borracha:
  • Bota para o viño.
  • Denominación de distintos moluscos gasterópodos mariños, como a Aplysia punctata, semellante a unha lesma de gran tamaño (tamén se chaman lesmas de mar), que deitan unha tinta de cor violácea escura.
  • Peixe tamén denominado choupa (Spondyliosoma cantharus), chamado así polas manchas que presenta no seu corpo, que semellan ás que deixa o viño tinto na roupa.
  • Buxaina.

Co nome de borrachiños desígnase:

• Os froitos do érbedo (denominación recollida no este de Lugo e concellos galegofalantes de Asturias, como Navia ou Coaña, e do Bierzo; en Santander: borrachos). O seu consumo, en ben maduros, producen síntomas similares á borracheira.
• Uns biscoitos ou chulas feitas con pan mollado en viño ou xerez, salferidas de azucre. Cómense como sobremesa.

Borracheira

• Asturiana, bebedeira, bebedela, borrachea, cagallón, calcada, candonga, candorga, carena, carpanta, carrada, chea, chispa, coello, cogorza, curda, ebriedade, embriaguez, filomena, gaita, galumera, jesusa, larada, lona, lorbaga, lupanda, merda, merluza, mona, pea, pedo, pelica, petenera, raposa, talanguera, talanquera, taranqueira, tallada, temulencia, toalla, tralla, tranca, trompa, trusca, turca.

Tamén recibe o nome de borracheira unha planta gramínea, máis coñecida como xoio (Lolium temulentum, en castelán cizaña), que crece entre os campos de trigo ou cebada e produce unha espiga cuns grans ricos en temulina, substancia que, mesturada coa fariña, fai que o pan feito con ese cereal contaminado con estoutra gramínea produza vértixes e alteracións semellantes a unha borracheira.

• 

  Borracho ou escacho (Trigla lucerna)

• 

  Borracha ou lesma de mar (Aplysia sp)

• 

  Borracha (bota para viño)

• 

  Borrachiños (froitos do érbedo)

Véxase tamén

Outros artigos

• Alcoholismo
• Bebida alcohólica
• O viño na cultura popular galega
• Refraneiro galego sobre o viño

Bibliografía

• ANÓNIMO (X. M. Álvarez Blázquez): Refraneiro do viño. Ed. Castrelos. Col. O Moucho. Vigo 1974.
• GARCÍA GONZÁLEZ, Constantino: Glosario de voces galegas de hoxe. Universidade de Santiago (VERBA, anexo 27), Compostela 1985.
• LEIRO LOIS, Adela (dir.): Cambados: a tradición oral. Colexio Público Castrelo, Cambados 1986.
• MOREIRAS SANTISO, Xosé: Os mil e un refrás galegos do home. Ed. do autor. Lugo 1977.
• NOIA CAMPOS, Camiño, e outros: Diccionario de sinónimos da lingua galega. Galaxia, Vigo 1997.
• PÉREZ BALLESTEROS, José: Cancionero popular gallego y en particular de la provincia de la Coruña 1885-1886; reed. facs. Akal, Madrid 1979.
• RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano. Galaxia, Vigo 1958-1961.
• VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: en Diccionario de Diccionarios
• VARIOS: Diccionario normativo galego-castelán. Galaxia, Vigo 1992.
• VARIOS: Diccionario Xerais da lingua. Xerais, Vigo 1988.